सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
बृहत्संहिता: प्रथम भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

बृहत्संहिता: प्रथम भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

Brihat Samhita Vol 1 with Vimala Hindi Commentary

आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा

DevanagariHindipublished728 पृष्ठ

पृष्ठ 211, कुल 728 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 211

से गुणा कर गुणनफल २०६३६ को फिर ४ से गुणा किया तो ८२५४४ हुआ; इसमें ३७५०
का भाग देने से लब्ध वर्ष २४, शेष वर्ष ११३३ को १२ से गुणा कर गुणनफल १३५९६
में भाजक ३७५० का भाग देने से लब्ध मास ३, मासशेष २३४६ को ३० से गुणा कर
गुणनफल ७०३८० में भाजक ३७५० का भाग देने से लब्ध दिन १८, दिनशेष २८८० को
६० से गुणा कर गुणनफल १७२८०० में भाजक ३७५० का भाग देने से लब्ध घटी ४६,
घटीशेष ३०० को ६० से गुणा कर गुणनफल १८००० में भाजक ३७५० का भाग देने से
लब्ध पला ४, पलाशेष ३००० 'अर्धाधिके रूपं ग्राह्यम्' इस नियम से लब्ध पला ५ हुआ।
अतः वर्ष आदि लब्धि = ( २४ । ३ । १८ । ४६ । ५ ) इतनी हुई, इसमें इष्ट शकाब्द १८७६
जोड़ा तो १९०० । ३ । १८ । ४६ । ५ हुआ। इसके वर्षस्थान १९०० में ६० का भाग देने से
लब्धि ३१ और शेष षष्ट्यब्द प्रमाण—४० । ३ । १८ । ४६ । ५ रहा, अतः ४०वें संवत्सर के
अग्रिमस्थ ४१वाँ संवत्सर 'प्लवङ्ग' नाम का इष्ट शकाब्द १८७६ में सिद्ध हुआ। इस ४० ।
३ । १८ । ४६ । ५ में ५ का भाग देने से लब्धि ८ और शेष ० । ३ । १८ । ४६ । ५ रहा। अतः
नवम युग ( सोम ) में वर्ष आदि ० । ३ । १८ । ४६ । ५ बीता है॥२०-२२॥
शका नाम म्लेच्छजातयो राजानस्ते यस्मिन् काले विक्रमादित्यदेवेन व्यापादिताः
स कालो लोके शक इति प्रसिद्धः। तस्माच्छकेन्द्रकालात् शकनृपवधादारभ्याभीष्टवर्षं
यावद् यानि वर्षाणि गतान्यतीतानि तानि संस्थाप्य हतानि रुद्रैरेकादशभिर्गुणयेत्, ततः
पुनरपि चतुर्भिर्गुणयेत्। एवं चतुश्चत्वारिंशता गुणितानि भवन्तीत्यर्थः। ततो नवाष्टपञ्चाष्टयुतानि
कार्याणि। अष्टभिः सहस्रैः पञ्चभिः शतैरेकोननवत्यधिकैरित्यर्थः ८५८९। एवं कृत्वा
ततः शून्यशरागारामैर्विभाजयेत्। त्रिभिः सहस्रैः सप्तभिः शतैः सार्द्धैरित्यर्थः ३७५०।
एतैर्भागमपह shape? एतैर्भागमपह shape -> एतैर्भागमपहरेत्, लब्धं फलं वर्षाणि। तान्येव बृहस्पतिराशयः। शेषं त्रिंशता सङ्गुण्य
तेनैव छेदेन विभज्यावाप्तं भागा राशीनामधः स्थाप्याः। भागशेषं षष्ट्या सङ्गुण्य तेनैव
छेदेन भागमपहृत्यावाप्तं लिप्ता भागानामधः स्थाप्याः। भागशेषं षष्ट्या सङ्गुण्य तेनैव
छेदेन भागमपहृत्यावाप्तं विलिप्ता लिप्तानामधः स्थाप्याः।
लब्धेन युक्तमिति। ततस्तेन लब्धेन राश्यादिना फलेन शकभूपकालं शकनृपसमयं
युक्तं कार्यम्। वर्षेषु राशयः क्षेप्याः शेषमधः स्थापयेत्। यतस्तानि वर्षरूपाण्येव गुरो
राशयः सम्पन्नाः। ततः संशोध्य षष्ट्या। वर्षस्थाने योऽसौ राशिस्ततः षष्ट्या भागमपह shape? भागमपहरेत्।
लब्धमतीतषष्ट्यब्दाः। शेषं वर्तमानषष्ट्यब्दस्य गतवर्षाणि। यतो गुरो राशिभोग एव वर्षम्।
ततस्तान्यब्दान्यत्र विषयैः पञ्चभिर्विभज्य लब्धं वर्तमानषष्ट्यब्दस्यातीतयुगानि। एतानि
नारायणपूर्वकाणि विष्णुप्रभृतीनि भवन्ति। पञ्चभिर्भागे हते यच्छेषं तदेव वर्तमानयुगस्याब्दाः
सविकला गताः। शेषं पञ्चभ्यः संशोध्य यदवशिष्यते तावन्ति वर्षाणि तत्र भवन्ति।
अथ बृहस्पतिनक्षत्रज्ञानं तद्वशेन वर्षज्ञानमप्याह—एकैकमिति। वर्तमानषष्ट्यब्दस्य
ये गताः सविकला अब्दा अनष्टाः पृथक् स्थापिताः। तान् सविकलान् पृथगेकत्र नवभिर्गुणयेत्,
ततो द्वितीयस्थानस्थेभ्यो वर्तमानषष्ट्यब्दगतवर्षेभ्यो द्वादशभागं वर्षादिकं गृहीत्वा नवगुणि-