सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
बृहत्संहिता: प्रथम भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

बृहत्संहिता: प्रथम भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

Brihat Samhita Vol 1 with Vimala Hindi Commentary

आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा

DevanagariHindipublished728 पृष्ठ

पृष्ठ 163, कुल 728 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 163

राहुचाराध्यायः १२३
होकर गमन करे तो राजा और चोरों को पीड़ित करते हुये प्रजा का नाश करता है।।४४।।
तमसि राहौ सव्यगते चन्द्रस्यार्कस्य वा दक्षिणभागगते जगज्जलप्लुतं वारिणा
प्लावितं मुदितं हृष्टमभयं भयरहितं च भवति। अपसव्ये वामभागगते राहौ नरपते
राज्ञस्तस्कराणां चौराणामवमर्दैः पीडनैः प्रजानाशः संक्षयो भवति।
अथ चन्द्रग्रहणे आग्नेय्यां राहोरगमनं सव्यः। ऐशान्यामपसव्यः। अर्कग्रहणे वायव्ये
सव्यो नैर्ऋत्यामपसव्य इति।।४४।।
अथ लेहस्याह—
जिह्वोपलेढि परितस्तिमिरनुदो मण्डलं यदि स लेहः।
प्रमुदितसमस्तभूता प्रभूततोया च तत्र मही॥४५॥
यदि सूर्य या चन्द्रबिम्ब को जिह्वा के समान राहु चाटता हो तो 'लेह' नाम का ग्रास
होता है। इसमें पृथ्वी हर्षित, सम्पूर्ण प्राणियों से युत और जलपूर्ण होती है॥४५॥
तिमिरनुदः। चन्द्रस्यार्कस्य वा तिमिरमन्धकारं नुदति प्रेरयतीति तिमिरनुदस्तस्य
परितः समन्ततो मण्डलं जिह्वोपलेढि, जिह्वया रसनयोपलीढमिव दृश्यते तथा स ग्रासो
लेह इति। तत्र तस्मिन् ग्रासे मही भूः प्रमुदितसमस्तभूता प्रकर्षेण मुदिता हर्षिताः समस्ता
भूता जना यस्यां तथा प्रभूततोया वारिबहुला च भवति॥४५॥
अथ ग्रसनस्याह—
ग्रसनमिति यदा त्र्यंशः पादो वा गृह्यतेऽथवाऽप्यर्द्धम्।
स्फीतनृपवित्तहानिः पीडा च स्फीतदेशानाम्॥४६॥
यदि सूर्य या चन्द्र के बिम्ब के तृतीयांश, चतुर्थांश या अर्द्धांश राहु से ग्रसित होता हो
तो 'ग्रसन' नामक ग्रास होता है। इसमें स्फीत ( बहुत ऐश्वर्यशाली ) नृप का धननाश होता
है तथा स्फीत देश में रहने वालों को पीड़ा होती है॥४६॥
त्र्यंशस्त्रिभागः। पादश्चतुर्भागः। अर्द्धं वा बिम्बार्द्धं गृह्यते तमसाऽऽच्छाद्यते तदा स
ग्रासो ग्रसनमिति। तस्मिन् ग्रासे स्फीतानामतिविभवयुक्तानां नृपाणां राज्ञां वित्तहानिर्धननाशो
भवति। तथा स्फीतानां सधनानां च देशानां पीडा भवति॥४६॥
अथ निरोधस्याह—
पर्यन्तेषु गृहीत्वा मध्ये पिण्डीकृतं तमस्तिष्ठेत्।
स निरोधो विज्ञेयः प्रमोदकृत् सर्वभूतानाम्॥४७॥
यदि सूर्य या चन्द्रमण्डल को चारो तरफ से ग्रसित कर राहु मध्य-प्रदेश में पिण्डाकार
होकर स्थित हो तो 'निरोध' नामक ग्रास होता है। यह भूमिस्थ सभी प्राणियों को आनन्द
देने वाला होता है॥४७॥
तमो राहुः पर्यन्तेषु गृहीत्वा समन्ततः सञ्छाद्य मध्ये मध्यभागे पिण्डीकृतं घनतरं
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized, by S3 Foundation USA