बृहत्संहिता: प्रथम भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)
Brihat Samhita Vol 1 with Vimala Hindi Commentary
आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा
पृष्ठ 104, कुल 728 में से
संदर्भ में पढ़ें६४ बृहत्संहिता
अविदग्धसांवत्सरं प्रत्याह—
सम्पत्त्या योजितादेशस्तद्विच्छिन्नकथाप्रियः ।
मत्तः शास्त्रैकदेशेन त्याज्यस्तादृङ्महीक्षिता ॥३६॥
सम्पत्ति पाने के लोभ से जो आदेश करता है और ज्योतिष-शास्त्र से भिन्न कथा में
जिसका स्नेह है (ज्योतिष-शास्त्र को ठीक तरह से न जानने के कारण अन्य कथा में प्रेम
रखता है) ऐसे शास्त्र के एकदेश को जानने से मत्त ज्योतिषी का राजा द्वारा त्याग कर देना
चाहिये॥३६॥
यो दैववित्सम्पत्त्या योजितादेशः। सम्पत्त्या अर्थदानेन योजित आदेशो येन। यथा
पूर्वमेवं मया अमुकस्य कथितमेतत्स दैववदैश्वर्यं प्राप्स्यति। तदिति ज्योतिषशास्त्रमुच्यते।
तद्विच्छिन्ना ज्योतिषशास्त्रवर्जिता अन्या कथा प्रिया यस्य सः। यतस्तत्र तस्याज्ञानत्वम्।
शास्त्रैकदेशमेकं प्रकरणं ज्ञात्वा तेनैव मत्तः सदर्पस्तादृग्भूतो दैवविन्महीक्षिता राज्ञा त्याज्य-
स्त्यक्तव्यः॥३६॥
नैवंविधमात्मसात्कुर्यादित्याह—
यस्तु सम्यग्विजानाति होरागणितसंहिताः ।
अभ्यर्च्यः स नरेन्द्रेण स्वीकर्तव्यो जयैषिणा ॥३७॥
जय की इच्छा रखने वाले राजा को होरा, गणित, संहिता—इन तीनों स्कन्धों को अच्छी
तरह जानने वाले दैवज्ञों की पूजा करनी चाहिये और उनकी आज्ञा माननी चाहिये॥३७॥
यस्तु सम्यक् स्फुटतराः साङ्गमाश्च। होरागणितसंहिताः। त्रिस्कन्धं ज्योतिषशास्त्रं
विजानाति। स च नरेन्द्रेण राज्ञा जयैषिणा विजयमाकाङ्क्षता प्राप्तुमिच्छताऽभ्यर्च्यः सम्पूज्यः।
स्वीकर्त्तव्य आत्मसात्कार्य इति ॥३७॥
विदग्धसांवत्सरिको हितकृद्भवतीत्याह—
न तत्सहस्रं करिणां वाजिनां च चतुर्गुणम् ।
करोति देशकालज्ञो यथैको दैवचिन्तकः ॥३८॥
देश-काल को जानने वाला एक दैवज्ञ जो काम करता है, वह हजार हाथी और चार
हजार घोड़े भी नहीं कर सकते॥३८॥
राज्ञः करिणां हस्तिनां सहस्रं दशशतानि न तत्कार्यं कुर्वन्ति तथा वाजिनामश्वानां
चतुर्गुणं चत्वारि सहस्राणि न तत् कार्यं कुर्वन्ति यथा देशकालज्ञो दैवचिन्तकः सांवत्सरिक
एक एव कार्यं करोति। देशकाललक्षणं प्रागेव व्याख्यातम्। तथा च भगवान् पराशरः—
'यथा मन्त्रमुखोऽग्निरग्निमुखा देवास्तथा दैवज्ञमुखो राजा राजमुखाश्च प्रजाः। तस्मात्त-
द्विज्ञानाद्यत्नत्वाच्छ्रेयसो नरपतिरिहामुत्र च श्रेयोऽर्थी विजिगीषुरेनमधिगच्छेत्। कुलीनमन-
हंकृतमस्तब्धमशठमप्रमत्तमविषयमव्यङ्गमविहतप्रशस्तलक्षणं वेदवेदाङ्गेतिहासपुराणधर्म-
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA