सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
बृहत्संहिता: प्रथम भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

बृहत्संहिता: प्रथम भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

Brihat Samhita Vol 1 with Vimala Hindi Commentary

आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा

DevanagariHindipublished728 पृष्ठ

पृष्ठ 397, कुल 728 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 397

रोहिणीयोगाध्यायः ३५५
कान्तीनां या द्युतिः कान्तिस्तया रञ्जितानि सरागाण्युपकण्ठानि कण्ठसमीपान्तानि येषां
तैः । विचित्रैर्नानावर्णैर्मेघैर्घनैर्विद्यदाकाशं छुरितं रञ्जितमिव । किम्भूतैः मधुकरकुङ्कुमकिंशुका-
वदातैः, मधुकरा भ्रमराः । कुङ्कुमं प्रसिद्धम् । किंशुकः पुष्पविशेषः । तद्वदवदातैः शुद्धैः,
तद्वद्वर्णैरिति ।। १३-१४ ।।
अन्यच्च—
असितघननिरुद्धमेव वा चलिततडित्सुरचापचित्रितम् ।
द्विपमहिषकुलाकुलीकृतं वनमिव दावपरीतमम्बरम् ॥ १५ ॥
बिजली, इन्द्रधनु और कृष्ण वर्ण के मेघों से युत होने के कारण विचित्र वर्ण का
आकाश मानो दावाग्नि, हाथी और भैंसों से आकुलित वन की तरह रोहिणी योग के समय
में शुभ होता है ।। १५ ।।
अथवाऽम्बरमाकाशं वनमरण्यमिव दावपरीतम्, दावो दावाग्निस्तेन परीतं व्याप्तमिव ।
यतोऽसितैः कृष्णैर्घनैर्मेघैर्निरुद्धं स्थगितम्, तथा चलिताभिस्तडिद्भिः स्फुरद्विद्युद्भिः सुरचा-
पेनेन्द्रधनुषा चित्रितं नानावर्णतामुपगतम् । कीदृशम् ? उत्प्रेक्ष्यते—द्विपमहिषकुलाकुलीकृतं
वनमिव, मेघानां तत्सादृश्यं द्विपकुलैर्हस्तिसमूहैर्महिषकुलैश्चाकुलीकृतं सोद्यमं तैः संयुक्तमतो
दावपरीतं वनमिवोत्प्रेक्ष्यते ।। १५ ।।
अन्यदप्याह—
अथवाञ्जनशैलशिलानिचयप्रतिरूपधरैः स्थगितं गगनम् ।
हिममौक्तिकशङ्खशशाङ्ककरद्युतिहारिभिरम्बुधरैरथवा ॥ १६ ॥
अथवा अञ्जन पर्वत के काले पत्थरों के समान मेघों से युत या हिम, मोती, शंख
और चन्द्र-किरण की कान्ति को हरण करने वाले मेघों ( श्वेत वर्ण के मेघों ) से युत
आकाश रोहिणी योग के समय में शुभ होता है ।। १६ ।।
अथवाञ्जनशैलस्याञ्जनपर्वतस्य शिलानां पाषाणानां यो निचयः समूहस्तत्प्रतिरूप-
धरैस्तादृशैरम्बुधरैर्मेघैः स्थगितमाच्छादितं गगनमाकाशम्, कृष्णैरित्यर्थः । अथवा हिमस्य
तुषारस्य मौक्तिकस्य मुक्ताफलानां शङ्खस्य कम्बुनः । शशाङ्ककराणां चन्द्ररश्मीनां द्युतिहारिभिः
कान्तिं चोरयद्भिरम्बुधरैर्मेघैः श्वेतवर्णैः स्थगितमाकाशमित्यर्थः ।। १६ ।।
अन्यच्च—
तडिद्धेमकक्ष्यैर्बलाकाग्रदन्तैः स्रवद्वारिदानैश्चलत्प्रान्तहस्तैः ।
विचित्रेन्द्रचापध्वजोच्छ्रायशोभैस्तमालालिनीलैर्वृतं चाब्दनागैः ॥ १७ ॥
बिजली रूप मध्यबन्धन ( करधनी ), हंसपंक्ति रूप आगे के दाँत, गिरते हुये
जलरूप मद, चलते हुये अग्रभागरूप हाथ, विचित्र इन्द्रधनु के समान ऊँची ध्वजा वाले,
तमाल वृक्ष और भ्रमर की तरह काले हाथी की तरह मेघों से व्याप्त आकाश रोहिणी के
समय में शुभ होता है ।। १७ ।।
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA