बृहत्संहिता (आचार्य वराहमिहिर - स्थापत्य, खगोल, मौसम व जल विज्ञान)

310 बृहत्संहितायाम् [Adh. XLI. Sl. 7-10.
मकरे तरुगुल्मार्धं सैक्येक्षुसुवर्णकृष्णलोहानि ।
कुम्भे सलिलजफलकुसुमरत्नचित्राणि रूपाणि ॥७॥
Sloka 7.—Makara presides over trees, shrubs, what-
ever grows through being watered, sugar-cane, gold and
black metal, i. e., iron ; Kumbha, over water-products,
fruits, flowers, gems and brilliant things.
तथा च काश्यपः
मकरे सस्यसीसं च सुवर्णगुडधातुजम् ।
कुंभे कुसुमचित्राणि हंसाश्च जलजास्तथा ॥
मीने कपालसम्भववरत्नान्यम्बूद्भवानि वज्राणि ।
स्नेहाश्च नैकरूपा व्याख्याता मत्स्यजातं च ॥८॥
Sloka 8.—Meena presides over such jewels as come
from testaceous animals, e. g. from the pearl oyster,
water-products, diamonds, various oils and fish-products.
तथा च काश्यपः
पद्ममुक्ताफलादीनां द्रव्याणां मीन ईश्वरः ॥
राशेश्चतुर्दशार्थायसप्तनवपञ्चमस्थितो जीवः ।
द्व्येकादशदशपञ्चाष्टमेषु शशिजश्च वृद्धिकरः ॥९॥
षट्सप्तमगो हानिं वृद्धिं शुक्रः करोति शेषेषु ।
उपचयसंस्थाः क्रूराः शुभदाः शेषेषु हानिकराः ॥१०॥
Slokas 9-10.—Jupiter posited in the 4th, the 10th,
the 2nd, the 11th, the 7th, the 9th or the 5th house from
any Rasi causes the increase of the objects assigned there-
to. So does Mercury, when posited in the 2nd, the 11th, the
10th, the 5th or the 8th house therefrom. Venus posited
in the 6th or the 7th house from a Rasi destroys its
objects while in the other houses, he promotes their growth,
Malefics posited in the 3rd, the 6th, the 10th and the
11th houses from a Rasi prove beneficial, while in the
rest, they are harmful.

Adh. XLI. Sl. 11-13.] एकचत्वारिंशोऽध्यायः 311
तथा च काश्यपः
चतुःसप्तद्विपञ्चस्थो नवदिङ्मुद्रगो गुरुः ।
यस्य राशेस्तदुक्तानां द्रव्याणां वृद्धिदः स्मृतः ॥
शुक्रः षट्सप्तमस्थो वा हानिकृद्वृद्धिदोऽन्यगः ।
त्र्येकादशदशार्थाष्टसंस्थितः शशिजः शुभः ॥
पापास्तूपचयस्थाश्च वृद्धिं कुर्वन्ति नान्यथा ।
राशेर्यस्य क्रूराः पीडास्थानेषु संस्थिता बलिनः ।
तत्प्रोक्तद्रव्याणां महर्घता दुर्लभत्वं च ॥११॥
Sloka 11.—If malefics in strength occupy the
अपचय houses (1st, 2nd, 4th, 5th, 7th, 8th, 9th and 12th)
with respect to a Rasi, the articles assigned to that Rasi
will become very costly and scarce.
तथा च काश्यपः
राशेरनिष्टस्थानेषु पापाश्च सबलाः स्थिताः ।
तद्द्रव्याणां नाशकरा दुर्लभास्ते भवन्ति हि ॥
इष्टस्थाने सौम्या बलिनो येषां भवन्ति राशीनाम् ।
तद्द्रव्याणां वृद्धिः सामर्घ्यं वल्लभत्वं च ॥१२॥
Sloka 12.—If there be strong benefics in the auspici-
ous houses from a Rasi, the articles thereof will thrive,
fetch good price and have great demand.
तथा च काश्यपः
इष्टस्थाने स्थिताः सौम्या बलिनो येषु राशिषु ।
भवन्ति तद्गवानां च द्रव्याणां शुभदाः स्मृताः ॥
गोचरपीडायामपि राशिर्बलिभिः शुभग्रहैर्दृष्टः ।
पीडां न करोति तथा क्रूरैरेवं विपर्यासः ॥१३॥
Sloka 13.—If a Rasi be aspected by strong benefics,
there will be no harm done to its articles, even though the
benefics are posited in unfavourable houses (i. e., other

312 बृहत्संहितायाम् [Adh. XLII. Sl. 1-3.
than those mentioned in Slokas 9 and 10). The aspect
of malefics produces contrary results.
Thus ends the 41st Adhyaya on 'Classification of substances.'
अर्घकाण्डाध्यायः ॥४२॥ Fluctuation of Prices.
अतिवृष्ट्युल्कादण्डान् परिवेषग्रहणपरिधिपूर्वांश्च।
दृष्ट्वाऽमावास्यायामुत्पातान् पौर्णमास्यां च ॥१॥
ब्रूयादर्घविशेषान् प्रतिमासं राशिषु क्रमात्सूर्ये।
अन्यतिथावुत्पाता ये ते डमरार्चये राज्ञाम् ॥२॥
Slokas 1-2.—By observing excessive rain, meteor,
rod, halo, eclipse, mock-Sun and such other portents on
the New-Moon and Full-Moon days and also at the Sun's
entrance into a new sign, every month, one should fore-
tell a change in the prices of articles. These phenomena
on other days indicate kings' sufferings through wars.
तथा च काश्यपः
उल्कातिवृष्टिर्ग्रहणे सूर्येन्द्वोः परिवेषणम्।
प्रतिसूर्यादयो येऽन्ये पक्षमासान्तसङ्क्षये ॥
तिथौ निरीक्ष्य चोत्पातान् ब्रूयाल्लोके शुभाशुभम्।
सुभिक्षदुर्भिक्षकृतान् विशेषोऽत्र विचारतः ॥
प्रतिमासं विधानज्ञो नान्यास्मिन् दिवसे वदेत्।
अन्यत्र यो भवन्त्येते ते सर्वे नृपदोषदाः ॥
मेषोपगते सूर्ये ग्रीष्मजधान्यस्य सङ्ग्रहं कृत्वा ।
वनमूलफलस्य वृषे चतुर्थमासे तयोर्लाभः ॥३॥
Sloka 3.—At the time of the Sun's entrance into
Mesha and Vrishabha (observing the above portents), one

Adh. XLII. Sl. 4-8.] द्विचत्वारिंशोऽध्यायः 313
should collect (buy) Summer corn, and forest roots and
fruits respectively and by selling them in the fourth
month, he would gain much profit.
मिथुनस्थे सर्वरसान् धान्यानि च सङ्ग्रहं समुपनीय ।
षष्ठे मासे विपुलं विक्रेता प्राप्नुयाल्लाभम् ॥४॥
Sloka 4.—Should one collect all kinds of juice (liquids)
and corn when the Sun is in Mithuna (with the above
phenomena) and sell them in the sixth month, he would
make large profits.
कर्किण्यर्के मधुगन्धतैलघृतफाणितानि विनिधाय ।
द्विगुणा द्वितीयमासे लब्धिर्हीनाधिके छेदः ॥५॥
Sloka 5.—Similarly should one store up honey, per-
fumes, oils, ghee and sugarcane syrup, when the Sun is in
Karkataka and sell them in the second month; he would
make cent per cent profit; he would sustain loss if the
selling time exceeds or falls short of that.
सिंहे सुवर्णमणिचर्मवर्मशस्त्राणि मौक्तिकं रजतम् ।
पञ्चममासे लब्धिर्विक्रेतुरतोऽन्यथा छेदः ॥६॥
Sloka 6.—If one stores up gold, gems, skins, armours,
weapons, pearls and silver when the Sun is in Simha, and
sell them in the 5th month, he will get profit and sustain
loss otherwise.
कन्यागते दिनकरे चामरखरकरभवाजिनां क्रेता ।
षष्ठे मासे द्विगुणं लाभमवाप्नोति विक्रीणन् ॥७॥
Sloka 7.—If one collects chowries, donkeys, camels
and horses when the Sun is in Kanya and sells them in
the sixth month, he will get an equal amount as profit.
तौलिनि तान्तवभाण्डं मणिकम्बलकाचपीतकुसुमानि ।
आदद्याद्धान्यानि च वर्षाद्धार्द्विगुणिता वृद्धिः ॥८॥
ब्र. सं- 40

314 बृहत्संहितायाम् [Adh. XLII. Sl. 9-12.
Sloka 8.—If one buys and keeps cotton cloths and
the like, jewels, blankets, glass, yellow flowers and corn,
when the Sun is in Tula and sells them in six months, he'
will make 100 per cent profit.
वृश्चिकसंस्थे सवितरि फलकन्दकमूलविविधरत्नानि ।
वर्षद्वयमुषितानि द्विगुणं लाभं प्रयच्छन्ति ॥९॥
Sloka 9.—If fruits, bulbs, roots and varieties of
gems are kept for two years, when the Sun is in Vrischika
and then sold, they will fetch double their price.
चापगते गृह्णीयात्कुङ्कुमशङ्खप्रवालकाचानि ।
मुक्ताफलानि च ततो वर्षादर्द्धाद्विगुणतां यान्ति ॥१०॥
Sloka 10.—When the Sun is in Dhanus, if one
hoards saffron, conch shells, corals, glass and pearls, and
then sells them in six months, one will get double the
amount invested.
मृगघटसंस्थे सवितरि गृह्णीयाल्लोहभाण्डधान्यानि ।
स्थित्वा मासं दद्याल्लाभार्थी द्विगुणमाप्नोति ॥११॥
Sloka 11.—When the Sun is in Makara or Kumbha,
one wishing for profit will do well to store up metallic
vessels and grains and to sell them after a month. He
will then get double the amount invested.
सवितरि झषमुपयाते मूलफलं कन्दभाण्डरत्नानि ।
संस्थाप्य वत्सराद्धे लाभकमिष्टं समाप्नोति ॥१२॥
Sloka 12.—If one collects roots, fruits, bulbs, vessels
and gems when the Sun has entered Meena and disposes
of them after six months, he will get as much profit as
he desires at the beginning.

Adh. XLII. Sl. 13-14.] द्विचत्वारिंशोऽध्यायः 315
राशौ राशौ यस्मिन् शिशिरमयूखः सहस्रकिरणो वा ।
युक्तोऽधिमित्रदृष्टस्तत्रायं लाभको दिष्टः ॥१३॥
Sloka 13.—The determination of profits mentioned
above depends upon the factor, viz., the Sun or the Moon
in the different signs, being conjoined with very friendly
planets and aspected by planets who are very friendly.
तथा च काश्यपः
राशौ राशौ स्थितः सूर्यः शशी वा मित्रसंयुतः ।
अधिमित्रेण सन्दृष्टो यथा लाभप्रदः स्मृतः ॥
सवितृसहितः सम्पूर्णो वा शुभैर्युतवीक्षितः
शिशिरकिरणः सद्योऽर्घस्य प्रवृद्धिकरः स्मृतः ।
अशुभसहितः सन्दृष्टो वा हिनस्त्यथवा रविः
प्रतिगृहगतान् भावान् बुद्ध्वा वदेत्सदसत्फलम् ॥१४॥
Sloka 14.—The Moon in conjunction with the Sun
(New Moon) or in full disc and associated with and aspect-
ed by benefics promotes invariably the price of articles
belonging to that particular Rasi occupied by her. Simi-
larly, the Sun, conjoined with and aspected by malefics,
destroys the price of the articles of that Rasi. Thus,
should one make predictions—good or bad—regarding the
price of materials, having duly understood the articles
belonging to each of the signs.
तथा च काश्यपः
अत्रार्कशशिनौ सौम्यैः संयुक्तौ वा निरीक्षितौ ।
शुभग्रहस्थानगतौ सद्योऽर्घस्य विवृद्धिकौ ॥
विपरीतस्थितावेतौ पापयुक्तौ निरीक्षितौ ।
अर्घहानिकरौ प्रोक्तौ मिश्रितौ मध्यमौ स्मृतौ ॥
Thus ends the 42nd Adhyaya on 'Fluctuation of Prices.'

316 बृहत्संहितायाम् [Adh. XLIII. Sl. 1-5.
इन्द्रध्वजसम्पद् ॥४३॥ The Glory of Indra's Banner.
ब्रह्माणमूचुरमरा भगवन् शक्ताः स्म नासुरान् समरे ।
प्रतियोधयितुमतस्त्वां शरण्यशरणं समुपयाताः ॥१॥
Sloka 1.—The Gods submitted to the Creator :—
“Oh Lord, we are unable to withstand the Demons in
battle. We, therefore, have come to you, the protector
of the helpless.”
देवानुवाच भगवान् क्षीरोदे केशवः स वः केतुम् ।
यं दास्यति तं दृष्ट्वा नाजौ स्थास्यन्ति वो दैत्याः ॥२॥
Sloka 2.—The Lord spoke to the Gods thus :—“ Lord
Narayana, reposing on the milky ocean, will grant you a
banner, at the sight of which the Demons will not stand
before you on the battlefield.”
लब्ध्ववराः क्षीरोदं गत्वा ते तुष्टुवुः सुराः सेन्द्राः ।
श्रीवत्साङ्कं कौस्तुभमणिकिरणोद्भासितोरस्कम् ॥३॥
श्रीपतिमचिन्त्यमसमं समं ततः सर्वदेहिनां सूक्ष्मम् ।
परमात्मानमनादिं विष्णुमविज्ञातपर्यन्तम् ॥४॥
तैः संस्तुतः स देवस्तुतोष नारायणो ददौ चैषाम् ।
ध्वजमसुरसुरवधूमुखकमलवनतुषारतीक्ष्णांशुम् ॥५॥
Slokas 3-5.—The immortals with Indra at theirh ead,
having received the boon from the Creator, repaired to
the milky ocean and eulogized the lord, who has the
mark of Srivatsa on his breast, which is brightened by the
rays of the Kaustubha gem, who is the consort of Goddess
Lakshmi, who is incomprehensible, peerless, impartial, un-
knowable to all beings, the greatest Being (Supreme Soul),
without a beginning, all pervasive and whose end is

Adh. XLIII. Sl. 6-8.] त्रिचत्वारिंशोऽध्यायः 317
unknown. The Lord, being pleased with their invocations,
vouchsafed to them a banner which would prove as the
Moon and the Sun respectively to the lotus-like faces of
the demonesses and the Goddesses.
तं विष्णुतेजोद्भवमष्टचक्रे रथे स्थितं भास्वति रत्नचित्रे ।
देदीप्यमानं शरदीव सूर्यं ध्वजं समासाद्य मुमोद शक्रः ॥६॥
Sloka 6.—Indra was highly pleased on receiving the
Banner, which was born of Vishnu's power, mounted on
a dazzling and gem-bedecked carriage of 8 wheels, and
shining verily like the Sun in autumn.
स किङ्किणीजालपरिष्कृतेन स्रक्छत्रघण्टापिटकान्वितेन ।
समुच्छ्रितेनामरराङ्ङ्ध्वजेन निन्ये विनाशं समरेऽरिसैन्यम् ॥७॥
Sloka 7.—The Lord of Gods, viz., Indra, put the
host of enemies to death in battle with the aid of the
Banner, which was erected aloft, bedecked with groups of
small bells, and which bore wreaths, umbrellas, bells and
ornaments.
तथा च गर्गः ।
असुरास्तं ध्वजं दृष्ट्वा ध्वजतेजःसमाहताः ।
विसञ्ज्ञास्समरे भग्नाः पराभूता प्रदुद्रुवुः ॥
तान्वज्रेण सहस्राक्षो मासे भाद्रपदेऽसुरान् ।
घातयित्वा सज्येष्ठायामेकरात्रेण वाजिना ॥
स जित्वा श्रवणे स्वर्गं प्रापौ सद्दिजः पथि । इति
उपरिचरस्यामरपो वसोर्ददौ चेदिपस्य वेणुमयीम् ।
यष्टिं तां स नरेन्द्रो विधिवत् सम्पूजयामास ॥८॥
Sloka 8.—Once Indra gave a bamboo flagstaff to
the King of Chedi, known as Uparichara Vasu—who
could travel in the sky. The king worshipped that, in
due form.
See Mahabharata, Adiparva-64-Sl. 16-17, (Pandit Krishna-
chrya's Edition).

318 बृहत्संहितायाम् [Adh. XLIII. Sl. 9-12.
प्रीतो महेन मघवा प्राहैवं ये नृपाः करिष्यन्ति ।
वसुवद्वसुमन्तस्ते भुवि सिद्धाज्ञा भविष्यन्ति ॥९॥
मुदिताः प्रजाश्च तेषां भयरोगविवर्जिताः प्रभूतान्नाः ।
ध्वज एव चाभिधास्यति जगति निमित्तैः फलं सदसत् ॥१०॥
Slokas 9-10.—Being pleased with the worship, Indra
spoke thus: "Those kings who act like Vasu will become
prosperous with all kinds of wealth and will have their
commands obeyed implicitly on earth. Their subjects also
will be happy, free from danger and disease, and have
plenty of food. The Banner will by itself show by signs—
good and bad—effects in the world."
पूजा तस्य नरेन्द्रैर्बलवृद्धिजयार्थिभिर्यथा पूर्वम् ।
शक्राज्ञया प्रयुक्ता तामागमतः प्रवक्ष्यामि ॥११॥
Sloka 11.—I am going to expound on the authority
of the Sastras the method according to which the wor-
ship of the Banner was performed in days of yore by
kings, who wished for power, prosperity and victory at
the behest of Indra.
तस्य विधानं शुभकरणदिवसनक्षत्रमङ्गलमुहूर्त्तैः ।
प्रास्थानिकैर्वनमियाद्दैवज्ञः सूत्रधारश्च ॥१२॥
Sloka 12.—The following is the method of making
Indra’s Banner : An astrologer and a carpenter should go
to the forest at an auspicious Karana, day, asterism and
at a holy Muhurta (48 minutes), when there are good
omens for the journey.
For the several Karanas, vide Adhyaya C—Sl. 1—2, infra.
मुहूर्त्ताः ।
शिवभुजगमित्रपितृवसुजलविश्वेविरञ्चिपङ्कजप्रभवाः ।
इन्द्राग्नीन्द्रनिशाचरवरुणैर्यमयोमपैश्चाह्नि ॥

Adh. XLIII. Sl. 13-16.] त्रिचत्वारिंशोऽध्यायः 319.
रुद्राऽहिर्बुध्न्याः पूषादस्रान्तकाग्निधातारः ।
चन्द्रादितिगुरुहरिरवित्व्राष्ट्रान्यानिलाख्यका रात्रौ ॥
अहूः पञ्चदशांशे गत्रिश्रवं मुहूर्त इति ।
सञ्ज्ञा स च विज्ञेयच्छायायन्त्राम्बुभियुक्त्या ॥
उद्यानेदेवतालयपितृवनवल्मीकमार्गचितिजाताः ।
कुब्जोर्ध्वशुष्ककण्टकिवल्लीवन्दाकयुक्ताश्च ॥१३॥
बहुविहगालयकोटरपवनानल्पपीडिताश्च ये तरवः ।
ये च स्युः स्त्रीसञ्ज्ञा न ते शुभाः शक्रकेत्वर्थे ॥१४॥
Slokas 13-14.—The following trees are not com-
mendable for making Indra's Banner : Those that grow
in pleasure gardens, temples, cemeteries, ant-hills, roads
and sacrificial places ; those that are very short, withered
at the top, thorny, entwined by creepers, and parasitical
plants ; those that contain numerous birds' nests, hollows,
those that are spoiled by wind and fire, and those that
bear feminine names.
तथा च गर्गः ।
प्रोष्ठपादे प्रतिपदि ध्वजार्थं पूर्वतो वनम् ।
गत्वा वृक्षं परीक्षेत वयःसारगुणान्वितम् ॥
श्रेष्ठोऽर्जुनोऽजकर्णः प्रियकधवोदुम्बराश्च पञ्चैते ।
एतेषामेकतमं प्रशस्तमथवापरं वृक्षम् ॥१५॥
Sloka 15.—The best trees are Arjuna, Ajakarna,
Priyaka, Dhava and Udumbara (Indian fig). Any one
of these trees or some other of approved qualities can be
made use of.
Priyaka—Known in Tamil as கடம்பமரம்.
Dhava—Acacia Lencophloca, known in Tamil as வெள்வேலமரம்
Udumbara—The tree Ficus Glomerata.
गौरासितक्षितिभत्रं सम्पूज्य यथाविधि द्विजः पूर्वम् ।
विजने समेत्य रात्रौ स्पृष्ट्वा ब्रूयादिमं मन्त्रम् ॥१६॥

320 बृहत्संहितायाम् [Adh. XLIII. Sl. 17-21.
Sloka 16.—A Brahmin should approach in the first
part of the night the tree that has grown on white
(red?) or black soil on a lonely spot, worship it accord-
ing to rules and recite the following hymn, touching the
tree.
यानीह वृक्षे भूतानि तेभ्यः स्वस्ति नमोऽस्तु वः ।
उपहारं गृहीत्वेमं क्रियतां वासपर्ययः ॥१७॥
पार्थिवस्त्वां वरयते स्वस्ति तेऽस्तु नगोत्तम ।
ध्वजार्थं देवराजस्य पूजेयं प्रतिगृह्यताम् ॥१८॥
Slokas 17-18.—"Hail to all beings living in this tree!
Salutation to you. May you change your abode after re-
ceiving this gift. O great tree, hail to you! The king
chooses you for the banner of the king of the Gods.
Kindly accept this worship."
छिन्द्यात्प्रभातसमये वृक्षमुदक्प्राङ्मुखोऽपि वा भूत्वा ।
परशोर्जर्रजरशब्दो नेष्टः स्निग्धो घनश्च हितः ॥१९॥
Sloka 19.—At dawn, facing the East or North, he
(the carpenter) should cut the tree. A rough and creak-
ing sound of the axe is not auspicious, but a soft and full
one is favourable.
नृपजयदमविध्वस्तं पतनमनाकुञ्चितं च पूर्वोदक् ।
अविलग्नं चान्यतरौ विपरीतमतस्त्यजेत्पतितम् ॥२०॥
Sloka 20.—If the tree falls down, unspoilt, unbroken
and without being entangled in other trees, it will yield
victory to the king; one that falls down under contrary
circumstances should be discarded.
छित्वाग्रे चतुरङ्गुलमष्टौ मूले जले क्षिपेद्विटपम् ।
उद्धृत्य पुरद्वारं शकटेन नयेन्मनुष्यैर्वा ॥२१॥

Adh. XLIII. Sl. 22-24.] त्रिचत्वारिंशोऽध्यायः 321
Sloka 21:—The tree must be chopped at the top to
the extent of four inches, and at the bottom, of eight
inches, and then the trunk must be put into water. After
taking it out, it must be taken to the town-gate through
cart or by men.
अरभङ्गे बलभेदो नेम्या नाशो बलस्य विज्ञेयः ।
अर्थक्षयोऽक्षभङ्गे तथाणिभङ्गे च वर्द्धकिनः ॥२२॥
Sloka 22.—If the spoke of the cart-wheel give way
when the tree-trunk is being carried, the king's army will
be shattered; if the rim breaks, the army will be des-
troyed; if it is the axle, the king will lose his wealth; and
if the axle-pins give way, the carpenter will come to
grief.
भाद्रपदशुक्लपक्षस्याष्टम्यां नागरैर्वृतो राजा ।
दैवज्ञसचिवकञ्चुकिविप्रप्रमुखैः सुवेषधरैः ॥२३॥
अहताम्बरसंवृतां यष्टिं पौरन्दरीं पुरं पौरैः ।
स्रग्गन्धधूपयुक्तां प्रवेशयेच्छङ्खतूर्यरवैः ॥२४॥
Slokas 23-24.—On the eighth day of the bright half
of the month of Bhadrapada, the King in the company of
the citizens, the royal astrologer, ministers, chamberlains
and prominent Brahmins, all dressed in auspicious gar-
ments should cause the Standard of Indra, covered with
a new cloth and honoured with wreaths, perfumes and
incense, to be ushered into the town by the citizens to
the accompaniment of the sounds of conchs and musical
instruments.
तथा च गर्गः ।
प्रौष्ठपदे सिताष्टम्यां ज्येष्ठायोगे स्वलङ्कृताम् ।
यष्टिं पौरन्दरीं राजा नगरं संप्रवेशयेत् ॥
बृ. सं. 41

रुचिरपताकातोरणवनमालामलङ्कृतं प्रहृष्टजनम् ।
संमार्जितार्चितपथं सुवेषगणिकाजनाकीर्णम् ॥२५॥
अभ्यर्चितापणगृहं प्रभूतपुण्याहवेदनिर्घोषम् ।
नटनर्तकगेयज्ञैराकीर्णचतुष्पथं नगरम् ॥२६॥
तत्र पताकाः श्वेता भवन्ति विजयाय रोगदाः पीताः ।
जयदाश्च चित्ररूपा रक्ताः शस्त्रप्रकोपाय ॥२७॥
यष्टिं प्रवेशयन्तीं निपातयन्तो भयाय नागाद्याः ।
बालानां तलशब्दे सङ्ग्रामः सत्त्वयुद्धे वा ॥२८॥
सन्तक्ष्य पुनस्तक्षा विधिवद्यष्टिं प्ररोपयेद्यन्त्रे ।
जागरमेकादश्यां नरेश्वरः कारयेच्चास्याम् ॥२९॥
सितवस्त्रोष्णीषधरः पुरोहितः शाक्रवैष्णवैर्मन्त्रैः ।
जुहुयादग्निं सांवत्सरो निमित्तानि गृह्णीयात् ॥३०॥

Adh. XLIII. Sl. 31.] त्रिचत्वारिंशोऽध्यायः 323
horizontally on it. On the eleventh day of the month,
the king should cause vigil to be observed at night. The
royal priest dressed in white cloths and wearing white
turban should offer oblations to the Fire with hymns
addressed to Indra and Vishnu, and the astrologer
should observe the symptoms of the fire.
इष्टद्रव्याकारः सुरभिः स्निग्धो घनोऽनलोऽर्चिष्मान्।
शुभकृदतोऽन्योऽनिष्टो यात्रायां विस्तरोऽभिहितः ॥ ३१॥
Sloka 31.—If the fire be fragrant, glossy, thick, full
of flames and have the shape of auspicious things (such
as umbrella), it will be beneficial; if it be otherwise, it
will be inauspicious. This subject has been dealt with
by me in detail in the Yatra (work entitled Yoga-Yatra).
तथा च योगयात्रायाम् ।
कृतेऽपि यत्नेऽपि कृशः कृशानुर्घातव्यकाष्ठाविमुखो नतार्चिः ।
वामे कृतावर्त्तशिखोऽतिधूमो विच्छिन्नताम्राम्बुविलीनमूर्तिः ॥
सिमिसिमायति चास्य हविर्हुतं सुरधनुःसदृशः कपिलोऽथवा ।
रुधिरपीतकबभ्रहरिच्छविः परुषमूर्तिरनिष्टकरोऽनलः ॥
खरकरभकवानरानुरूपो निगडविभीषणशस्त्ररूपभृद्वा ।
शवरुधिरवसास्थिमज्जगन्धो हुतभुगानिष्टफलः स्फुलिङ्गकृच्च ॥
चर्मविपाटनतुल्यनिनादो जर्जरदर्दुररूक्षरवो वा ।
आकुलयंत्र पुरोहितमत्र्यान् धूमलवैर्न शिवाय हुताशः ॥
हारकुन्दकुमुदेन्दुसन्निभः संहतोऽङ्कुशसुखरो महोदयः ।
अङ्कुशातपत्निवारणाकृतिर्हृयतेऽल्प उपभानहृद्यभुक् ॥
उत्थाय स्वयमुज्ज्वलार्चिरनलः स्वाहावसाने हवि-
र्भुङ्के देहसुखप्रदक्षिणगतिः स्निग्धो महान् संहतः ।
निर्धूमः सुरभिः स्फुलिङ्गरहितो वातानुलोमो मृदु-
र्भुङ्केन्दीवरकाञ्चनद्युतिधरो यातुर्जयं संप्रति ॥
इष्टद्रव्यघटातपत्रतुरगश्रीवृक्षशङ्खाकृति-
र्नैवेद्योदधिपिण्डगुग्गुलितकप्रलिप्तगन्धैः पूजितः । .

324 बृहत्संहितायाम् [Adh. XLIII. Sl. 32-35.
नेष्टः प्रोक्तोविपर्यये हुतवहः स्निग्धो यथाभीष्टदः
सव्येऽङ्गे नृपतेर्दहन्नतिशुभः शेषं च लोकाद्वदेत् ॥
स्वाहावसानसमये स्वयमुज्ज्वलार्चिः
स्निग्धः प्रदक्षिणशिखो हुतभुग् नृपस्य ।
गङ्गादिवाकरसुताजलचारुहारां
धात्रीं समुद्ररशनां वशगां करोति ॥३२॥
Sloka 32.—If the fire at the time of Purnahuti, i. e.,
final oblation, blazes forth of its own accord, is glossy
and has its flames turning to the right, the king will
bring under his sway the whole earth with the girdle of
the oceans and the beautiful pearl-necklaces of the
waters of the Ganges and the Jumna.
चामीकराशोककुरण्टकाब्जवैदूर्यनीलोत्पलसन्निभेऽग्नौ ।
न ध्वान्तमन्तर्भवनेऽवकाशं करोति रत्नांशुहतं नृपस्य ॥३३॥
Sloka 33.—When the fire shows the hue of gold,
Asoka flower, Kuranta blossom, lotus, beryl or blue lily,
darkness will find no place inside the King's palace, as
it will be dispelled by the rays of the gems. (Such a
fire is auspicious and will confer on the King gems and
other riches).
येषां रथौघार्णवमेघदन्तिनां समस्वनोऽग्निर्यदि वापि दुन्दुभेः ।
तेषां मदान्धेभघटावघट्टिता भवन्ति याने तिमिरोपमा दिशः ॥
Sloka 34.—Those kings whose sacrificial fire emits
sound similar to that of a group of chariots, oceans,
clouds, elephants or drums, will in their march darken
the quarters, being thronged with herds of intoxicated
elephants.
ध्वजकुम्भहयेभभूभृतामनुरूपे वशमेति भूभृताम् ।
उदयास्तधराधराधरा हिमवद्विन्ध्यपयोधरा धरा ॥३५॥

Adh. XLIII. Sl. 36-38] त्रिचत्वारिंशोऽध्यायः 325
Sloka 35.—If the fire resembles a banner, pot,
horse, elephant or mountain, the Kings (whose sacrificial
fire is referred to here) will bring under their control the
earth having the rising and setting mountains for her
lips and the Himalayas and Vindhya for her bosoms.
Note the alliteration and imagery here.
द्विरदमदमहीसरोजलाजाघृतमधुना च हुताशने सगन्धे ।
प्रणतनृपशिरोमणिप्रभाभिर्भवति पुरश्छुरितेव भूर्नृपस्य ॥३६॥
Sloka 36.—If the fire has the smell of elephant's
ichor, mud, a lotus, fried grains, ghee or honey, the King
will have the earth in front carpeted, as it were, with the
rays issuing from the crown-jewels of prostrate poten-
tates.
उक्तं यदुत्तिष्ठति शक्रकेतौ शुभाशुभं सप्तमरीचिरूपैः ।
तज्जन्मयज्ञग्रहशान्तियात्राविवाहकालेष्वपि चिन्तनीयम् ॥३७॥
Sloka 37.—These good or bad omens observed
from the features of the sacrificial fire on the occasion of
raising Indra's Banner should be taken into consideration
also at the time of a birth, sacrifice, propitiatory cere-
monies for the planets, marching or journeys and
marriage.
गुडपूपपायसाद्यैर्विप्रानभ्यर्च्य दक्षिणाभिश्च ।
श्रवणेन द्वादश्यामुत्थाप्योऽन्यत्र वा श्रवणात् ॥३८॥
Sloka 38.—On the 12th lunar day synchronous with
the asterism of Sravana or without it, the Banner should
be raised, after honouring the Brahmins with jaggory,
sweet-meats, a sweet drink prepared with milk and such
other things as well as with Dakshinas (gifts of money).
तथा च गर्गः ।
तत्र श्रवणयोगेन ध्वजोत्थानं प्रशस्यते ।
द्वादश्यां विजये वाश्वमुहूर्ते वा दिनेऽथवा ॥

326 बृहत्संहितायाम् [Adh. XLIII. Sl. 39-42.
शक्रकुमार्यः कार्याः प्राह मनुः सप्त पञ्च वा तज्ज्ञैः ।
नन्दोपनन्दसञ्ज्ञे पादोनादर्द्धध्वजोच्छ्रायात् ॥३९॥
षोडशभागाभ्यधिके जयविजये द्वे वसुन्धरे चान्ये ।
अधिका शक्रजनित्री मध्येऽष्टांशेन चैतासाम् ॥४०॥
Slokas 39-40.—Manu has laid down that five or
seven minor Standards should be made under the name
of 'Daughters of Indra' by skilled artisans. Of these
two called Nandee and Upanandee measure respectively
three-fourths and a half of the height of the main Banner.
Four others viz., Jaya, Vijaya and two Vasundharas are
taller (than Nandee) by a sixteenth. In the middle,
there is one called, 'Indra's mother' which is taller than
the previous by an eighth.
तथा च गर्गः ।
दृढकाष्ठकृताः पञ्च सप्त वा लक्षणान्विताः ।
इन्द्रध्वजस्य शोभार्थं कुमारीः कारयेद् द्विजः ॥
अष्टाविंशत्करा यष्टिरष्टहस्ता ततोऽपरा ।
विष्कम्भश्चाङ्गुलैस्तस्याः षड्भिर्द्विगुणितैः स्मृतः ॥
समग्रमनुलोमं वा तक्षं प्राक् शिखयान्वितम् ।
कुर्यादिन्द्रध्वजं शुभ्रं सारदारुमयं शुभम् ॥
प्रीतैः कृतानि विबुधैर्य्यानि पुरा भूषणानि सुरकेतोः ।
तानि क्रमेण दद्यात् पिटकानि विचित्ररूपाणि ॥४१॥
Sloka 41.—The ornaments of varied colours that
were put on the celestial Banner by the Gods who were
delighted in days of yore should be given in their order
to this Banner also.
रक्ताशोकनिकाशं चतुरस्रं विश्वकर्मणा प्रथमम् ।
रशना स्वयम्भुवा शङ्करेण चानेकवर्णगा दत्ता ॥४२॥

Adh. XLIII. Sl. 43-49.] त्रिचत्वारिंशोऽध्यायः 327
अष्टाश्रि नीलरक्तं तृतीयमिन्द्रेण भूषणं दत्तम् ।
असितं यमश्चतुर्थं मयूरकं कान्तिमदयच्छत् ॥४३॥
मञ्जिष्ठाभं वरुणः षडश्रि तत्पञ्चमं जलोर्मिनिभम् ।
मायूरं केयूरं षष्ठं वायुर्जलदनालम् ॥४४॥
स्कन्दः स्वं केयूरं सप्तममददद्‌ध्वजाय बहुचित्रम् ।
अष्टममनलज्वालासङ्काशं हव्यभुग्वृत्तम् ॥४५॥
वैडूर्यसदृशमिन्द्रो नवमं ग्रैवेयकं ददावन्यत् ।
रथचक्राभं दशमं सूर्यस्त्वष्टा प्रभायुक्तम् ॥४६॥
एकादशमुद्देशं विश्वेदेवाः सरोजसङ्काशम् ।
द्वादशमपि च निवेशंमुनयो नीलोत्पलाभासम् ॥४७॥
किञ्चिदधऊर्ध्वनिर्मितमुपरि विशालं त्रयोदशं केतोः ।
शिरसि बृहस्पतिशुक्रौ लाक्षारससन्निभं ददतुः ॥४८॥
यद्येन विभूषणममरेण विनिर्मितं ध्वजस्यार्थे ।
तत्तद्दैवतयं विज्ञातव्यं विपश्चिद्भिः ॥४९॥
Slokas 42-49.—The first ornament of the hue of
the red Asoka flower and of quadrangular shape was
given by Viswakarman (the celestial architect); Brahman
and Siva gave severally a girdle of many colours. The
third ornament, octangular and bluish-red, was given by
Indra. Yama conferred the fourth gift, viz., a dark and
lustrous मयूरक (name of an ornament on Indra's Banner).
Varuna gave the fifth ornament, a sexangular and madder-
hued one, resembling the waves of water. Vayu bestowed
the sixth gift, viz., an armlet, made of peacock feathers
and as dark as cloud. Lord Subrahmanya gave the
Banner his own multi-coloured armlet as the seventh.
The God of fire gave the eighth, a circular ornament
resembling the flame of Fire. Indra gave another orna-
ment, viz., the ninth, a necklace looking like beryl,

328 बृहत्संहितायाम् [Adh. XLIII. Sl. 50-53.
One of the Sun-Gods, by name Twashta, gave a lustrous
ornament, looking like the wheel of a chariot, as the
tenth. The Viswedevas gave the eleventh ornament
called Udvamsa, resembling a lotus. The sages bestowed
the twelfth gift named Nivesa bearing the lustre of blue
lily. Jupiter and Venus adorned the head of the Banner
with the thirteenth ornament slightly bent at the two
ends (or endowed with short bottom and top), broad at
the upper end and shining like molten red lac. What-
ever ornaments were created by the Gods severally for
the sake of the Banner, are to be understood by the
wise as being presided over by the respective deities.
ध्वजपरिमाणत्र्यंशः परिधिः प्रथमस्य भवति पिटकस्य ।
परतः प्रथमात् प्रथमादष्टांशाष्टांशहीनानि ॥५०॥
Sloka 50.—The first ornament has a circumference
which is a third of that of the Banner itself ; and each
succeeding one should be smaller than the preceding one
by an eighth.
कुर्यादहनि चतुर्थे पूरणमिन्द्रध्वजस्य शास्त्रज्ञः ।
मनुना चागमगीतान् मन्त्रानेतान् पठेन्नियतः ॥५१॥
Sloka 51.—One in the know of the science germane
to Indra’s Banner should equip it with ornaments on the
fourth day thereafter, i. e., on the 15th lunar day and
recite devoutly the following hymns sung by Manu
according to the Sastras.
हरार्कवैवस्वतशक्रसोमैर्धनेशवैश्वानरपाशभृद्भिः ।
महर्षिसङ्घैः सदिगप्सरोभिः शुक्राङ्गिरःस्कन्दमरुद्गणैश्च ॥५२॥
यथा त्वमूर्जस्करणैकरूपैः समर्चितस्त्व्वाभरणैरुदारैः ।

Adh. XLIII. Sl. 54-57.] त्रिचत्वारिंशोऽध्यायः 329
अजोऽव्ययः शाश्वत एकरूपो विष्णुर्वराहः पुरुषः पुराणः ।
स्वमन्तकः सर्वहरः कृशानुः सहस्रशीर्षः शतमन्युरीड्यः ॥५४॥
कविं सप्तजिह्वं त्रातारमिन्द्रं खवितारं सुरेशम् ।
ह्वयामि शक्रं वृत्रहणं सुषेणमस्माकं वीरा उत्तरा भवन्तु ॥५५॥
Slokas 52-55.—" Accept with a gladdened heart these
auspicious ornaments on the occasion of this Sacri-
fice in the same manner as you did, being honoured with
excellent gifts of brilliant forms, by Siva, the Sun-God,
Yama, Indra, the Moon, Kubera, the Fire God, Varuna,
multitudes of great sages, the deities presiding over the
quarters, nymphs, Venus, Jupiter, Skanda and the hosts-
of Maruts (winds or Gods). You are without birth,
imperishable, eternal, of immutable form, all-pervading,
the great Boar, ancient being, the God of Death, the
destroyer of all things, fire, thousand-headed, Indra and
adorable. I invoke the seven-tongued seer; viz., Fire,
who is the protector; I invoke the mighty Indra, the
ruler of the Gods, the destroyer of Vritra and leader of
a mighty army, who protects us carefully. May our
heroes be crowned with success. "
प्रपूरणे चोच्छ्रयणे प्रवेशे स्नाने तथा माल्यविधौ विसर्गे ।
पठेदिमान्नरपतिः सोपवासो मन्त्रान् शुभान् पुरुहूतस्य केतोः ॥५६॥
Sloka 56.—The King observing fast should recite
the above auspicious hymns in front of the Banner, when
it is decorated, erected, brought into the town, bathed,
decked with garlands and when it is removed.
छत्रध्वजादर्शफलार्द्धचन्द्रैर्विचित्रमालाकदलीक्षुदण्डैः ।
सव्यालसिंहैः पिटकैर्गवाक्षैरलङ्कृतं दिक्षु च लोकपालैः ॥५७॥