सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
बृहत्संहिता: प्रथम भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

बृहत्संहिता: प्रथम भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

Brihat Samhita Vol 1 with Vimala Hindi Commentary

आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा

DevanagariHindipublished728 पृष्ठ

पृष्ठ 527, कुल 728 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 527

इन्द्रध्वजसम्पदध्यायः ४८५
फिर बढ़ई विधिपूर्वक यष्टि को छीलकर खराद पर चढ़ावे। राजा आगे आने वाली
एकादशी में जागरण करे। श्वेत वस्त्र और पगड़ी बाँधे हुए पुरोहित इन्द्र दैवत और विष्णु
दैवत मन्त्रों से अग्नि में हवन करे और सांवत्सर ( ज्योतिषी ) अग्नि के शुभाशुभ चिह्नों
को ग्रहण करे।।२९-३०।।
तां यष्टिं पुनर्भूयस्तक्षा वर्द्धकी सन्तक्ष्य तनूकृत्य विधिवद्विधानेन यन्त्रे प्ररोपयेत्।
आसनस्थाने निवेश्य तिर्यक् स्थितां कुत्रचित् सक्तां स्थापयेत्। तथास्थितायामेकादश्यां
नरेश्वरो राजा रात्रिजागरं कारयेत्।
तस्य च राज्ञः पुरोहित आचार्यः शाक्रवैष्णवैर्रिन्द्रदैवतैर्विष्णुदैवतैश्च मन्त्रैरग्निमनलं
जुहुयात्। कीदृशः पुरोहितः? सितवस्त्रोष्णीषधरः, सितानि श्वेतानि वस्त्राणि अम्बराणि,
तथोष्णीषं शिरःपट्टविशेषं यो धारयति। सांवत्सरो ज्योतिषिकः। अग्नेर्निमित्तानि शुभा-
शुभानि चिह्नानि गृह्णीयात्। युगलकम्।।२९-३०।।
अथ शुभाशुभानि चिह्नान्याह—
इष्टद्रव्याकारः सुरभिः स्निग्धो घनोऽनलोऽर्चिष्मान्।
शुभकृदतोऽन्योऽनिष्टो यात्रायां विस्तरोऽभिहितः ।।३१।।
अभिलषित द्रव्यों के समान, सुगन्धयुत, निर्मल, घना और लपटदार अग्नि शुभ
करने वाली और इससे भिन्न लक्षणयुत अग्नि अशुभ करने वाली होती है। इस सम्बन्ध
को लेकर योगयात्रा नामक ग्रन्थ में मैंने विस्तारपूर्वक कहा है।।३१।।
इष्टं द्रव्यं यदभिरुचितं मनसीप्सितमातपत्रादि तदाकारस्तत्सदृशः। सुरभिः सुगन्धः।
स्निग्धोऽरूक्षः। घनः सन्ततः। अर्चिष्मान् ज्वालावान्, एवंविधोऽनलो वह्निः शुभकृत्
शुभं क्षेमं करोति। अतोऽस्मादन्योऽनिष्टो न शुभः। एतदेव विपर्ययेण यदभिहितं तदनिष्टम्।
यथा—अनिष्टद्रव्याकारः, असुरभिः, अस्निग्धः, अघनः, ज्वालारहितः, एतद्विपर्ययम-
शुभमिति। यात्रायां विस्तरोऽभिहितः। योगयात्रायां विस्तर उक्तो मया तदेह न विस्तृतः।
विस्तरेण तदा न कथितः। तथा च योगयात्रायाम्—
कृतेऽपि यत्नेऽपि कृशः कृशानुर्धातव्यकाष्ठाविमुखो नतार्चिः ।
वामे कृतावर्तशिखोऽतिधूमो विच्छिन्नसाकम्पविलीनमूर्तिः ।।
सिमिसिमायति चास्य हविर्हुतं सुरधनुः सदृशः कपिलोऽथवा ।
रुधिरपीतकबभ्रुहरिच्छविः परुषमूर्तिरनिष्टकरोऽनलः ।।
खरकरभकवानरानुरूपो निगडविभीषणशङ्खरूपभृद्वा ।
शवरुधिरवसास्थिमज्जगन्धो हुतभुगनिष्टफलः स्फुलिङ्गकृच्च ।।
चर्मविपाटनतुल्यनिनादो जर्जरदर्दुररूक्षरवो वा।
आकुलयंश्च पुरोहितमर्त्यान् धूमलवैर्न शिवाय हुताशः ।।
हारकुन्दकुमुदेन्दुसन्निभः संहतोऽङ्गसुखदो महोदयः ।
अङ्कुशातपनिवारणाकृतिर्हूयतेऽल्प उपमानहव्यभुक् ।।
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA