बृहत्संहिता: प्रथम भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)
Brihat Samhita Vol 1 with Vimala Hindi Commentary
आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा
पृष्ठ 122, कुल 728 में से
संदर्भ में पढ़ें८२ बृहत्संहिता
वर्ण का होकर देखने में भयङ्कर प्रतीत हो या सन्ध्याकाल में पक्षी अथवा जंगली जानवरों
के भयङ्कर शब्द सुनाई दें तो लोगों का नाश होता है।।३८-३९।।
दिनकृदादित्यो वियत्याकाशेऽकस्मादेव रुधिरनिभो रक्तवर्णो यदा दृश्यते तदा न
चिरात् शीघ्रमेवाऽवनिपस्य राज्ञोऽन्तकरो मृत्युकृद्भवति। वियद्ग्रहणमत्रोदयास्तमयौ विहा-
यान्यत्र ग्रहणार्थम्। परुषरजोऽरुणीकृततनुर्यदि वा। परुषेण रूक्षेण रजसा पांशुनारुणीकृता
लोहिता तनुर्मूर्तिर्यस्य तथाभूतोऽप्यवनिपान्तकरः शीघ्रमेव भवति। असितः कृष्णः। विचित्रो
नानावर्णः। नीलो नीलवर्णः। परुषो रूक्षः। एवंविधोऽर्को जनघातकरः। जनानां लोकानां
घातं करोति। खगाः पक्षिणो मृगा आरण्यजातयः। एतेषां भैरवा भीषणा ये स्वराः शब्दा-
स्तैर्यानि रुतानि तैर्यदा निशामुखेऽस्तमये द्युमुखे उदये च युक्तो भवति तदापि जनघातं
करोति।।३८-३९।।
अथ शुभलक्षणमाह—
अमलवपुरवक्रमण्डलः स्फुटविपुलामलदीर्घदीधितिः ।
अविकृततनुवर्णचिह्नभृज्जगति करोति शिवं दिवाकरः ॥४०॥
इति श्रीवराहमिहिरकृतौ बृहत्संहितायामादित्यचारस्तृतीयोऽध्यायः॥३॥
स्वच्छ, अखण्डित, स्पष्ट, अतिशय स्वच्छ, दीर्घ किरण वाला, निर्विकार शरीर,
वर्ण और चिह्न वाला सूर्यमण्डल संसार का मङ्गल करने वाला होता है।।४०।।
इति 'विमला'हिन्दीटीकायामादित्यचाराध्यायस्तृतीयः ॥३॥
अमलवपुरिति। एवंविधो दिवाकरः सूर्यो जगति जनानां शिवं श्रेयः करोति। कीदृशो-
ऽमलवपुर्निर्मलशरीरः। अवक्रमण्डलः स्पष्टबिम्बः। तथा च पराशरः—
श्वेतः शिरीषपुष्पाभः पद्माभो रूप्यसन्निभः।
वैदूर्यघृतमण्डाभो हेमाभश्च दिवाकरः।।
वर्णैरेभिः प्रशस्तः स्यान्महास्निग्धः प्रतापवान्।
भावनः सर्वसस्यानां क्षेमारोग्यसुभिक्षदः।।
स्फुटविपुलामलदीर्घदीधितिः। स्फुटाः स्पष्टा। विपुला विस्तीर्णाः। अमला निर्मलाः।
दीर्घा आयामिनो रश्मयो यस्य। तथा च पराशरः—'स्निग्धाः परिपूर्णाः शुक्ला माञ्जिष्ठाः
पीता अत्यन्तगामिनो रश्मयः शस्यन्ते। रूक्षा अविच्छिन्नास्तनवो ह्रस्वा धूमाभा लोहितवर्णा
विगर्हिता' इति। अविकृततनुवर्णचिह्नभृत्। अविकृता निर्विकारा तनुर्मूर्तिस्तथाऽविकृतो
वर्णः कान्तिः। अविकृतं चिह्नं लक्ष्म। एतान्यविकृतानि बिभर्ति धारयति तथाभूत इति।।३९।।
इति श्रीभट्टोत्पलविरचितायां संहिताविवृत्तावादित्यचारो नामाध्यायस्तृतीयः ॥३॥
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA