सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
बृहत्संहिता: प्रथम भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

बृहत्संहिता: प्रथम भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

Brihat Samhita Vol 1 with Vimala Hindi Commentary

आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा

DevanagariHindipublished728 पृष्ठ

पृष्ठ 363, कुल 728 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 363

अथ ग्रहशृङ्गाटकाध्यायः
अथ ग्रहशृङ्गाटकाध्यायो व्याख्यायते। तत्रादावेव दिक्फलप्रतिपादनार्थमाह—
यस्यां दिशि दृश्यन्ते विशन्ति ताराग्रहा रविं सर्वे।
भवति भयं दिशि तस्यामायुधकोपक्षुधातङ्कैः ॥१॥
जिस दिशा में सभी ताराग्रह ( मङ्गल, बुध, गुरु, शुक्र और शनि ) दिखाई दें तथा
जिस दिशा में रवि में प्रविष्ट ( अस्त ) हों, उस दिशा में शस्त्रकोप, क्षुधा ( दुर्भिक्ष ) और
आतङ्क ( उपद्रव ) का भय होता है।।१।।
यस्यां दिशि यत्राशायां सर्वे एव ताराग्रहा भौमबुधगुरुसितसौरा दृश्यन्ते लोकैरव-
लोक्यन्ते। तथा रविमादित्यं प्रति यस्यां दिशि विशन्ति अस्तमयं यान्ति तस्यां दिशि
भयं भवति। कैः आयुधकोपक्षुधातङ्कैः। आयुधकोपेन शस्त्रकोपेन, क्षुधा दुर्भिक्षेण,
आतङ्कैरुपद्रवैः। तथा च काश्यपः—
भूमिपुत्रादयः सर्वे यस्यामस्तमिते रवौ।
दृश्यन्तेऽस्तमये वापि यत्र यान्ति रवेस्ततः।।
दुर्भिक्षं शस्त्रकोपं च जनानां मरकं भवेत्।
अन्योन्यं भूमिपाः सर्वे विनिघ्नन्ति प्रजास्तथा।। इति।।१।।
अधुना तेषामेव ग्रहाणां संस्थानप्रदर्शनार्थमाह—
चक्रधनुःशृङ्गाटकदण्डपुराप्रासवज्रसंस्थानाः ।
क्षुदवृष्टिकरा लोके समराय च मानवेन्द्राणाम् ॥२॥
यदि ग्रहसंस्थान ( ग्रह की आकृति) चक्र, धनु, शृङ्गाटक (त्रिकोण ), दण्ड, पुर,
प्रास ( आयुधविशेष ), कुन्त, वज्र या मध्य में कृश और दोनों तरफ विस्तीर्ण हो तो पृथ्वी
पर सब जगह दुर्भिक्ष, अवृष्टि एवं मनुष्यों में और राजाओं में युद्ध होता है।।२।।
चक्रं चक्राकारम्। धनुश्चापम्। शृङ्गाटकं त्रिकोणम्। दण्डं दण्डाकारम्। पुरं पुराकारमेव
प्रासादसदृशम्। प्रासमायुधविशेषः कुन्ताकारम्। वज्रं वज्राकारं मध्यक्षाममुभयाग्रविस्तीर्णम्।
एवं चक्रादिसंस्थानां ग्रहाः। संस्थानमाकृतिः। लोके सर्वत्र जनपदे क्षुदवृष्टिकराः। क्षुद्
दुर्भिक्षमवृष्टिं च कुर्वन्ति। तथा मानवेन्द्राणां राज्ञां समराय संग्रामाय च भवन्ति।
अर्थादेवोक्त-संस्थानं विना यथा तथा स्थितानां शुभं फलं कुर्वन्तीति। तथा च काश्यपः—
विहायोक्तं च संस्थानं दृश्यन्ते वै ग्रहा यदा।
तदा न तत्फलं ब्रूयाल्लोके नाशुभदाश्च ते।। इति।।२।।
बृह० भ० प्र०-२१
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA