बृहत्संहिता: प्रथम भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)
Brihat Samhita Vol 1 with Vimala Hindi Commentary
आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा
पृष्ठ 401, कुल 728 में से
संदर्भ में पढ़ेंरोहिणीयोगाध्यायः ३५१
रोहिणी योग के समय दिशाओं के अनुसार मेघों के फल (पूर्वोद्भूतैः सस्यनिष्पत्ति-
रित्यादि पदोक्त फल) की तरह दिशाओं के अनुसार उल्कापात, विद्युत्, दिग्दाह, आकाश
में शब्द, भूकम्प, पक्षी और वन-जन्तुओं के शब्द का फल कहना चाहिये।।२५।।
उल्कानिपाताः। तडितो विद्युतः प्रघाताः। अशनिपाताः। आसां लक्षणानि पुरस्तादाचार्य
एवं वक्ष्यति। दिग्दाहो दिशां दाहः। निर्घातो नभःशब्दा। महीप्रकम्पो भूमिकम्पः। मृगाणा-
मरण्यप्राणिनां सपतत्रिणां पक्षिसहितानां नादाः शब्दा यथा येन प्रकारेणाम्बुधरास्तथा तेनैव
प्रकारेण ग्राह्या गृहीतव्याः। पूर्वोद्भूतैः सस्यनिष्पत्तिरब्दैरिति न्यायेन।।२५।।
अथ ये पूर्वं चतसृषु दिक्षु कुम्भाः स्थापितास्तैः शुभाशुभज्ञानमाह—
नामाङ्कितैस्तैरुदगादिकुम्भैः प्रदक्षिणं श्रावणमासपूर्वैः।
पूर्णैः स मासः सलिलस्य दाता स्रुतैरवृष्टिः परिकल्प्यमूनैः ॥२६॥
रोहिणी योग के दिन वृष्टि होने पर उत्तर आदि चारो दिशाओं में प्रदक्षिण क्रम से
श्रावण आदि चार मासों का नाम अङ्कित करके चार घड़ों का स्थापन करे। जिस मास
का घड़ा जल से पूर्ण हो जाय, वह मास फल देने वाला, घड़े से बिलकुल जल निकल
जाय तो अवृष्टि और थोड़ा जल हो तो अपनी बुद्धि से तारतम्य करके वृष्टि की कल्पना
करनी चाहिये। जैसे आधे में आधा, चौथाई में चौथाई इत्यादि वृष्टि कहनी चाहिये।।२६।।
तैः कुम्भैरुदगादिस्थैरुत्तराद्यासु दिक्षु प्रदक्षिणं प्रादक्षिण्येन व्यवस्थितैस्तैश्च श्रावण-
मासचतुष्टयपरिकल्पितैः। एतदुक्तं भवति—उदक्कुम्भः श्रावणमासः परिकल्प्यः। प्राग्भाद्र-
पदः। दक्षिण आश्वयुजः। पश्चिमस्थः कार्तिकः परिकल्प्य इति। तैः पूर्णैः स मासः सलि-
लस्य दाता भवति। तेषां चतुर्णां मध्याद्यः कुम्भः परिपूर्णो यस्मिन् मासे परिकल्पितः स
मासः सलिलस्य दांता भवति। तस्मिन् मासे देवो वर्षतीत्यर्थः। एतदुक्तं भवति—
उदक्कुम्भे परिपूर्णे श्रावणे वृष्टिर्वक्तव्या। प्राक्कुम्भे भाद्रपदे। दक्षिणे आश्वयुजे। पश्चिमे
कार्तिक इति। सर्वेषु परिपूर्णेषु चतुर्ष्वपि मासेषु वृष्टिर्वक्तव्या। द्वयोर्मासद्वयोरपि। तैरैव
कुम्भैः परिस्रुतै रिक्तीभूतैरवृष्टिरवर्षणम्। ऊनैः स्वबुद्ध्या परिकल्पनीयम्। अर्द्धस्रुतैरर्द्धम्यमा
वृष्टिरन्तरेऽनुपाताद्वाच्यम्। तथा च गर्गः—
सौम्ये तु श्रावणं विन्द्यात् पूर्वे भाद्रपदं वदेत्।
दक्षिणेऽश्वयुजो ज्ञेयः पश्चिमे कार्तिकं विदुः।।
सर्वे कुम्भाः सुपूर्णाः स्युरभग्नाः कान्तिसंयुताः।
चतुरो वार्षिकान् मासान् सर्वान् वर्षति वासवः।।
सर्वस्रुतैरवृष्टिः स्यादर्द्धैर्मध्यमवर्षणम्।
द्रवैस्तथाविधा वृष्टिर्वक्तव्या जलमानतः।। इति।।२६।।
अन्यदप्याह—
अन्यैश्च कुम्भैर्नृपनामचिह्नैर्देशाङ्कितैश्चाप्यपरैस्तथैव।
भग्नैः स्रुतैन्यूनजलैः सुपूर्णैर्भाग्यानि वाच्यानि यथानुरूपम् ।।२७।।
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA