बृहत्संहिता: प्रथम भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)
Brihat Samhita Vol 1 with Vimala Hindi Commentary
आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा
पृष्ठ 107, कुल 728 में से
संदर्भ में पढ़ेंअथादित्यचाराध्यायः
अथादित्यचारो व्याख्यायते। तत्र तावत्परमतेनायनयोर्लक्षणमाह—
आश्लेषार्द्धाद्दक्षिणमुत्तरमयनं रवेर्धनिष्ठाद्यम्।
नूनं कदाचिदासीद्येनोक्तं पूर्वशास्त्रेषु ॥१॥
यह निश्चित है कि किसी समय आश्लेषा के आधे भाग से रवि का दक्षिणायन और
धनिष्ठा के आदि भाग से उत्तरायण की प्रवृत्ति थी; नहीं तो पूर्वशास्त्र में इसकी चर्चा नहीं
होती॥१॥
यदुक्तं पराशरतन्त्रे—‘श्रविष्ठाद्यात् पौष्णान्तं चरतः शिशिरः। वसन्तः पौष्णान्ता-
द्रोहिण्यन्तम्। सौम्याद्यात् सार्पाद्धं ग्रीष्मः। प्रावृट् सार्पार्द्धाद्धस्तान्तम्। चित्राद्यादिन्द्रार्द्धं
शरद्धेमन्तो ज्येष्ठाद्धैद्वैष्णवान्तमि’ति।
तत्र रवेरादित्यस्याश्लेषार्द्धात् सार्पन्त्यपादद्वयाद्दक्षिणमयनं तथा धनिष्ठाद्यं वासव-
प्रारम्भमुत्तरमयनं नूनं निश्चितं कदाचिदुत्पातवशादासीद्भूत्। येन पूर्वशास्त्रेषु पाराशरादिषूक्तं
कथितम्। नूनमनुमाने वा॥१॥
अधुना स्वमतमाह—
साम्प्रतमयनं सवितुः कर्कटकाद्यं मृगादितश्चान्यत् ।
उक्ताभावो विकृतिः प्रत्यक्षपरीक्षणैर्व्यक्तिः ॥२॥
इस समय कर्कादि से सूर्य के दक्षिणायन की और मकरादि से उत्तरायण की प्रवृत्ति
होती है। इस तरह कथित अर्थ के अभाव का नाम 'विकार' है। ये सब प्रत्यक्ष देखने से
स्पष्ट होते हैं॥२॥
साम्प्रतमिदानीं युक्तं वा। सवितुरादित्यस्य। कर्कटकाद्यं कुलीरप्रथममेकमयनं मृगादितो
मकरादितश्चान्यद् द्वितीयमुत्तरमयनम्। एवं कथितस्यार्थस्य यद्यभावोऽन्यथात्वं स्यात्तद्वि-
कृतिर्विकारः। तत्र च प्रत्यक्षपरीक्षणैर्द्दृश्यमानैर्व्यक्तिः स्पष्टता भवति। विकृतेरुपलम्भन-
मित्यर्थः॥२॥
तत्र च परीक्षणमाह—
दूरस्थचिह्नवेधादुदयेऽस्तमयेऽपि वा सहस्त्रांशोः ।
छायाप्रवेशनिर्गमचिह्नैर्वा मण्डले महति ॥३॥
सूर्य के उदय-अस्तकाल में दूरस्थ चिह्न के वेध से अयन-गति की परीक्षा करनी
चाहिये अर्थात् दूर स्थित वृक्ष आदि के सामने सूर्य के उदय-अस्त देखकर परीक्षा करनी
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA