सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
बृहत्संहिता: प्रथम भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

बृहत्संहिता: प्रथम भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

Brihat Samhita Vol 1 with Vimala Hindi Commentary

आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा

DevanagariHindipublished728 पृष्ठ

पृष्ठ 117, कुल 728 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 117

आदित्यचाराध्यायः ७७
यदि सूर्यमण्डल रूखा या सफेद हो तो ब्राह्मणों का, लाल वर्ण का हो तो क्षत्रियों
का, पीत वर्ण का हो तो वैश्यों का और कृष्ण वर्ण का हो तो शूद्रों का नाश करता है। यदि
पूर्वोक्त वर्ण स्निग्ध हो तो ब्राह्मण आदि वर्णों का शुभ करने वाला होता है।।२५।।
रूक्ष इति सर्वत्र सम्बध्यते। श्वेतः शुक्लवर्णो रूक्षः स्नेहरहितो विप्रान् ब्राह्मणान्।
विनाशयति हन्ति। रक्ताभो लोहितकान्ती रूक्षश्च क्षत्रियान् विनाशयति। पीतः पीतवर्णो
रूक्षो वैश्यान्नाशयति। कृष्णः कृष्णवर्णो रूक्षश्च ततोऽपरान् तदित्यनेन वैश्याः परामृश्यन्ते
तेभ्योऽपरानन्यान् शूद्रान् हन्तीति।
शुभकरः स्निग्ध इति। यथोक्तवर्णो यदि स्निग्धो भवति तदा तेषामेव शुभकरो
भवति। तथा श्वेतः स्निग्धो ब्राह्मणानां शुभकरो भवति, रक्ताभः स्निग्धः क्षत्रियाणाम्, पीतः
स्निग्धो वैश्यानाम्, कृष्णः स्निग्धश्च शूद्राणामिति।।२५।।
अथार्कस्य ऋतुष्वशुभवर्णानाह—
ग्रीष्मे रक्तो भयकृद्वर्षास्वसितः करोत्यनावृष्टिम् ।
हेमन्ते पीतोऽर्कः करोति न चिरेण रोगभयम् ॥२६॥
ग्रीष्म ऋतु में रक्त वर्ण का रविमण्डल भय उत्पन्न करने वाला होता है।, वर्षा ऋतु
में काला रविमण्डल अनावृष्टि करता है और हेमन्त ऋतु में पीत वर्ण का रविमण्डल शीघ्र
रोगभय करता है।।२६।।
अर्क आदित्यो रक्तो लोहितवर्णो ग्रीष्मे दृष्टो भयकृद् भयं करोति। वर्षासु वर्षाकाले।
असितवर्णः कृष्णवर्णोऽनावृष्टिं वृष्ट्यभावं करोति। हेमन्ते पीतः पीतवर्णो न चिरेण शीघ्र-
मेव रोगभयं गदभीतिं करोति। शेषर्त्तुषु न विशेषः पूर्वोक्तमेव शुभाशुभमिति।।२६।।
अन्यदप्याह—
सुरचापपाटिततनुर्नृपतिविरोधप्रदः सहस्त्रांशुः ।
प्रावृट्काले सद्यः करोति विमलद्युतिर्वृष्टिम् ॥२७॥
यदि इन्द्रधनुष से सूर्यमण्डल खण्डित होता हो तो राजाओं में विरोध उत्पन्न करता है।
यदि वर्षाकाल में निर्मल कान्तियुक्त हो तो सद्यः ( उसी दिन ) वृष्टि करता है।।२७।।
सुरचापेति । सहस्रांशुरादित्यः। सुरचापमिन्द्रधनुस्तत्तुल्येन चिह्नेन पाटिता विदारिता
तनुर्मूर्तिर्यस्य तथाभूतो नृपते राज्ञो विरोधप्रदो भवत्यशुभ इत्यर्थः। प्रावृट्काले वर्षासमये
विमलद्युतिर्निर्मलकान्तिः सद्यस्तस्मिन्नेवाहनि वृष्टिं करोति वर्षतीत्यर्थः।।२७।।
वर्षाकाले वृष्टिं करोति सद्यः शिरीषपुष्पाभः ।
शिखिपत्रनिभः सलिलं न करोति द्वादशाब्दानि ॥२८॥
यदि वर्षाकाल में शिरीष-पुष्प की कान्ति के समान कान्ति वाला सूर्य-मण्डल हो तो
उसी दिन वृष्टि करता है। यदि मयूरपंख की तरह कान्ति वाला दिखलाई दे तो बारह वर्ष
पर्यन्त वृष्टि नहीं होती ।।२८।।
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA