बृहत्संहिता: प्रथम भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)
Brihat Samhita Vol 1 with Vimala Hindi Commentary
आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा
पृष्ठ 396, कुल 728 में से
संदर्भ में पढ़ें३५४ बृहत्संहिता
अथ रोहिणीयोगे यद्यच्छस्यते तत्तदाह—
शान्तपक्षिमृगराविता दिशो निर्मलं वियदनिन्दितोऽनिलः ।
शस्यते शशिनि रोहिणीगते मेघमारुतफलानि वक्ष्यतः ॥१२॥
शान्त, मधुर बोलने वाले पक्षी और जंगली जानवरों से शब्दायमान दिशा, निर्मल
आकाश और सुन्दर वायु शुभ है। अब इसके अनन्तर मेघ और वायु का फल कहते हैं।
शशिनि चन्द्रे रोहिणीगते रोहिणीयोगं गते इदमिदं शस्यते स्तूयते शान्तैरनर्काभिमुखै-
र्मधुरस्वनैश्च पक्षिभिर्विहगैर्मृगैश्चारण्यपशुभिर्दिश आशा रविताः शब्दं कारिताः। वियदाकाशं
निर्मलं विमलम्। वायुरनिन्दितोऽकुत्सितः। तथा च गर्गः—
योगे ह्यनुद्धता वाता ह्लादयन्तः सुखप्रदाः।
प्रदक्षिणाः श्रेष्ठतमाः पूर्वपूर्वोत्तरा इति॥
मेघमारुतफलानि वक्ष्यत इति। अतोऽस्मादनन्तरं मेघानामभ्राणां मारुतस्य च
वायोः फलानि वच्मि कथयामि॥१२॥
अधुना तान्येवाह—
क्वचिदसितसितैः सितैः क्वचिच्च क्वचिदसितैर्भुजगैरिवाम्बुवाहैः ।
वलितजठरपृष्ठमात्रदृश्यैः स्फुरिततडिद्रसनैर्वृतं विशालैः ॥१३॥
विकसितकमलोदरावदातैररुणकरद्युतिरञ्जितोपकण्ठैः ।
छुरितमिव वियद्घनैर्विचित्रैर्मधुकरकुङ्कुमकिंशुकावदातैः ॥१४॥
पेट की तरफ से कुण्डलाकार होने के कारण पृष्ठमात्र दिखाई देने वाले सर्पों की
तरह; अतः कहीं पर कृष्ण-श्वेत, कहीं-कहीं पर केवल श्वेत, कहीं पर केवल कृष्ण
विशाल और चमकती हुई बिजली के समान जीभ वाले, विकसित कमल के अन्दर के
समान स्वच्छ कान्ति वाले, प्रान्त भाग में लोहित वर्ण की तरह कान्ति वाले तथा भ्रमर,
कुङ्कुम और पुष्प की तरह स्वच्छ कान्ति वाले मेघों से युत आकाश रोहिणी-योग के
समय में शुभ होता है॥१३-१४॥
वियदाकाशमम्बुवाहैर्मेघैर्विशालैर्विस्तीर्णैर्वृतं व्याप्तम्। कीदृशैरम्बुवाहैः ? भुजगैः सर्पैरिव।
किम्भूतैः सर्पैः ? वलितजठरपृष्ठमात्रदृश्यैः, वलितानां स्वकायपरिवेष्टितावयवानां जठरपृष्ठमात्रं
दृश्यं येषां भुजगानाम्। क्वचिज्जठरैकदेशं क्वचित्पृष्ठैकदेशमित्यसित-सितानामत्रोपमानम्;
यतः सर्पाणामुदरं श्वेतवर्णं भवति, पृष्ठं कृष्णवर्णमतः क्वचिदसितसितैः कृष्णैः शुक्लैश्च
व्यामिश्रवर्णैः, क्वचिच्च सितैः शुक्लवर्णैरिव क्वचिच्चासितवर्णैः कृष्ण-वर्णैर्वियन्मेघैर्वृतम्।
तडितो विद्युतस्ता एव स्फुरिताश्चलिता रसना जिह्वा येषां तैः।
तथा विकसितकमलोदरावदातैः, विकसितं प्रफुल्लं कमलं पद्मं तस्योदरं गर्भस्तद्वद्ये
अवदाताः शुद्धास्तैः। तथारुणकरद्युतिरञ्जितोपकण्ठैः, अरुणकराणामरुणरश्मीनां लोहित-
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA