सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
बृहत्संहिता: प्रथम भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

बृहत्संहिता: प्रथम भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

Brihat Samhita Vol 1 with Vimala Hindi Commentary

आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा

DevanagariHindipublished728 पृष्ठ

पृष्ठ 364, कुल 728 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 364

३२२ बृहत्संहिता
अथान्तरिक्षप्रविभागेनाशुभं फलमाह—
यस्मिन् खांशे दृश्या ग्रहमाला दिनकरे दिनान्तगते ।
तत्राऽन्यो भवति नृपः परचक्रोपद्रवश्च महान् ॥३॥
सूर्य के अस्तसमय में जिस देश के आकाशभाग में ग्रहमाला दिखाई दे, वहाँ पर
अन्य राजा का आगमन और दूसरे राजा का उपद्रव होता है॥३॥
दिनकरे सूर्ये दिनान्तगते दिवसस्य पर्यन्तं प्राप्ते अस्तमित इत्यर्थः । तस्मिन् खांशे
यत्राकाशभागे ग्रहमाला ग्रहपङ्क्तिर्दृश्या भवति, तत्र तस्मिन्नेव भूभागे अन्यो द्वितीयो
नृपो राजा भवति। तथा महानतीव परचक्रोपद्रवश्च भवति। अपरनृपापमर्दस्तत्र भवतीत्यर्थः।
अथ ग्रहाणां नक्षत्रस्थितानां फलमाह—
तस्मिन्नृक्षे कुर्युः समागमं तज्जनान् ग्रहा हन्युः ।
अविभेदिनः परस्परममलमयूखाः शिवास्तेषाम् ॥४॥
जिस नक्षत्र के साथ ग्रहों का समागम होता है, उस नक्षत्र के नक्षत्रकूर्म और
नक्षत्रव्यूह में उक्त जनों का नाश करता है। यदि वे दोनों ( ग्रह, नक्षत्र ) परस्पर निर्मल
किरण वाले हों तो उनका कुशल करते हैं॥४॥
यस्मिन्नृक्षे यत्र नक्षत्रे ग्रहाः समागमं सम्प्रयोगं कुर्युस्तस्य नक्षत्रस्य ये जना नक्षत्रकूर्मेण
नक्षत्रव्यूहेन च कथितास्तान् हन्युर्नाशयेयुः। यदा च त एव ग्रहाः परस्परमन्योन्यमविभेदिन-
श्छाद्यच्छादकभावेन स्थिता अमलमयूखा निर्मलरश्मयस्तेषामेव जनानां शिवाः श्रेयस्करा
भवन्ति। तथा च समाससंहितायाम्—
सर्वे यदा दिनकरं विशन्ति कुर्युर्ग्रहास्तदा पीडाम्।
क्षुच्छस्त्रभयातङ्कैरपरैश्च परस्पराघातैः ॥
प्रत्यर्चिषः प्रसन्नाः सम्भृतकिरणाः प्रदक्षिणावर्ताः।
सुस्निग्धामलतनवः क्षेमसुभिक्षावहास्ते स्युः॥४॥
अथ योगषट्कस्य नामान्याह—
ग्रहसंवर्तसमागमसम्मोहसमाजसन्निपाताख्याः ।
कोशश्चेत्येतेषामभिधास्ये लक्षणं सफलम् ॥५॥
ग्रहसंवर्त, ग्रहसमागम, ग्रहसम्मोह, ग्रहसमाज, ग्रहसन्निपात और ग्रहकोश—ये छः
योग हैं। अब इनका लक्षण और फल कहते हैं॥५॥
ग्रहसंवर्तेति । ग्रहशब्दः प्रत्येकमभिसम्बध्यते। ग्रहसंवर्त एकः। ग्रहसमागमो द्वितीयः।
ग्रहसम्मोहस्तृतीयः। ग्रहसमाजश्चतुर्थः। ग्रहसन्निपातः पञ्चमः। ग्रहकोशः षष्ठः। इत्येवंप्रकाराः
षड्योगाः। एषां सफलं फलसहितं लक्षणमभिधास्ये कथयिष्ये॥५॥
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA