बृहत्संहिता: प्रथम भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)
Brihat Samhita Vol 1 with Vimala Hindi Commentary
आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा
पृष्ठ 429, कुल 728 में से
संदर्भ में पढ़ेंसद्योवर्षणाध्यायः ३८७
इति मेघरेखा' । प्रतिसूर्यो द्वितीयोऽर्कः। रोहितस्तस्य च लक्षणं वक्ष्यति—'सुरचापखण्डमृजु
यद्रोहितम्' इति।
अथशब्दश्चार्थे। अथ तडितो विद्युतः। परिवेषः सूर्यशशिनोः। तस्य लक्षणं वक्ष्यति—
'सम्मूर्च्छिता रवीन्द्वोः किरणाः' इति। एते सर्व एव।।१६।।
अन्यदृर्षज्ञानमाह—
यदि तित्तिरपत्रनिभं गगनं मुदिताः प्रवदन्ति च पक्षिगणाः ।
उदयास्तमये सवितुर्द्युर्निशं विसृजन्ति घना न चिरेण जलम् ।।१७।।
यदि उदय या अस्तसमय तित्तिर के पंख के समान आकाश हो और आनन्दित होकर
पक्षी गण शब्द करें तो क्रम से दिन और रात्रि में शीघ्र अति वृष्टि होती है। जैसे उदयकाल
में उक्त लक्षण हो तो दिन में और अस्तकाल में हो तो रात्रि में अति वृष्टि होती है।।१७।।
यदि गगनमाकाशं तित्तिरपत्रनिभम्, तित्तिरः पक्षी तस्य पत्रं पक्षस्तन्निभमिति तद्वत्।
आवृत्तत्वाद्विचित्रमित्यर्थः। अथ च पक्षिगणा विहङ्गसमूहा मुदिता हृष्टाः प्रवदन्ति शब्दं
कुर्वन्ति सवितुः सूर्यस्योदयकालेऽस्तमयकाले वा। ते च यथासङ्ख्यं द्युनिशम्। उदये
दिवसे अस्ते च रात्रौ घना मेघा न चिरेण शीघ्रमेव जलं विसृजन्त्युत्सृजन्ति। वर्षन्तीत्यर्थः।
उदयकाले दिवा वृष्टिरस्तमयकाले रात्राविति। अनार्षोऽयं श्लोकः।।१७।।
अन्यदृर्षज्ञानमाह—
यद्यमोघकिरणाः सहस्त्रगोरस्तभूधरकरा इवोच्छ्रिताः ।
भूसमं च रसते यदाम्बुदस्तन्महद्भवति वृष्टिलक्षणम् ।।१८।।
यदि हजार, अमोघ ( ३० अध्याय ११ वें श्लोक में पठित ), अस्ताचल पर्वत के
हाथ की तरह उन्नत सूर्य के किरण दिखाई दें और मेघ पृथ्वी के निकट आकर गर्जे तो
वर्षा होने का उत्तम योग होता है।।१८।।
सहस्रं गवां रश्मीनां यस्य स सहस्रगुप्तस्य सहस्रगोरादित्यस्य यद्यमोघकिरणाः।
अमोघाख्या रश्मयः। तेषां लक्षणं वक्ष्यति—'शुक्राः करा दिनकृतः' इति। एवंविधा
अमोघकिरणा अस्तभूधरकरा इवोच्छ्रिताः। अस्तभूधरस्यास्तमयपर्वतस्योच्छ्रिता उच्ची-
कृताः करा हस्ता इव लक्ष्यन्ते। उदयास्तमययोश्चैवंविधा दृश्यन्ते। वक्ष्यत्याचार्यः। उदये-
ऽस्ते वा भानोर्ये दीर्घा रश्मयस्त्वमोघास्ते। तथाम्बुदो मेघो भूसमं क्षितितुल्यं रसते श्लि-
ष्यते यदा तत्तस्मान्महद्वृष्टिलक्षणं भवति। अतिवृष्टिचिह्नं भवतीत्यर्थः। तथा च समास-
संहितायाम्—
पृच्छाकाले शान्ता वारुणदिक्स्था विहङ्गा वा।
दर्पणलोहकलङ्को लवणक्लेदोऽतितीक्ष्णकिरणोऽर्कः ।।
पोप्लूयन्ते मत्स्या दिश्यैशान्यां तडिच्च दिवा।
उत्कर्णपुच्छवदना गावस्तापोऽम्भसां पवननाशः ।।
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA