बृहत्संहिता: प्रथम भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)
Brihat Samhita Vol 1 with Vimala Hindi Commentary
आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा
पृष्ठ 230, कुल 728 में से
संदर्भ में पढ़ें१९० बृहत्संहिता
भरणी से चार नक्षत्र ( भरणी, कृत्तिका, रोहिणी और मृगशिरा ) प्रथम मण्डल के
होते हैं। यदि इस मण्डल में शुक्र का उदय या अस्त हो तो संसार में सुभिक्ष तथा अंग,
वंग, महिष, वाह्लीक और कलिङ्ग देशों में भय होता है। यदि प्रथम मण्डल में उदित शुक्र
के ऊपर कोई ग्रह हो तो भद्राश्व, शूरसेनक, यौधेयक और कोटिवर्ष देशों के राजाओं का
नाश होता है ।।१०-११।।
आद्यं प्रथममण्डलं भरणीपूर्वमृक्षचतुष्कम्। भरणी पूर्वा प्रथमा यस्य ऋक्षचतुष्कस्य
तद्भरणीपूर्वम्। भरणी कृत्तिका रोहिणी मृगशिरश्चेति। तच्च सुभिक्षकरं सुभिक्षं करोति।
तथा वङ्गा अङ्गा महिषा बाह्लिकाः कलिङ्गाः। एषां ये देशास्तेषु देशेषु भयजननं भीतिं
जनयत्युत्पादयति।
अत्रास्मिन् मण्डले सितं शुक्रमुदितं सूर्यमण्डलादुद्गतं यद्यपि परोऽन्यो ग्रह आरोहेदुपरि
पतेत्। अग्रतस्तिष्ठतीत्यर्थः। तदा भद्राश्वा जनाः। शूरसेनकाः। यौधेयकाः। कोटिवर्षाः।
एतेषां ये नृपा राजानस्तान् हन्यान्नाशयेत् ।।१०-११।।
अथ द्वितीयमण्डलं सफलमाह—
भचतुष्टयमार्द्राद्यं द्वितीयममिताम्बुसस्यसम्पत्त्यै ।
विप्राणामशुभकरं विशेषतः क्रूरचेष्टानाम् ।।१२।।
अन्येनात्राक्रान्ते म्लेच्छाटविकश्वजीविगोमन्तान् ।
गोनर्दनीचशूद्रान् वैदेहांश्चानयः स्पृशति ।।१३।।
आर्द्रा से चार नक्षत्र ( आर्द्रा, पुनर्वसु, पुष्य और आश्लेषा ) तक द्वितीय मण्डल
होता है। यदि इस मण्डल में शुक्र का उदय या अस्त हो तो अधिक वृष्टि और धान्यों की
विशेष उत्पत्ति होती है; ब्राह्मणों के लिये अशुभकारी और दुष्टों के लिये तो विशेष
अशुभकारी होता है। यदि इसमें उदित शुक्र किसी अन्य ग्रह से आक्रान्त हो तो म्लेच्छ
मनुष्य, वन में रहने वाले, कुत्तों से आजीविका करने वाले, गौ रखने वाले, गोनर्द
( पतञ्जलि की जन्मभूमि चिदम्बरम् में निवास करने वाले ), अधम कर्म करने वाले,
शूद्र, विदेह के देश ( मिथिला ) में निवास करने वाले—इन सबों को अनीति स्पर्श करती
है ( ये सब उपद्रवयुक्त होते हैं ) ।।१२-१३।।
आर्द्राद्यमार्द्राप्रथमं भचतुष्टयं नक्षत्रचतुष्कं द्वितीयं मण्डलं तच्चामिताम्बुसस्यसम्पत्त्यै
भवति। अमितमपरिमितमम्बु जलं सस्यानां च सम्पदं करोति। विप्राणां ब्राह्मणानामशुभ-
करमनिष्टफलदम्। क्रूरचेष्टानां विषमस्वभावानां विशेषतो न शुभकरम्।
अत्रास्मिन् मण्डले अन्येन परेण ग्रहेणाऽऽक्रान्ते रुद्धे शुक्रे म्लेच्छा जनाः। आटविका
अरण्यवासिनः। श्वजीविनश्च श्वभिर्ये जीवन्ति। गोमन्तो विद्यमानगावः। गोनर्दा जनाः।
नीचा अधमकर्मकराः। शूद्राः। वैदेहा जनाः। एतान् सर्वाननयः स्पृशति। सोपद्रवा भवन्ती-
त्यर्थः ।।१२-१३।।
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammnu. Digitized by S3 Foundation USA