बृहत्संहिता: प्रथम भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)
Brihat Samhita Vol 1 with Vimala Hindi Commentary
आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा
पृष्ठ 132, कुल 728 में से
संदर्भ में पढ़ें९२ बृहत्संहिता
अथ सामान्यलक्षणमाह—
प्रोक्तस्थानाभावादुदगुच्चः क्षेमवृद्धिवृष्टिकरः ।
दक्षिणतुङ्गश्चन्द्रो दुर्भिक्षभयाय निर्दिष्टः ॥१६॥
पूर्वकथित संस्थानों के अभाव में यदि चन्द्र का शृंग उत्तर दिशा में उन्नत हो तो वह
क्षेम, सस्य की वृद्धि और वृष्टि को करता है एवं यदि दक्षिण दिशा में उन्नत हो तो दुर्भिक्ष
और भय करता है ।।१६।।
प्रोक्तानि कथितानि यानि संस्थानानि तेषामभावादसम्भवाद्यद्युदगुच्च उत्तरोन्नतश्चन्द्रमा-
स्तदा क्षेमवृद्धिवृष्टिकरः। लब्धपालनं क्षेमस्तं च करोति। वृद्धयः सस्यवृद्धयो वृष्टिर्वर्षणं
ते च करोतीति।
अथ दक्षिणतुङ्गो याम्योन्नतो भवति दक्षिणविषाणोन्नतस्तदा दुर्भिक्षभयाय निर्दिष्टः
कथितः। दुर्भिक्षभयं च करोति।।१६।।
अन्यदप्याह—
शृङ्गेणैकेनेन्दुर्विलीनमथवाऽप्यवाङ्मुखं शृङ्गम् ।
सम्पूर्ण चाभिनवं दृष्ट्वैको जीविताद् भ्रश्येत् ॥१७॥
यदि चन्द्र का एक शृङ्ग विलीन ( बिलकुल नहीं ) हो, अधोमुख हो या सब नये
प्रकार के हों तो उसे देखने वालों में से एक मनुष्य की मृत्यु होती है।।१७।।
एवंविधमिन्दुं चन्द्रं दृष्ट्वा विलोक्यैको मनुजो जीवितादायुषो भ्रश्येत् पतेत्। य
एवैकः पश्यति स म्रियत इत्यर्थः। कीदृशम्? एकेन शृङ्गेणोपलक्षितम्। अथवा विलीनं
गलितमिवैकेन शृङ्गेण। अपिशब्दो विकल्पनार्थः। अथवाऽवाङ्मुखमधोमुखं शृङ्गं चास्य
भवति। तथा सम्पूर्णं परिपूर्णमभिनवमभि मुख्येन नवम्। चशब्दः समुच्चये। अथवाऽभि
मुख्येन नवं द्वितीयाचन्द्रमेवंविधं पश्यति। तथा च समाससंहितायाम्—
उदयन्तमप्यसदृशं न शुभं बहुरूपताथवैकस्य।
एकश्चन्द्रविकारं यः पश्येन्न स चिरं जीवेत्।। इति।।१७।।
अथ चन्द्रमसो रूपाण्याह—
संस्थानविधिः कथितो रूपाण्यस्माद् भवन्ति चन्द्रमसः।
स्वल्पो दुर्भिक्षकरो महान् सुभिक्षावहः प्रोक्तः॥१८॥
संस्थानप्रकार कहने के बाद चन्द्र के स्वरूप और उनके फल को कहते हैं। यदि
चन्द्रबिम्ब छोटा हो तो दुर्भिक्ष और बड़ा हो तो सुभिक्ष होता है।।१८।।
संस्थानविधिः संस्थानप्रकारश्चन्द्रमसः कथित उक्तः। अस्मात् परतो रूपाणि भवन्ति,
तानि चाह—स्वल्पो दुर्भिक्षकरः, अत्यल्पमूर्त्तिरसुभिक्षं करोति। महान् पृथुमूर्त्तिः सुभिक्षावहः,
सुभिक्षमावहति करोतीति सुभिक्षावहः, प्रोक्तः कथितः।।१८।।
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA