बृहत्संहिता: प्रथम भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)
Brihat Samhita Vol 1 with Vimala Hindi Commentary
आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा
पृष्ठ 466, कुल 728 में से
संदर्भ में पढ़ेंअथोल्कालक्षणाध्यायः
अथोल्कालक्षणं व्याख्यायते। तत्रादावेव स्वरूपप्रर्शनार्थमाह—
दिवि भुक्तशुभफलानां पततां रूपाणि यानि तान्युल्काः।
धिष्ण्योल्काशनिविद्युत्तारा इति पञ्चधा भिन्नाः॥१॥
स्वर्ग में शुभ फल भोग कर गिरते हुये प्राणियों का स्वरूप उल्का है। धिष्ण्या,
उल्का, अशनि, बिजली, तारा—ये पाँच उल्का के भेद हैं।
विशेष—गर्ग आदि आचार्यों का मत है कि लोकपाल लोगों की परीक्षा करके
शुभाशुभ फल-ज्ञान के लिये जिन अस्त्रों को छोड़ते हैं, उसी का नाम उल्का है॥१॥
दिवि स्वर्गे। भुक्तशुभफलानाम्, शुभानि फलानि भुक्तानि यैः स्वर्गस्थैस्तेषां पततां
यानि रूपाणि दृश्यन्ते तान्युल्का इत्युच्यन्ते। गर्गादिभिः पुनरन्यथा कथितम्। यथा लोक-
पाला लोकानां शुभाशुभफलसूचनायास्त्राणि ज्वलितान्युत्सृजन्ति तान्येवोल्काः। तथा च
गर्गः—
स्वास्त्राणि संसृजन्त्येते शुभाशुभनिवेदिनः।
लोकपाला महात्मानो लोकानां ज्वलितानि तु॥
आचार्येण स्वल्पसंहितायामेवोक्तम्—
अस्त्राणि लोकपाला लोकाभावाय सन्त्यजन्त्युल्काः।
केषाञ्चित् पुण्यकृतां तत्रोल्काविच्युतिः स्वर्गात्॥ इति।
ताश्चोल्काः पञ्चधा। पञ्चभिः प्रकारैर्भिन्ना भेदिताः। तद्यथा—धिष्ण्या, उल्का, अशनिः,
विद्युत्, तारा इति॥१॥
अथ फलकालनियमार्थमाह—
उल्का पक्षेण फलं तद्वद्धिष्ण्याशनिस्त्रिभिः पक्षैः।
विद्युदहोभिः षड्भिः तद्वत्तारा विपाचयति ॥२॥
उल्का १५ दिन में, धिष्ण्या १५ दिन में, अशनि तीन पक्ष ( पैंतालीस दिन ) में,
बिजली छः दिन में और तारा भी छः दिन में फल देती है॥२॥
उल्का पक्षेण पञ्चदशभिर्दिनैः शुभाशुभफलं विपाचयति सम्पादयतीत्यर्थः। तद्वद्धिष्ण्या
तेनैव प्रकारेण पक्षेण फलं विपाचयति। अथाशनिस्त्रिभिः पक्षैर्दिनपञ्चचत्वारिंशता। विद्युदहोभिः
षड्भिर्दिनैः। तारा तद्वदेव षड्भिर्दिनैर्विपाचयति। तथा च समाससंहितायाम्—
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA