बृहत्संहिता: प्रथम भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)
Brihat Samhita Vol 1 with Vimala Hindi Commentary
आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा
पृष्ठ 428, कुल 728 में से
संदर्भ में पढ़ें३८६ | बृहत्संहिता
तथा जपाकुसुमपङ्कजद्युतिमुषः, जपाकुसुमं पुष्पविशेषोऽतिलोहितः। पङ्कजं पद्मम्।
पङ्के कर्दमे जायत इति। अनयोर्द्युतिं कान्तिं ये मुष्णन्ति अपहरन्ति, अतिलोहितत्वात्तथा-
विधाः। तथा जलोर्मिरुदकावर्तः, नगः पर्वतः, नक्रो जलप्राणी, कच्छपः कूर्मः, वराहः
सूकरः, मीनो मत्स्यः, एषां सदृशाकृतयः। तथा प्रभूतपुटसञ्चयाः। प्रभूतो बहुप्रकारः पुट-
सञ्चयो येषाम्। उपर्युपरि स्थिता इत्यर्थः ॥१४॥
अथान्यद्वर्षज्ञानमाह—
पर्यन्तेषु सुधाशशाङ्कधवला मध्येऽञ्नालित्विषः
स्निग्धा नैकपुटाः क्षरज्जलकणाः सोपानविच्छेदिनः ।
माहेन्द्रीप्रभवाः प्रयान्त्यपरतः प्राग् वाम्बुपाशोद्भवा
ये ते वारिमुचस्त्यजन्ति न चिरादम्भः प्रभूतं भुवि ॥१५॥
यदि चारो तरफ चूना या चन्द्र के समान श्वेत, मध्य में कज्जल या भ्रमर के समान
कान्ति वाले, निर्मल, ऊपर-ऊपर स्थित, जलबिन्दु छोड़ते हुये और सीढ़ी की तरह स्थित
मेघ पूर्व दिशा में उत्पन्न होकर पश्चिम की तरफ या पश्चिम में उत्पन्न होकर पूर्व दिशा की
तरफ गमन करे तो पृथ्वी पर शीघ्र अधिक वृष्टि करता है॥१५॥
एवंविधा ये वारिमुचो मेघास्ते न चिराच्छीघ्रमेव भुवि भूमावम्भो जलं प्रभूतं सुबहु
त्यजन्ति विसृजन्ति। कीदृशाः। पर्यन्तेषु समन्ततः। सुधा मक्कोलः। शशाङ्कश्चन्द्रः।
तद्वद्धवलाः शुक्लाः। तथा मध्ये मध्यभागेऽञ्नालित्विषः। अञ्जनं कज्जलम्। अलिर्भ्रमरः।
तद्वत्त्विट् कान्तिर्येषां ते तथाभूताः। तथा स्निग्धा निर्मलाः। नैकपुटा बहुभिः पुटैरुपलक्षिताः।
उपर्युपरि स्थिता इत्यर्थः। क्षरज्जलकणाः, क्षरन्तस्त्यजन्तो जलकणा जलबिन्दवो येषां
ते। सोपानविच्छेदिनः। सोपानवद्विच्छेदो येषां ते। सोपानपदपङ्क्तिन्यायेन स्थिता इत्यर्थः।
माहेन्द्रीप्रभवाः पूर्वस्यां दिशि उत्पन्नाः। अपरतः पश्चिमायां दिशि प्रयान्ति गच्छन्ति। अम्बु-
पाशोद्भवाः। अम्बुपो वरुणस्तस्याशा वारुणी दिक् पश्चिमेत्यर्थः। तदुद्भवास्तत्सम्भूताः
प्राग्वा पूर्वा वा दिशं यान्ति॥१५॥
अन्यद्वर्षज्ञानमाह—
शक्रचापपरिघप्रतिसूर्या रोहितोऽथ तडितः परिवेषः ।
उद्गमास्तसमये यदि भानोरादिशेत् प्रचुरमम्बु तदाशु ॥१६॥
यदि सूर्य के उदय या अस्त समय में इन्द्रधनु, परिघ ( ४७ वें अध्याय के १९ वें
श्लोक में पठित ), दूसरा सूर्य, रोहित ( ४७ अ० २० श्लोक ) या सूर्य-चन्द्र का परिवेष
दिखाई दे तो शीघ्र अधिक वृष्टि होती है॥१६॥
भानोरादित्यस्योद्गमास्तसमये उदयकालेऽस्तमयकाले वा यद्येते दृश्यन्ते तदाशु शीघ्रमेव
प्रचुरं प्रभूतमम्बु जलमादिशेद्वदेत्। के ते? शक्रचापपरिघप्रतिसूर्याः, शक्रचापमिन्द्रधनुः।
परिघः सूर्योदयास्तमयसमये तिर्यक् स्थिता मेघरेखा, तस्य च लक्षणं वक्ष्यति—'परिघ
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA