बृहत्संहिता: प्रथम भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

राहुचाराध्यायः १११
ऐन्द्रे भूपविरोध इति । ऐन्द्रे पर्वणि भूपानां राज्ञां परस्परं विरोधः कलहम्, तथा
शारदानां सस्यानां धान्यानां क्षयो विनाशः, लोके क्षेमं न च भवति। कौबेरे पर्वण्यर्थपतीना-
मीश्वराणामर्थविनाशो वित्तक्षयः सुभिक्षं च भवति।
वारुणमवनीशाशुभमिति। वारुणं नाम यत्पर्व तदवनीशानां राज्ञामशुभमश्रेयस्क-
रमन्येषां सर्वजनानां क्षेमकरं तथा सस्यानां वृद्धिकरं भवति।
आग्नेयं मित्राख्यमिति। आग्नेयस्य पर्वणो मित्राख्यमित्यपरं नाम तत्पर्व सस्यारोग्यकरं
सस्यानि करोति निष्पादयति, आरोग्यं च करोति। तथा अम्बु जलमभयं भयरहितं नाति-
बहुलं नात्यल्पं मध्यमं यथाकालोपयोगयं च करोति।
याम्यमिति । याम्यं पर्वावृष्टिमवर्षणं दुर्भिक्षं क्षुद्भयं सस्यानां च संक्षयं विनाशं करोति।
यदतः परमिति । अतोऽस्मात् पर्वसप्तकाद्यत्परमन्यत्पर्व तदशुभमनिष्टदम्।
षण्मासोत्तरवृद्ध्या पर्वेशा उक्ताः। तत्र कदाचिदुत्पातवशात् पञ्चभिर्मासैः सार्द्धैः
पञ्चभिर्वा षड्भिः सार्द्धैः सप्तभिर्वा पर्व भवति। तत्पर्व ब्राह्मादि न भवति। तच्च क्षुन्मारा-
वृष्टिदम्, क्षुद् दुर्भिक्षम्, मारं मरणम् अवृष्टिमवर्षणं च ददाति। तथा च पराशरः—
'शुक्लकृष्णाष्टमीपञ्चदश्योरन्तराद् ग्रहणनिमित्तानीन्दुभान्वोः प्रबलानि भवन्ति। तानि
च निशामय। षण्मासात् चन्द्रमसस्ततोऽर्द्धषष्ठेत्यादि चादित्यस्यापि पूजितमाहुराचार्याः।
सप्तदशत्रयोदशपञ्चत्रिंशन्मासिकानि चेन्दोस्त्रीणि विसन्धिग्रहणानि क्षुद्भयाधिमरकदुर्भिक्षोप-
द्रवाय वेदितव्यानि। एवमेवैतानि प्राकृतवैकृतग्रहणानि। अतः परं सप्तविधेः पर्वेशान् कथ-
यिष्यामः। ब्राह्मसौम्येन्द्रकौबेरवारुणाऽऽग्नेययाम्यनि षण्मासान्तरितानि सप्त भवन्ति।
तत्र ब्राह्मं सस्यजननं तद्वत्सौम्यम्। ऐन्द्रं भूपालविरोधाक्षेमदुर्भिक्षकरम्। कौबेरमीश्वराणा-
मैश्वर्यविनाशकरं क्षेमसस्यकृच्च। वारुणं वृष्टिसस्यक्षेमारोग्यकरम्। आग्नेयमन्नक्षयदम्।
दुर्भिक्षायाल्पवृष्टये याम्यं चे'ति। तथा च गर्गः—
चन्द्रात् पञ्चममासे तु मासे त्वेकादशे तथा।
सप्तादशे वा सूर्यस्य ग्रहणं क्षुद्भयाय तत्।। इति।।२०-२३।।
अथ वेलाहीनेऽतिवेले च पर्वणि फलमाह—
वेलाहीने पर्वणि गर्भविपत्तिश्च शस्त्रकोपश्च ।
अतिवेले कुसुमफलक्षयो भयं सस्यनाशश्च ॥२४॥
गणितागत ग्रहणकाल से पूर्व में या बाद में ग्रहण दिखलाई पड़े तो उसको क्रम से
वेलाहीन एवं अतिवेल ग्रहण कहते हैं। वेलाहीन पर्व में गर्भ ( गर्भलक्षण आगे कहेंगे )
का नाश, शस्त्रकोप (युद्ध ) और अतिवेल पर्व में पुष्प-फल का नाश, भय एवं धान्यों का
नाश होता है।।२४।।
गणिताऽऽगतप्रग्रहणात् पूर्वं यदि दृक्प्रग्रहणं दृश्यते तदा तत्पर्व वेलाहीनम्। अथ
गणिताऽऽगतप्रग्रहणकालात् पश्चाद् दृक्प्रग्रहणं भवति तदा तत्पर्वाऽतिवेलम्। वेलाहीने
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmmu. Digitized by S3 Foundation USA