सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
बृहत्संहिता: प्रथम भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

बृहत्संहिता: प्रथम भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

Brihat Samhita Vol 1 with Vimala Hindi Commentary

आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा

DevanagariHindipublished728 पृष्ठ

पृष्ठ 120, कुल 728 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 120

८० बृहत्संहिता
यदि उल्का, वज्र, बिजली उदयकालिक सूर्य पर गिरे तो वर्तमान राजा की मृत्यु और
उसके स्थान पर दूसरे की प्रतिष्ठा होती है।।३३।।
दिनकरमादित्यमुदयास्तसंस्थितमुदयरेखास्थमस्तस्थमपररेखास्थं वा यदा उल्का अश-
निर्विद्युद्वा आसां लक्षणं वक्ष्यति। एता हन्युस्ताडयेयुस्तदा तस्मिन् काले नरपतेर्मरणं मृत्युम्।
विन्द्याद्विजानीयात्। तथाऽन्यराजप्रतिष्ठा। अन्यस्य द्वितीयस्य राज्ञो नृपत्वे प्रतिष्ठा स्थिति-
स्तत्क्षणमेव भवति। तथा च पराशरः—
उदयास्तमये भानुमुल्का हन्यात् समुत्थिता।
प्रज्वलन्ती तदा राजा क्षिप्रं शस्त्रेण बध्यते।। इति।।३३।।
अन्यल्लक्षणमाह—
प्रतिदिवसमहिमकिरणः परिवेषी सन्ध्ययोर्द्वयोरथवा ।
रक्तोऽस्तमेति रक्तोदितश्च भूपं करोत्यन्यम् ॥३४॥
यदि प्रत्येक दिन दोनों सन्ध्याओं ( उदय और अस्त ) में परिवेषयुक्त सूर्यमण्डल होता
हो या रक्त वर्ण का होकर उदय-अस्त होता हो तो निश्चय ही दूसरा राजा होता है।।३४।।
अहिमकिरण उष्णरश्मिः सूर्यः। प्रतिदिवसम्। दिवसं दिवसं प्रति प्रतिदिवसम्।
परिवेषी मण्डलवान् भवति। अथवा द्वयोः सन्ध्ययोरुदयास्तमयोः परिवेषी भवति।
अथवा रक्तवर्णोऽस्तमेत्यस्तं गच्छति रक्तवर्णश्चोदेति। एतदुक्तं भवति। यादृश एव लोहित-
वर्णस्तादृश एव सकलमहर्भूत्वा रक्तवर्ण एवास्तमेति। प्रतिदिवसं सर्वत्र सम्बध्यते।
तदा तस्मिन् प्रकारत्रये भूपं राजानमन्यं द्वितीयं करोति।।३४।।
अर्कस्य सन्ध्याकाले शुभाशुभलक्षणमाह—
प्रहरणसदृशैर्जलदैः स्थगितः सन्ध्याद्वयेऽपि रणकारी ।
मृगमहिषविहगखरकरभसदृशरूपैश्च भयदायी ॥३५॥
यदि दोनों सन्ध्याओं में शस्त्र के समान स्वरूप वाले मेघ से सूर्यमण्डल आच्छादित
हो तो युद्ध कराने वाला; और हरिण, महिष, पक्षी, गधे या हस्ती के समान स्वरूप वाले
मेघ से आच्छादित हो तो भय देने वाला होता है।।३५।।
प्रहरणमायुधं खड्गादि। प्रहरणसदृशैरायुधाकृतिभिर्जलदैर्मेघैर्यदा सन्ध्याद्वये उदयास्त-
मयकाले स्थगित आच्छादितो भवति सूर्यस्तदा रणकारी सङ्ग्रामकृद्भवति। अपिशब्दः
सम्भावनायां वर्तते। तेनैकस्यां सन्ध्यायां द्वितीयास्यां वेत्यर्थः। मृग अरण्यप्राणी। महिषः
प्रसिद्धः। विहगः पक्षी। खरो गर्दभः। करभ उष्ट्रः। एषां सदृशरूपैस्तुल्याकारैर्यदा सन्ध्याद्वये
स्थगितो भवति, तदा भयदायी भयं भीतिं ददाति।।३५।।
अथाक्रान्तस्य नक्षत्रस्य सन्तापसंशोधने आह—
दिनकरकराभितापात्क्षमवाप्नोति सुमहतीं पीडाम् ।
भवति तु पश्चाच्छुद्धं कनकमिव हुताशेपरितापात् ॥३६॥
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA