बृहत्संहिता: प्रथम भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)
Brihat Samhita Vol 1 with Vimala Hindi Commentary
आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा
पृष्ठ 509, कुल 728 में से
संदर्भ में पढ़ेंद्रव्यनिश्चयाध्यायः ४६७
अथ वृश्चिकधनुषोराह—
अष्टमराशाविक्षुः सैक्यं लोहान्यजाविकं चापि।
नवमे तु तुरगलवणाम्बरास्त्रतिलधान्यमूलानि ॥६॥
ईख ( गन्ना ), लता के फल, लोहा और छाग तथा भेड़-सम्बन्धी वस्तुओं का स्वामी
वृश्चिक है। घोड़ा, नमक, वस्त्र, तिल, धान्य और मूलोत्पन्न धान्यों का स्वामी धनु
है॥६॥
इक्षुः प्रसिद्धः। सैक्यं सेकोत्थं वल्लीफलादि। लोहमायसं कांस्यं वा। एतानि। तथा
अजश्छागः। अविः प्रसिद्धः। तज्जातमाविकम्। एतत्सर्वमष्टमराशौ वृश्चिके।
नवमे त्विति। तुरगा अश्वाः। लवणं सैन्धवम्। अम्बराणि वस्त्राणि। अस्त्राण्यायु-
धानि धनुःशरादीनि। तिलः। धान्यम्। मूलानि प्रसिद्धानि। एतानि नवमे धनुषि। तथा च
काश्यपः—
अलिनीक्षुरसं सैक्यमाजं लोहं सकांस्यकम्।
धान्यं धनुषि वस्त्राणि लवणं तुरगास्तथा॥ इति॥६॥
अथ मकरकुम्भयोराह—
मकरे तरुगुल्माद्यं सैक्येक्षुसुवर्णकृष्णलोहानि।
कुम्भे सलिलजफलकुसुमरत्नचित्राणि रूपाणि ॥७॥
वृक्ष, गुल्म ( सामयिक वृक्ष ), आदि ( लता-वल्ली ), सैक्य ( वल्ली फल
आदि ), ईख ( गन्ना ), सोना और लोहे का स्वामी मकर है। जल में उत्पन्न वस्तु, फल,
फूल, रस और चित्र वस्तु का स्वामी कुम्भ है॥७॥
तरवो वृक्षाः। गुल्माः प्रसिद्धाः। अकाण्डविटपा इत्यर्थः। आदिग्रहणाल्लतावल्ल्यः।
सैक्यं सेकोत्थम्। इक्षुः प्रसिद्धः। सुवर्णं काञ्चनम्। कृष्णलोहमायसम्। एतानि सर्वाणि
मकरे।
कुम्भ इति। सलिलजं यत्किञ्चिज्जलसम्भूतम्। फलानि प्रसिद्धानि। कुसुमानि।
रत्नानि चित्राणि नानाप्रकाराणि येषां रूपाणि। एतानि कुम्भे। तथा च काश्यपः—
मकरे सस्यसीसं च सुवर्णगुडधातुजम्।
कुम्भे कुसुमचित्राणि हंसाश्च जलजास्तथा॥ इति॥७॥
अथ मीन आह—
मीने कपालसम्भववरत्नान्यम्बूद्भवानि वज्राणि।
स्नेहाश्च नैकरूपा व्याख्याता मत्स्यजातं च ॥८॥
कपाल-सम्भव-रत्न ( मुक्ताफल ), जल में उत्पन्न वस्तु, हीरा, नाना प्रकार के
तेल और मछली से उत्पन्न मुक्ता आदि का स्वामी मीन है॥८॥
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA