बृहत्संहिता: प्रथम भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)
Brihat Samhita Vol 1 with Vimala Hindi Commentary
आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा
पृष्ठ 130, कुल 728 में से
संदर्भ में पढ़ें९० बृहत्संहिता
याम्यकोट्यायातः किञ्चिद्युगकाले यदा शशी।
पार्श्वशायीति संज्ञोऽयं सार्थहा वृष्टिनाशनः।। इति।।१३।।
अथाऽऽवर्जितलक्षणं सफलमाह—
अभ्युच्छ्रायादेकं यदि शशिनोऽवाङ्मुखं भवेच्छृङ्गम्।
आवर्जितमित्यसुभिक्षकारि तद् गोधनस्यापि ।।१४।।
अतिशय उन्नत होने के कारण चन्द्र का शृंग यदि अधोमुख हो तो 'आवर्जित' नाम का
संस्थान होता है। इसमें मनुष्य एवं पशु—दोनों के लिये दुर्भिक्ष होता है।।१४।।
अभि मुख्येनोच्छ्रायोऽभ्युच्छ्रायस्तस्मादभ्युच्छायाच्छशिनश्चन्द्रस्य यद्येकशृङ्गमवाङ्मु-
खमधोमुखं भवति तत्संस्थानमावर्जितं नाम। इतिशब्दः प्रकारायैवं प्रकाराय इत्यर्थः।
तदसुभिक्षकारि दुर्भिक्षं करोति लोके। न केवलं यावद् गोधनस्यापि तृणानामभावादपि
दुर्भिक्षं करोति। तथा च वृद्धगर्गः—
अधोमुखं यदा शृङ्गं शशिनो दृश्यते तदा।
संस्थानमावर्जितकं गोघ्नं दुर्भिक्षकारकम्।। इति।।१४।।
अथ कुण्डाख्यसंस्थाने लक्षणं फलं चाह—
अव्युच्छिन्ना रेखा समन्ततो मण्डला च कुण्डाख्यम्।
अस्मिन् माण्डलिकानां स्थानत्यागो नरपतीनाम् ।।१५।।
यदि चन्द्र के चारो तरफ अव्युच्छिन्न ( अखण्डित ) गोलाकार रेखा दिखाई दे तो
'कुण्डाख्य' संस्थान होता है। इसमें माण्डलिक राजाओं का स्थान छूट जाता है।।१५।।
समन्ततः सर्वत्र यद्यव्युच्छिन्ना रेखा खण्डरेखा चन्द्रमसो दृश्यते तदा तत्स्थानं
कुण्डाख्यं कुण्डमित्याख्या नाम यस्य। अस्मिन् संस्थाने माण्डलिकानां नरपतीनाम्।
मण्डले परिमिते देशे ये राजानस्तेषां स्थानत्यागः स्थानचलनं भवति, स्वस्थानाच्च्युति-
रित्यर्थः। तथा च वृद्धगर्गः—
अच्छिन्ना मण्डले रेखा शशिनो दृश्यते यदा।
कुण्डाख्यं नाम संस्थानं नृपविग्रहदायकम्।।
नक्षत्रचन्द्रमसोर्र्यानि संस्थानान्युक्तानि तेषां कानिचिद् गणितविधिना शृङ्गोन्नतिपरिलेखक-
रणेनोत्पद्यन्ते कानिचिन्न्नोत्पद्यन्ते। तथा चाऽऽचार्येणोक्तम्—
अपमान्तरसंयुक्तात्तदूनगुणिताच्छशाङ्करविविवरात्।
मूलेनापमविवरे छिन्ने विक्षेपसङ्गणिते।।
फलमिन्द्वर्कविशेषाच्छोध्यं त्वपमानुकूलविक्षिप्ते।
तद्द्व्यत्यासे देयं विपरीतं पूर्वसन्ध्यायाम्।।
दिनकृत्सप्तमभवनात्तेनोदयनाडिकाद्वयं यदि वा।
वियति विमले तदेन्दोर्लोकस्याऽऽलोकमायाति ।।
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammnu. Digitized by S3 Foundation USA