सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
बृहत्संहिता: प्रथम भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

बृहत्संहिता: प्रथम भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

Brihat Samhita Vol 1 with Vimala Hindi Commentary

आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा

DevanagariHindipublished728 पृष्ठ

पृष्ठ 523, कुल 728 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 523

इन्द्रध्वजसम्पदध्यायः ४८१
अथैषां केतुः शोभन इत्याह—
श्रेष्ठोऽर्जुनोऽजकर्णः प्रियकधववोदुम्बराश्च पञ्चैते।
एतेषामेकतमं प्रशस्तमथवापरं वृक्षम्॥१५॥
अर्जुन ( काहू ), अजकर्ण, प्रियक, धव और गूलर—ये पाँच वृक्ष ध्वज के लिये
शुभ होते हैं। इनमें एक या अन्य वृक्ष वक्ष्यमाण शुभ लक्षणों से युत हैं।।१५।।
अर्जुनो वृक्षः श्रेष्ठः प्रशस्तः। अजकर्णः। प्रियकः। धवः। उदुम्बरः। एते पञ्च श्रेष्ठाः।
एतेषां मध्यादेकतममन्यतमम्। अथवाऽपरमन्यं वृक्षं प्रशस्तं शुभलक्षणमित्यर्थः ।। १५ ।।
तत्कीदृशमित्याह—
गौरासितक्षितिभवं सम्पूज्य यथाविधि द्विजः पूर्वम्।
विजने समेत्य रात्रौ स्पृष्ट्वा ब्रूयादिमं मन्त्रम् ॥१६॥
श्वेत या काली भूमि में उत्पन्न ( शुभ लक्षणयुत ) वृक्ष के पास जाकर ब्राह्मण जन-
रहित स्थान में रात्रि के समय विधिपूर्वक पूजन के बाद वृक्ष को स्पर्श करके वक्ष्यमाण
मन्त्र बोले।।१६।।
गौरायामसितायां च क्षितौ भूमौ भव उत्पत्तिर्यस्य तं तथाभूतं वृक्षं द्विजो ब्राह्मणः
पूर्वं प्रथमसमये रात्रौ निशि विजने जनरहिते समेत्य गत्वा यथाविधि सम्पूज्य समभ्यर्च्य
स्पृष्ट्वा च मन्त्रमिमं ब्रूयाद्वदेत्।।१६।।
तमेव मन्त्रं श्लोकद्वयेनाह—
यानीह वृक्षे भूतानि तेभ्यः स्वस्ति नमोऽस्तु वः।
उपहारं गृहीत्वेमं क्रियतां वासपर्ययः ॥१७॥
पार्थिवस्त्वां वरयते स्वस्ति तेऽस्तु नगोत्तमम्।
ध्वजार्थं देवराजस्य पूजेयं प्रतिगृह्यताम् ॥१८॥
इस वृक्ष पर जितने जन्तु हैं, सबके लिये शुभ हो, आप सबों के लिये मैं नमस्कार
करता हूँ, इस बलि को ग्रहण करके आप सब दूसरी जगह वास करें। हे प्रधान वृक्ष !
आपके लिये शुभ हो, इन्द्रध्वज के लिये राजा आपको पाने की इच्छा कर रहा है। अतः
मेरी की हुई पूजा ग्रहण करें।।१७-१८।।
इहास्मिन् वृक्षे तरौ यानि भूतानि च सन्ति तेभ्यो भूतेभ्यः स्वस्ति श्रेयोऽस्तु। वो
युष्माकं नमस्कारो भवतु। इममपहारमिमं बलिं गृहीत्वा वासपर्ययः क्रियतामन्यत्र वासं
गृहं कल्पयत्विति।
ते तव नगोत्तम वृक्षप्रधान स्वस्त्यस्तु। पार्थिवो राजा देवराजस्येन्द्रस्य ध्वजार्थं
वरयते। तस्मादियं मत्प्रयुक्ता पूजा प्रतिगृह्यताम्।।१७-१८।।
बृ० सं० प्र०-३१
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA