बृहत्संहिता: प्रथम भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)
Brihat Samhita Vol 1 with Vimala Hindi Commentary
आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा
पृष्ठ 522, कुल 728 में से
संदर्भ में पढ़ें४८० बृहत्संहिता
वारगुणाः। उदरनयनरोगश्वपदारुण्यबाधा इत्युक्ताः। नक्षत्राणाम्। दिशि दिशि बहुलाद्या
इति। मङ्गलानि च सिद्धार्थकादर्शमयाऽञ्नानीति। मुहूर्ताः—
शिवभुजगमित्रपितृवसुजलविश्वविरञ्चिपङ्कजप्रभवाः।
इन्द्राग्नीन्द्रनिशाचरवरुणार्यमयो नयश्चाहि ।।
रुद्राजाहिर्बुध्न्याः पूषादस्खान्तकाग्निधातारः।
चन्द्रादितिगुरुहरिरवित्वाष्ट्राननिलाख्यका रात्रौ।।
अहः पञ्चदशांशो रात्रेश्चैवं मुहूर्त इति।
संज्ञा स च विज्ञेयश्छायायन्त्राम्बुभिर्युक्त्या।। इति।
एतैः प्रास्थानिकैः। प्रस्थाने गमने भवाः प्रास्थानिकास्तैर्देवज्ञः कालवित् सूत्रधारश्च
तक्षा वनमियाद् गच्छेत्।।१२।।
तत्र वने किं कुर्यादित्यशुभतरुच्छेदवर्जं श्लोकद्वयेनाऽऽह—
उद्यानदेवतालयपितृवनवल्मीकमार्गचितिजाताः ।
कुब्जोर्ध्वशुष्ककण्टकिवल्लीवन्दाकयुक्ताश्च ।।१३।।
बहुविहगालयकोटरपवनाननपीडिताश्च ये तरवः ।
ये च स्युः स्त्रीसंज्ञा न ते शुभाः शक्रकेत्वर्थे ।।१४।।
उद्यान (फुलवाड़ी), देवालय, श्मशान, वल्मीक (वमई = दिवड़ा भीड़), मार्ग
तथा यज्ञभूमि में उत्पन्न, कुबड़ा, खड़े ही सूख गये, काँटेदार, लताओं से युत, वन्दाकवृक्ष
से युत, बहुत पक्षियों के घोंसले वाले, वायु से टूटे हुये, आग से जले हुये और स्त्रीलिङ्ग
नाम वाले (कदली, वदली आदि) वृक्षों के अतिरिक्त शुभ वृक्ष इन्द्रध्वज के लिये काटे
गये।।१३-१४।।
एवंविधास्तरवो वृक्षाः शक्रकेत्वर्थे इन्द्रध्वजार्थे न शुभा न प्रशस्ताः। कीदृशाः?
उद्यानमुपवनम्। देवालयं सुरगृहम्। पितृवनं श्मशानम्। वल्मीकः प्रसिद्धो वल्मीककृतो
मृद्यूपः। मार्गः पन्थाः। चितिर्यज्ञभूमिः। एतेषु ये जाताः। तथा कुब्जा अस्पृष्टार्थाः। ऊर्ध्व-
शुष्काः। तथा कण्टकिनः कण्टकयुक्ता वदरीप्रभृतय इत्यर्थः। वल्लीभिर्युक्ता लतापरिवेष्टिताः।
वन्दाकयुक्ताश्च। वन्दाको वृक्षविशेषस्तेन युक्ताः।
तथा प्रभूतानां विहगानां पक्षिणामालयानि गृहाणि यत्र सन्ति। कोटरं छिद्रम्।
पवनेन वायुना ये पीड़िता भग्नाः। अनलेन पीड़िता दग्धाः। तथा च ये स्त्रीसंज्ञाः स्त्री-
नामानः स्युर्भवेयुः। यथा कदली बदरी द्रेकाण्येवमादि। एतत्प्रतिपादितं यंत्तद्वर्जितं शुभतरु-
छेदनं कार्यम्। तथा च गर्गः—
प्रोष्ठपादे प्रतिपदि ध्वजार्थं पूर्वतो वनम्।
गत्वा वृक्षं परीक्षेत वयःसारगुणान्वितम्।। इति।।१३-१४।।
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA