बृहत्संहिता: प्रथम भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)
Brihat Samhita Vol 1 with Vimala Hindi Commentary
आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा
पृष्ठ 441, कुल 728 में से
संदर्भ में पढ़ेंसन्ध्यालक्षणाध्यायः ३९९
'कल्माषाः पीतगौरकृष्णवर्णाः। बभ्रव ईषत्कपिलाः कपिलवर्णाः। विचित्रा नानावर्णाः।
, माञ्जिष्ठा मञ्जिष्ठाभाः। हरिताः शुकवर्णाः। शबलाभाः कृष्णश्वेतकान्तयः। केषाञ्चित्पाठः
शबला वा। त्रिदिवानुबन्धिनस्त्रिदिवमाकाशं तत्रानुबन्धिनोऽनुबन्धशीलाः, सकलमाकाशं
व्याप्य स्थिता इत्यर्थः। ऊर्ध्वगामिनश्च। एते दृष्टा अवृष्टये भवन्ति। तथा सप्ताहाद्दिनसप्तकात्
परतोऽल्पमीषद् भयं ददति।। १२।।
अथैतेषामुक्तलक्षणानां फलान्याह—
ताम्रा बलपतिमृत्युं पीतारुणसन्निभाश्च तद्व्यसनम्।
हरिताः पशुसस्यबधं धूमसवर्णा गवां नाशम् ॥१३॥
माञ्जिष्ठाभाः शस्त्राग्निसम्भ्रमं बभ्रवः पवनवृष्टिम्।
भस्मसदृशास्त्ववृष्टिं तनुभावं शबलकल्माषाः ॥१४॥
सूर्यकिरण यदि ताम्रवर्ण की हो तो सेनापति की मृत्यु, पीले और लालरंग के सदृश
हो तो सेनापति को कष्ट, हरे रंग के समान हो तो पशु तथा धान्य का नाश, धूमवर्ण की
हो तो गायों का नाश, मजीठ वर्ण की हो तो शस्त्र तथा अग्नि से भय, पीले हों तो वायु
के झकोरों से युक्त वर्षा, भस्मसमान हो तो अनावृष्टि, सफेद, काले, नीले, पीले इन सब
मिले हुये वर्णों की तरह हो तो बहुत ही कम वर्षा होती है।।१३-१४।।
ताम्रस्ताम्रवर्णाभा रविरश्मयो बलपतेश्चमूनाथस्य मृत्युं मरणं ददति। पीतारुणसन्निभाः
पीतवर्णा हरिद्राभाः। अरुणसन्निभा लोहितकान्तयश्च तद्व्यसनं तस्यैव सेनापतेर्व्यसनं
दुःखं ददति। केचिद्रुग्व्यसनमिति पठन्ति। हरिताः शुकवर्णाः पशूनां चतुष्पदानां सस्यानां
च बधं विनाशं कुर्वन्ति। धूमसवर्णा धूमाभा गवां नाशं कुर्वन्ति।
माञ्जिष्ठाभा माञ्जिष्ठवर्णाः शस्त्राग्निसम्भ्रमं शस्त्राग्निना च सम्भ्रममुद्योगं च कुर्वन्ति।
बभ्रवः कपिलवर्णाः पवनवृष्टिं पवनेन वायुना संयुक्तां वृष्टिं कुर्वन्ति। भस्मसदृशा भस्म-
कान्तयः। अवृष्टिमवर्षणं कुर्वन्ति। शबलकल्माषाः सितकृष्णनीलपीतव्यामिश्रवर्णास्तनु-
भावमेव वृष्टेः कुर्वन्ति।।१४।।
अन्यत्सन्ध्यालक्षणमाह—
बन्धूकपुष्पाञ्जनचूर्णसन्निभं सान्ध्यं रजोऽभ्येति यदा दिवाकरम्।
लोकस्तदा रोगशनैर्निपीड्यत शुक्लं रजो लोकविवृद्धिशान्तये ॥१५॥
यदि बन्धूक-पुष्प या अञ्जन की तरह होकर धूली सूर्य की तरफ जाय तो लोग
सैकड़ों रोगों से पीड़ित होते हैं तथा श्वेत वर्ण की होकर धूली सूर्य की तरफ जाय तो लोगों
की वृद्धि और शान्ति के लिये होती है।।१५।।
बन्धूकपुष्पं प्रसिद्धमतिलोहितम्। अञ्जनचूर्णश्च प्रसिद्धोऽतिकृष्ण एव। तत्सन्निभं
तत्सदृशं सन्ध्याकाले रजो यदा दिवाकरमभ्येति सम्मुखमुपगच्छति, तदा लोको जनपदो
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammnu. Digitized by S3 Foundation USA