बृहत्संहिता: प्रथम भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)
Brihat Samhita Vol 1 with Vimala Hindi Commentary
आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा
पृष्ठ 380, कुल 728 में से
संदर्भ में पढ़ें३३८ बृहत्संहिता
तान्याह—
पञ्चनिमित्तैः शतयोजनं तदर्द्धार्द्धमेकहान्याऽतः।
वर्षति पञ्चनिमित्ताद्रूपेणैकेन यो गर्भः ॥३१॥
वक्ष्यमाण पाँच निमित्तों ( इसी अध्याय के सैतींसवें श्लोकोक्त निमित्तों ) से युत गर्भ
प्रसवकाल में सौ योजन तक बरसता है। चार निमित्तों से युत गर्भ पचास योजन तक, तीन
निमित्तों से युत गर्भ पच्चीस योजन तक, दो निमित्तों से युत गर्भ साढ़े बारह योजन तक
और एक निमित्त से युत गर्भ पाँच योजन तक प्रसवकाल में बरसता है।।३१।।
पञ्चभिर्निमित्तैः संयुक्तो गर्भ आसमन्ताद्योजनशतं वर्षति। तदर्द्धार्द्धम्। तदित्यनेन
तस्यैव योजनशतस्य परामर्शं करोति। पञ्चानां निमित्तानामेकैकनिमित्तहानौ सामान्येनैवाशेष-
विधिक्रमेणार्द्धमत्र योजनीयम्। चतुर्निमित्तस्तदर्धं शतार्धं पञ्चाशद्योजनानि वर्षति। त्रिनिमित्तो
गर्भस्तदर्धं पञ्चविंशतियोजनानि। द्विनिमित्तो गर्भस्तदर्द्धं सार्द्धानि द्वादशयोजनानि वर्षति।
पञ्चनिमित्ताद्रूपेणैकेन यो गर्भ इति। पञ्चानां निमित्तानामन्यतमरूपेणैकेन यः संयुक्तो
गर्भः समन्तात्पञ्चयोजनानि वर्षति। पञ्चसंख्याग्रहणं निर्द्दिष्टार्द्धक्रमनिर्देशव्युदासार्थमिति।
प्रत्येकनिमित्तसंयुक्तानां गर्भाणां पानीयसंख्यामाह—
द्रोणः पञ्चनिमित्ते गर्भे त्रीण्याढकानि पवनेन।
षड् विद्युता नवाभ्रैः स्तनितेन द्वादश प्रसवे ॥३२॥
पाँचों निमित्तों से युत गर्भ एक द्रोण बरसता है। वायु से युत गर्भ तीन आढक, विद्युत्
से युत गर्भ छः आढक, मेघों से युत गर्भ नौ आढक और मेघों के गर्जन से युत गर्भ
प्रसवकाल में बारह आढक बरसता है।।३२।।
वृष्टेराढकद्रोणप्रमाणपरिज्ञानं पराशर आह—
आढकांश्चतुरो द्रोणमपां विन्द्यात् प्रमाणतः।
धनुष्प्रमाणं मेदिन्या विन्द्याद् द्रोणातिवर्षणम्॥
समे विंशाङ्गुलानाहे द्विचतुष्काङ्गुलोच्छ्रिते।
भाण्डे वर्षति सम्पूर्ण ज्ञेयमाढकवर्षणम्॥
तथा चाचार्य आह—
हस्तविशालं कुण्डकमधिकृत्याम्बुप्रमाणनिर्देशः।
पञ्चाशतपलमाढकमनेन मिनुयाज्जलं पतितम्॥ इति।
द्रोणः पञ्चनिमित्तैः पञ्चनिमित्तसंयुक्ते गर्भे द्रोणः प्रवर्षति। षड् विद्युता। आढकानीत्यनु-
वर्तते। विद्युता संयुक्ते गर्भे आढकानि षड् वर्षति। नवाभ्रैर्मेघैः संयुक्ते गर्भे नवाढकानि
वर्षति। स्तनितेन द्वादश प्रसवे। स्तनितेन गर्जितेन द्वादशाढकानि प्रसवकाले वर्षति।
प्रसवकालेऽभिहित एव। पञ्चनवते दिनशते तत्रैव प्रसवमायाति। अमुमेवार्थं वृद्धगर्ग आह—
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA