बृहत्संहिता: प्रथम भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)
Brihat Samhita Vol 1 with Vimala Hindi Commentary
आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा
पृष्ठ 412, कुल 728 में से
संदर्भ में पढ़ें३७० बृहत्संहिता
दश अङ्गुल प्रमाण चार-चार सूत्रों से छः अङ्गुल प्रमाण शिक्यक वस्त्र ( दोनों पलड़े
के वस्त्रों ) को बाँधे और दोनों पलड़ों के बीच में छः अङ्गुल प्रमाण कक्ष्य ( डंडी ) बाँधे।
अस्यास्तुलायाः शिक्यकवस्त्रं क्षौमं कार्यम्। यत्र स्थितानि द्रव्याणि परिच्छिद्यन्ते
तच्छिक्यवस्त्रं तच्चतुःसूत्रकसन्निबद्धम्, चतुर्भिः सूत्रैस्तन्तुभिः सन्निबद्धं संलग्नं कार्यम्। तच्च
शिक्यकवस्त्रं षडङ्गुलं षडङ्गुलप्रमाणम्। यः सूत्रैस्तद्वध्यते, तेषां प्रमाणं दशाङ्गुलानि। उभय-
शिक्यमध्ये शिक्यद्वयस्यान्तः कक्ष्यासूत्रं षडङ्गुलं कार्यम्। कक्ष्यासूत्रेण ग्रहणसूत्रमुच्यते।।६।।
कथं तत्र द्रव्याणि परिच्छेद्यानीत्याह—
याम्ये शिक्ये काञ्चनं सन्निवेश्यं शेषद्रव्यान्युत्तरेऽम्बूनि चैव।
तोयैः कौप्यैः सैन्धवैः सारसैश्च वृष्टिर्हीना मध्यमा चोत्तमा च ॥७॥
दन्तैर्नागा गोहयाद्याश्च लोम्ना हेम्ना भूपाः शिक्यकेन द्विजाद्याः ।
तद्वद्देशा वर्षमासा दिशश्च शेषद्रव्याण्यात्मरूपस्थितानि ॥८॥
दक्षिण तरफ के पलड़े पर सुवर्ण और उत्तर तरफ के पलड़े पर कूप, नदी या सरोवर
के जल के साथ शेष द्रव्य का स्थापन करे। यदि प्रथम दिन की अपेक्षा द्वितीय दिन में कूप
का जल बढ़ जाय तो अवृष्टि, नदी का जल बढ़ जाय तो मध्यम वृष्टि और सरोवर का जल
बढ़ जाय तो उत्तम वृष्टि होती है। गजदन्त के प्रमाण से हाथी का, गौ, घोड़ा, आदि
( गदहा, ऊँट, बकरी और भेड़ ) के लोम से क्रमशः उन सबों का, सुवर्ण से राजा का,
मोम से ब्राह्मण आदि चारों वर्णों का, देश, वर्ष, मास और दिशाओं का तथा अपने-अपने
प्रमाण से शेष द्रव्यों का शुभाशुभ ज्ञान करना चाहिये।।७-८।।
याम्ये दक्षिणशिक्ये काञ्चनं सुवर्णं सन्निवेश्यं स्थापनीयम्। शेषाणि द्रव्याणि तथाम्बूनि
पानीयानि उत्तरे शिक्ये सन्निवेश्यानि। एतदुक्तं भवति—सुवर्णं यदा परिच्छिद्यते तदा
दक्षिणे शिक्ये विनिवेशयेत्। अन्यानि सर्वाण्युत्तर इति।
तोयैर्जलैः कौप्यैः कूपसम्भवैर्वृद्धिमद्भिर्हीना वृष्टिर्भवति। सैन्धवैर्नादेयैर्जलैर्वृद्धि-
मद्भिर्मध्यमा वृष्टिर्भवति, नातिबह्वी नात्यल्पा। तथा सारसैः सरःसम्भवैर्वृद्धिमद्भिर्जलै-
रुत्तमा प्रधाना वृष्टिर्भवति। सर्वेषां वृद्धावतिमहती वृष्टिः, सर्वेषां हानाववृष्टिरिति। केचि-
द्वृद्धिर्हीना मध्यमा चोत्तमा चेति पठन्ति। सस्यानां वृद्धिर्भवति न चैतच्छोभनम्।
दन्तैर्नागा इति। नागाः करिणो दन्तैर्हस्तिदन्तैः परिच्छेद्याः। गोहयाद्याश्च लोम्ना।
गावः, हया अश्वाः, आदिग्रहणात् खरकरभच्छागमेषाः। एते सर्व एव लोम्ना। हेम्ना
सुवर्णेन भूपा राजानः परिच्छेद्याः। शिक्थकेन मधूच्छिष्टेन द्विजाद्या ब्राह्मणाद्याश्चत्वारो
वर्णा ब्राह्मणक्षत्रियवैश्यशूद्राः। देशा मध्यदेशप्रभृतयः। वर्षाण्येतानि यथेष्टानि। मासा
वर्षान्तःस्थाः। दिशश्च पूर्वाद्याः। शुभाशुभज्ञानार्थं तद्वत् शिक्थकेनैव परिच्छेद्याः। शेषा-
ण्यन्यान्यनुक्तानि यानि द्रव्याणि तान्यात्मरूपस्थितानि स्वयमेव परिच्छेद्यानि धान्यादी-
नीत्यर्थः।।७-८।।
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA