सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
बृहत्संहिता: प्रथम भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

बृहत्संहिता: प्रथम भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

Brihat Samhita Vol 1 with Vimala Hindi Commentary

आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा

DevanagariHindipublished728 पृष्ठ

पृष्ठ 103, कुल 728 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 103

सांवत्सरसूत्राध्यायः ६३
कुहकेनेन्द्रजालेन प्रसेनादिकेन आवेशेन देवतादिदेहप्रवेशेन पिहितः प्रच्छन्नोऽदृश्य-
शरीरः। कुत्रचित्सुषिरे भित्त्यादिके अभ्यन्तरस्थितयाऽव्यक्तया वाचा सम्भाषते। एतैः कुहका-
वेशपिहितैः। तथा कर्णोपश्रुत्या कश्चिन्मन्त्रविशेषं जपतः कर्णे यथेष्टं कथयति लोके कर्ण-
पिशाचिकेति प्रसिद्धा। अथवा प्रष्टारो यत्रोपविष्टाः स्थितास्तन्मध्ये आत्मीयं शिशुं विसृज्य
तेषां कथां परस्परं क्रियमाणामार्कण्य पितुर्वक्ति। यथा यस्येदमभिज्ञानं तस्य भवता इदं
वक्तव्यमिति हेतुना तर्केणाशयं बुद्ध्वा।
केचित् कुहकावेशपिहितकर्णोपश्रुतिहेतुभिरिति पठन्ति तथापि न कश्चिद्दोषः। एवमादि-
भिर्यः कृतादेशः। आदेशः कृतो येन। सर्वत्र न क्वचित्प्रष्टव्यो यतः स दैवविज्ज्योतिः-
शास्त्रवेत्ता न भवति।।३३।।
अथाज्ञं प्रत्याह—
अविदित्वाैव यच्छास्त्रं दैवज्ञत्वं प्रपद्यते।
स पंक्तिदूषकः पापो ज्ञेयो नक्षत्रसूचकः ॥३४॥
जो मनुष्य ज्योतिष-शास्त्र को विना जाने अपने-आपको दैवज्ञ कहकर व्रत, उपवास
आदि बताता है; उस पङ्क्तिदूषक पापी को नक्षत्रसूचक जानना चाहिये।।३४।।
यः शास्त्रमविदित्वा अज्ञात्वैव दैवज्ञत्वं ज्यौतिषिकत्वं प्रपद्यते अङ्गीकरोति दैवज्ञत्व-
माख्यापयति। स पङ्क्तिदूषकः पंक्तिं दूषयति अपवित्रीं करोति। पापः पापात्मा। नक्षत्रसूचको
नक्षत्रपिशुनः। ज्ञेयो ज्ञातव्य इति।।३४।।
( १नक्षत्रसूचकोद्दिष्टमुपवासं करोति यः।
स व्रजत्यन्धतामिस्रं सार्धमृक्षविडम्बिना ॥
नक्षत्रसूचक द्वारा बताये गये व्रत, उपवास आदि को जो मनुष्य करता है, वह उस
ऋक्षविडम्बी (नक्षत्रसूचक) के साथ अन्धतामिस्र नामक नरक में जाता है।)
यद्येतेषां कदाचिदज्ञानां वचनं सत्यरूपं भवति तान् प्रत्याह—
नगरद्वारलोष्टस्य यद्वत्स्यादुपयाचितम्।
आदेशस्तद्वदज्ञानां यः सत्यः स विभाव्यते ॥३५॥
जिस तरह पुरद्वार में स्थित मृत्खण्ड के समीप की हुई याचना कभी-कभी पूरी हो
जाती है, उसी तरह मूर्खों का आदेश भी कभी-कभी सत्य हो जाता है; परमार्थतः कभी भी
सत्य नहीं होता।।३५।।
नगरद्वारे पुरद्वारे यो लोष्टो मृत्खण्डस्तस्योपयाचितं प्रार्थितं यद्वद्यथा सत्यं स्यात्। सत्य-
रूपं भवेत्। तथा कदाचित्काकतालन्यायेन तद्वदज्ञानां मूर्खाणां य आदेशो वार्त्ताकथनं सत्य-
मिव विभाव्यते प्रतिभाति।।३५।।
१. श्लोकोऽयं प्रक्षिप्त इव प्रतिभाति, भट्टोत्पलविवृतावव्याख्यातत्वात्।
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA