सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
संग्रह पर लौटें

बीसलदेव रासो (नरपति नाल्ह - अजमेर के चौहान विग्रहराज चतुर्थ का ऐतिहासिक काव्य)

Bisaldev Raso of Narapati Nalha on Ajmer Chauhans

नरपति नाल्ह द्वारा

DevanagariHindipublished315 पृष्ठ
  • १२२ -
    राजमती हसि बोलिया¹ बोल ।
    राजा कह चित्त² घरया सुधोल ॥
    समझायउ³ समझाय कहौं ।
    उवठ⁴ राणीय स⁵ मेल्हठ घर वास ॥
    उभी मेवडी मारडी ।
    एथि⁶ विधि राऊ आयउ तुम्ह पासि ॥१७३॥
    जय सोमल दीन्हो घर कयठ⁷ भेऊ ।
    तव⁸ छाषठ कुल कयठ परमेठ ॥
    गूढ़ प्रकासउ पाडीवइ⁹ ।
    भोट छह हींदू यठठ नरेस ॥
    वचन कह१० कारण पण तीजी ।
    दिवइ रुपड¹¹ उडीसा कठ देस ॥१७४॥
    चमकि थर उठियउ पूरियउ राउ¹² ।
    मन्त्री दहशगर लीयउ बुलाइ ॥
    १ आ० १२ बोलायो ।
    २ आ० १२ मनमाहं ।
    ३ आ० १२ समझायो ।
    ४ आ० १२ उशिता ।
    ५ आ० १२ राखासु ।
    ६ आ० ६ इण, आ० १२ इथि ।
    यह छंद आ० ६ म १७५, आ० १२ म १५८ है ।
    ७ आ० १२ को ।
    ८ आ० १२ तनहि ।
    ९ आ० गूफ प्रकास्या रैं पटियइ, आ० १२ गूझ प्रकास्यो पटियै ।
    १० आ० १२ मैं नहीं है ।
    ११. आ० १२ दिये सडयु ।
    यह छन्द आ० ६ में १७६ तथा आ० १२ में १५६ है ।
    १२ आ० १२ चमकि करि उठाया पूरन्यो राइ ।
  • १२३ -
    पुयय¹ राजा मोनद्द ऊअगद्द ।
    हिव तेद नठ गुरु देहि² परिमाण्ण ॥
    गढ़ अजमेर³ कयउ धणी ।
    मंत्रि ग्यारह युग⁴ चीसठ चतुआण ॥१७५॥
    दीया ढकारा नगर मझारि ।
    घरि घरि राउ फिरइ⁵ पटदार⁶ ॥
    नगरि लुढाई संघरी ।
    सवे ठाकुर⁷ घरि वागे रक्षा ॥
    राउ आप आहेडइ मिसि चढइ⁸ ।
    सिंह सिकार मह पेल्लणजाइ ॥१७६॥
    फिरिया न की⁹ फेरापई भांणि ।
    घरि घरि सज्या एह तृणीय फेडाणि ॥
    १. आ० ११ पुण ।
    २. आ० १२ तेह नठ गुरुत्यो ।
    ३. आ० १२ अजमेरह ।
    ४ आ० ६ मंत्री चउरा ग्यारै, आ० १२ मत्री कीश म्हारै ।
    यह छंद आ० ६ में १७७ तथा आ० १२ में १६० है ।
    ५. आ० १२ रावली फिरै ।
    ६. आ० ६ पटधार, आ० १२ पहदार ।
    ७. आ० ६ परिरख्या हो राइ ।
    ८. आ० ६ आप आहेडा मिस चडे, आ० १२ आहेटा मिसि चढै ।
    यह छंद आ० ६ में १७८ तथा आ० १२ में १६१ है ।
    लेकिन आ० २ में ४थी तथा पंक्तियों हैं :—
    ४. "सवे ठकुराला सपरिवार हाँ ।
    ५. लसकर ने नेलावण जाइ ।"
    ९. आ० ६ नकाय, आ० १२ स्वामी कीइव ।
  • १२४४-
    देस देसांतर का मोख्या ।
    राजांने सरव वहावीतइ १ खांण ॥
    छत्र घडासीया राजीया ।
    नरवर २ सब जुहारण जाइ ॥१७७॥
    पद्म सरोबरि पहठउ ३ छ्हॅ ४ थाई ५ ।
    आपण धीय गुणि बचन कहाइ ६ ॥
    चढो त्रिण पूरय चासगीयउ ७ ।
    पाटउ ८ हो समुद ९ पखालीयउ १० जाइ ॥
    आपण पह राजा कह ११ ।
    थे बइगा हो १२ आखियो बीसल राउ ॥१७८॥
    चितुं दिसि राजा वह १३ चमर डुलाइ १४ ।
    सुंद सदोहर १५ बहुठा छह आई ॥
    १. आ० १२ वरतांइय । २. आ० ६ नरवैजी ॥
    यह छंद आ० ६ में १७६ तथा आ० १२ में १६२ है ।
    लेकिन आ० १२ में अंतिम पंक्ति है :—
    “राजा सब मिलि करे प्रमाण ।”
    ३. आ० ६ बहठो, आ० १२ यठो ।
    ४ आ० ६ छे, आ० १२ छै ।
    ५. आ० ६ राइ ।
    ६ आ० १२ कहइ ।
    ७. आ० १२ आसया ।
    ८. आ० १२ पोढी ।
    ९. आ० १२ समुद्र ।
    १०. आ० १२ पखलिउयो ।
    ११. आ० १२ कहै । १२ आ० १२ थे तो बेगा हो ।
    यह छंद आ० में १८० तथा आ० १२ में १६३ है ।
    १३ आ० १२ राजा कै । १४. आ० १२ डोलाइ ।
    १५ आ० ६ सरोयर ।
  • १२५ -
    परिगद्द¹ दुलमल² सहि मिल्या³ ।
    तठइ पूरिबउ⁴ राजा पयाणइ धह⁵ ।।
    गढ़ अजमेरा⁶ कयउ धणी ।
    बेगा आएट⁷ वीसल पहुधाय ।।१७६।।
    दाहिणो दिसि राजा चवर ढूलाइ ।
    दषिण दिसि राजा बइठउ छह थाइ ॥
    सिंदर कलिंग पुर उमड़इ ।
    उण रहू सगळी सेना बइठी छह थाई ॥
    आपण गढ़ राजा कदद्द ।
    थे पहुता आपइ वीसल राह ।।१८०।।
    आगिली दिसी राजा चमर ढुलाइ ।
    राउ का⁸ ऊछगु बहुठा छह थाइ ॥
    बसइ⁹ राजा बारवारसी ।
    ऊतउ¹⁰ कनवज्जाह दिवाईय¹¹ धाय ॥

१. आ० १२ परगह ।
२. आ० १२ दुलम्वल ।
३ आ० १२ मिल्यी ।
४. आ० १२ तठै पूरव्यो ।
५. आ० ६ राजा करइ पयाण, आ० १२ राजा कर पयाण ।
६. आ० १२ अजमेरह ।
७. आ० ६ येगि आयो, आ० १२ बैगो आयो ।
छंद १८० आ० ६ में १८१ तथा आ० १२ में १६४ है ।
यह छंद आ० ६ में १८२ है । आ० १२ में नहीं है ।
८ आ० १२ को ।
६. आ० १२ बसै ।
१० आ० १२ उतितो ।
११. आ० १२ न्त्राइ ।

  • १३६ -
    आपण पूरखड¹ बीनवह² ।
    वे सउ³ वेगा आणउ वीसल चतुधार ॥१८२॥
    पाहिळी विति राजा रमर हुलाइ ।
    सांघल द्वीपी राजा बइठह⁴ धाइ ॥
    आन नरेसर आनीयउ⁵ ।
    सहइ पूरथी⁶ राजा करइ सुभाइ ॥
    म्हारी हो पही⁷ बीनती ।
    ये सउ बेगा आणउ बीसल राउ⁸ ॥१८३॥
    इतउ सुणीह⁹ राजा मंदिरे जाइ ।
    भाणमती राणी जी दइ¹⁰ बोल्लाइ ॥
    हमि राजा आणियउ ।
    राणी हेदि तोनइ कहुँ सुभाइ¹¹ ॥
    , तो भाई करि योजियउ¹² ।
    सो थाकउ¹³ भाई म्हानइ दिप(१)ह¹⁴ ॥१८४॥
    १. आ० १२ पइराजा । २ आ० १२ कहै ।
    ३ आ० १२ ( य नहीं है ) ।
    यह छंद आ० ६ में १८३ तथा आ० १२ में १६६ है ।
    ४ आ० १२ बैठा है । ५ आ० १२ बीनवी ।
    ६. आ० १२ तठे पूरख्यो ।
    ७ आ० ६ एह ।
    ८. आ० ६ बेगि ये आणो वीसलो राउ ।
    यह छंद आ० ६ में १८४ तथा आ० १२ में १६७ है ।
    ९. आ० ६ इतनो सुणी, आ० १२ इतनु गुणी ।
    १०. आ० १२ लीय ।
    ११. आ० १२ राणी जी तो मुकडउ सुभाव ।
    १२. आ० १२ बोलाईयो ।
    १३. आ० १२ थारो । १४. आ० १२ मुझहि देपा ।
    यह छंद आ० ६ म १८५ तथा आ० १२ में १६८ है ।
  • १२७ -
    भानमती बोलइ गुणि¹ राइ ।
    एता दिन² संभालीयउ³ काइ ॥
    इतमी हो आरति⁴ राज की⁵ ।
    किडतह आज पूछीया⁶ इ⁷॥
    भाव भलहूँ⁸ आणिकिज्यो ।
    खंडि खुटियउ⁹ हो¹⁰ सिगण्ड परिहार ॥१८५॥
    तब हसि हरि राजा आलिंगण देहि ।
    भानमती मुख¹¹ कहठ सुखह¹² ॥
    राजमती विधि मोप्प्यउ¹³ ।
    खोरी दे यभण दीयउ पदारि ॥
    १. आ० १२ गुणी जी ।
    २. आ० १२ इवना दिवस ।
    ३. आ० १२ न साभरि ।
    ४. आ० १२ इतनी आरति ।
    ५. आ० १२ राजा क्यु करी ।
    ६ + ७ आ० ६ पूछीया कीधीय सार ४
    ८. आ० १२ भावि मैले ।
    ९. आ० १२ खुप्पी छै ।
    १०. आ० (में नहीं है) ।
    यह छंद आ० ६ में १८६ तथा आ० १२ में १६६ है ।
    लेकिन इसमें चौथी और पाँचवीं पंक्तियाँ इस प्रकार हैं :—
    ४. आज किड पूछियड किउ फरोसार ।
    ५. भाव भलेते मानिज्यो ।
    आ० १२ में पंक्ति है :—"किभ पूछीयो ये इव कीधीय सार ॥"
    ११. आ० १२ सुभत्तु ।
    १२. आ० १२ कहोएसु ।
    १३. आ० १२ मोकल्यो ।

~ १६८ ~
चार चरण उलग हुया।
था$^१$ परि आव्या ही$^२$ पीथल राठ$^३$ ॥१८५॥
सब आपयड$^४$ थभग लीपट बोझाइ।
भानमती राखी लियठ वधाइ ॥
सरस बचन धण पोखीया।
सब पडियट्ट$^५$ बात कही समझाइ ॥
भाट सारंग को चउरी चड्यउ$^६$।
उतउ उलगायउ देउरो घरह चंदाइ ॥१८६॥
पहिम पटकि मेपडा पढदार।
आंगण भाट करइ जह कार$^७$ ॥
भट भाटिक दीसइ घणा।
उमिरह$^८$ औवोहन दीसइ दरबारि ॥
भीतरि जाइ सुणानीयउ$^९$।
थारी बहिनडी$^{१०}$ कोकहू$^{११}$ राजदुवारि ॥१८७॥
१ आ० ६ था।
२ आ० ६ आयो, आ० १२ आव्या थी।
३ आ० १२ राइ।
यह छंद आ० ६ में १८७ तथा आ० १२ में १७० है।
४. आ० १२ आये।
५. आ० १२ पडियै।
६. आ० १२ चोरी चड्यो।
यह छंद आ० ६ में १८८ तथा आ० १२ में १७१ है।
लेकिन आ० १२ में अंतिम पंक्ति है -
"उलगाणो देल्यो घरा पठाइ।"
७ आ० १२ जयकार। ८ आ० १२ (में नहीं है)।
९ आ० १२ सुणाईयो। १० आ० १२ बहिन।
११ आ० ६ कोक्यो, आ० १२ तू कोकियो।
यह छंद आ० ६ में १८६ तथा आ० १२ में १७२ है।

  • १२६ -
    रावंगसिं¹ जय आसीसउ राउ ।
    आगणी दोलइ² सीतल पाउ ॥
    एक चन्दन लेपन करइ ।
    एक सखी परि देहि³ तमोल ॥
    गर गोरी⁴ फूल पधायही ।
    एक सखी करह चंअन पडलिं⁵ ॥१८५॥
    तेदा छह्या राजा पोसल राउ ।
    पूरबी⁶ राजा कीयउ⁷ अधिक⁸ उछाह ॥
    दीनी दीं⁹ चान्दुर पड़सणइ¹⁰ । १
    कवण देभाउर कुण¹¹ तू देव ॥
    वचन की थे¹² ऊछग करउ ।
    हूं नवि आखे¹³ रावलउ¹⁴ भेव ॥१८६॥
    १. आ० १२ राय आगाणी ।
    २. आ० १२ दोलि ।
    ३. आ० १२ देह ।
    ४. आ० १० नारि ।
    ५. आ० १० पोलि ।
    यह छंद आ० ६ में १६० तथा आ० १२ में १७३ है ।
    लेकिन इसमें तीसरी और छठी पंक्तियाँ इस प्रकार हैं :-
    ३ सकल दीहाउड आज फड ।
    ६ ए सखि वदइ अमृत वोरा ।
    ६. आ० १२ पूरव्या ।
    ७. आ० १२ कियो ।
    ८ आ० १२ ( में नहीं है) ।
    ९. आ० १२ दीन्ही ।
    १०. आ० १२ बैसणी । ११. आ० १२ कवण ।
    १२ आ० १२ तुम्हे । १३. आ० १२ जाणु ।
    १४ आ० १२ रावल ।
  • १३० -
    जहूँ मूं दो पृछइ धरा नरेस ।
    म्दाहरउ उलगह¹ संभरि देस ॥
    थापउ² गढ़ अजमेर मदि³ ।
    उठे तठ⁴ पया दांषीया⁵ चाषीया⁶ देव⁷ ॥
    माघण दरस बारह हुवा⁸ ।
    गहे⁹ वलगंणि पादरा देव ॥१६०॥
    उलठ¹⁰ वचन कहउ किया¹¹ काज¹² ।
    सत्त जाम हुय मुख¹³ घाव ॥
    वह सुम्द सू भेटा हुई ।
    तठ थे¹⁴ हेतु उठीमा कठ देस ॥
    इस छंद में छंद संख्या ११२, ११३, ११४ की घटना की
    पुनरावृत्ति हुई है -
    यह छंद आ० ६ में १६१ तथा आ० १२ में १७४ है। आ० १२
    पक्ति है - "आनि मिल्या उन बीसल राय ।"
    १. आ० १२ उलगे । २ आ० १२ थापा ।
    ३ आ० १२ मैं । ४ आ० १२ (में नहीं है) ।
    ५ आ० ६ जप्या, आ० १२ चाषीया ६ आ० ६ आषिया ।
    ७ आ० ६ एथ, आ० १२ देव ।
    ८ आ० १२ तजी ।
    ९ आ० १२ (में नहीं है) ।
    यह छंद आ० ६ में १६२ तथा आ० १२ में १७५ है ।
    इस छंद में भी उपर्युक्त छंद संख्या १८८ की तरह, छंद
    संख्या ११२, ११३ और ११४ की घटना की पुनरावृत्ति हुई है ।
    १०. आ० १२ एवला ।
    ११ आ० १२ किण ।
    १२. आ० १२ काजि ।
    १३. आ० १२ मुख हुउ ।
    १४ आ० १२ ये ती ।
  • १२१ -
    म्हा¹ गुहेह² सप्पउ ³ राउ जी ।
    हियद घापा⁴ उगाहौँ⁵ हो धरह नेस ॥१६१॥
    तब इसि बोलउ राउ⁶ बहुभाय ।
    तुम्हारउ⁷ बचन सामी⁸ परभाण ॥
    बीनती एक⁹ म्हाकी सुणउ ।
    म्हे सउ साझता गोरौय¹⁰दीन्ही धी¹¹माँह ॥
    वरस बारह पछइ आविहौँ ।
    दिय तुम्हि¹² कहउ¹³ जिम घरि¹⁴ जोह ॥१६२॥
    तब¹⁵ पडउ थरु कोरपा परधान ।
    पूरखउत राउ दीय¹⁶ बहु मान ॥
    १+२+३ आ० ६ म्हे तुम्हा सप्यो ।
    ४+५ आ० ६ आप उम्हाहउ ।
    यह छंद आ० ६ में १६३ तथा आ० १२ में १७६ है । लेकिन
    १२ में ५वीं पंक्ति है - "म्हे थाने राज सुपीयौ ।"
    तथा ६ठी पंक्ति है - "आप उगाढो धण नरेस ।"
    ६. आ० १२ राय ।
    ७. आ० १२ थारौ ।
    ८. आ० १२ स्वामी ।
    ९. आ० १२ एक ।
    १०. आ० १२ गोरी ने ।
    ११ आ० १२ छै ।
    १२ आ० १२ ( में नहीं है ) ।
    १३ आ० ६ दिये तुम्हे कहौ ।
    १४. आ० १२ में 'जिम' और 'घरि' के बीच में "हमि" है ।
    यह छंद आ० ६ में १६४ तथा आ० १२ में १७७ है ।
    १५. आ० १२ ( में नहीं है ) ।
    १६ आ० १२ पुरखौ राइ दीयौ ।
  • १६२ -
    साचा पधारट देव जी¹ ।
    स्वामी गुरिह जायठ सुधि दहियण² ॥
    बड्डा पहट्टा ही संझिहट³ ।
    दद्या राइ⁴ धीरज पडुसाय ॥१६३॥
    पट्टिय५ फिर का६ संभाढि ।
    फिरि रुद७ दीठठ८ हो मंभरि बालू ॥
    राइ बहुत्याम रिवाणिया ।
    ढवइ तड कुंवर दीठाहुदु बालह बेसि१० ॥
    उच्चोठ११ गोरी पावलउ ।
    तठइ पहट्टा१२ राना नइ सामति१३ ॥
    पडिया कागद करि धरइ ।
    ठतउ चोरी देविया झांपीयठ१३ सानि१४ ॥१६४॥
    १ आ० ६ देवसो ।
    २ आ० १२ सहिण ।
    ३ आ० १० साझिक्यो ।
    ४. आ० १२ राव ।
    यह छंद आ० ६ में १६५ तथा आ १२ में १७८ है ।
    ५. आ० १२ पटियै ।
    ७. आ० १२ फीभी विरि ।
    ८ आ० १२ अद ।
    ६. आ० १२ टीठो ।
    १०. आ० १० उवै तो कुमर दीठो वाले बेस ।
    ११. आ० ६ ऊचा, आ० १२ ऊचौ ।
    १२. आ० ६ बाइठा ।
    १३ आ० ६ समभाति, आ० १२ सनमान ।
    १४+१४. आ० ६ झापियो सान, आ० १२ झापीया सान ।
    यह छंद आ० ६ में १६६ तथा आ० १२ में १७९ है ।
  • १२३ -
    दियइ चोरी दीन्ही¹ पंडह राउ कइ हाथि² ।
    पंडिया आउराउ³ कंण रं⁴ साथि ॥
    वियइ⁵ राणौ तुम्हे गोमयरा ।
    राणौ राजमक्षी तुम दोयरि⁶ संदेसि ॥
    जइ तुम्हे रायणि नारीया⁷ ।
    तउ धण होय⁸ फाटि मोरसि ॥१४३॥
    पाठ्या वह गोरी⁹ द्विष योध¹⁰ दीठ ।
    मोतो¹¹ पोस्वी¹² गडपि¹³ मईठि ॥
    १. आ० १२ दीधी चोरी ।
    २ आ० १२ हाथ ।
    ३. आ० १२ आयो ।
    ४. आ० १२ कणण कै ।
    ५. आ० १२ काए ।
    ६ आ० ६ पाठय्याँ, आ० १२ दोपारे ।
    ७. आ० १२ नाइया ।
    ८. आ० १२ होयडै ।
    यह छंद अ० २ खड ३ में ४४, आ० ६ खड ३ मे ४१,
    आ० ६ में ६७, आ० १० में १८० है। लेकिन अ० २ आर आ०
    ६ मे १ ली पंक्ति के अतिरिक्त अन्य पंक्तियाँ इस प्रकार हैं -
    २. लाख्या क परखत दुरघट घाट ।
    ३ तुम कारण दूत रमिरा (दूत रातरा या० ६) ।
    ४. सूना साभर का रियावास ।
    ५. सूना चउग (चउरा आ० ६) चउपश।
    ६. सूना मदिर मद (गद या० ६) कविलास ।
    ६ आ० ६ गोरडा ।
    १०. अ० २ किएइ धुप, आ० १२ ग्रिषि । आ ६ का धुप ।
    ११. अ० २, आ० ६ चावल, आ० १२ मोताग ।
    १२. अ० २, आ० ६ पोष्यतो ।
    १३. आ० ६ गोपे, आ १२ गाँप ।
  • १२४ -
    चित चोपड१ मा ऊभसयठ२।
    उतितउ भुद्द पग देइ३ कहउ४ सदेम ॥
    जट मुग्हे रावणे नापीया५।
    तउ धण हिंयडड७ फाटि मरेसि ॥१६६॥
    तप चमकिउ८ परि उठियउ९ समरि बात।
    आपा आटा१० फिरि गया जात ॥
    इहुरि जनम अढिघउ गयउ११।
    तब राजा हो चीसस बीनम्यउ राह ॥
    विदा करउ म्हानइ राइ जोर१२।
    पाइह विणयह म्हानइ१३ मोटा काज ॥१६७॥
    १. आ० २, आ० ६ मुणि महराइ, प्रा० ६ चित टोपौ, आ० १२
    चित चोपे।
    २. आ० २ चित ऊजमट, आ० ६ चित निरभन्न, आ० ६ मन ऊपनों,
    आ० १२ मन आँरसे ।
    ३. आ० २, आ० ५ उतरी ।
    ४ आ २, आ० ६ कह्योहो, प्रा० ६ ने कह्यो ।
    ५. आ० १२ नाईया ।
    ६. आ० १२ साध्य।
    ७. आ० १२ हियडइ ।
    यह छंद आ० २ ग्रंट ३ में ५५, आ० ६ खट ३ में ५२,
    आ० ९ म १६८ तथा प्रा १२ म ५८१ है।
    "लेकिन आ० १२ में ४थी पक्ति है-"मुहपग देह ने कह्यो सदेस,"
    ८. आ० १२ चमकि ।
    ९. आ० १२ ऊठीया ।
    १०. आ० ६ आख्या आटा, आ० १२ आपीया ।
    ११. आ० ६ इरे जनम अटेलो गयो, आ० १२ गहरे जनम आदिलिगयो।
    १२- आ० १२ देहजी ।
    १३. आ० ६ म्हारै, आ० १२ म्हाहथ ।
    यह छंद आ० ६ में १६६ तथा आ० १२ में १८२ है।
  • १३५ -
    साठि भरड सुग्दे सठ प्यारि ।
    भरिज्यो¹ अरथ दरब² भंडार ॥
    भिजियो हीरा पाथरी ।
    पुरिव्वियड वोल्लड बोलि बिचारि³ ॥
    यहउ हमरठ जे सुणउ ।
    खड सुग्दे पालिग्यो पुतिवारि⁴ ॥१४८॥
    तब भीतरि संचरिया ढूढंमंउ⁵ राउ ।
    भानमती गण्णे लीयउ⁶ बोलाइ⁷ ॥
    १. आ० ६ भरो थे ।
    २. आ० १२ गरब ।
    ३. आ० १२ पूरण्यो, बोलविचार ।
    ४. आ० १२ एतीयथार ।
    यह छन्द अ० २ खड ३ में ६१, आ० ६ खंड ३ में ५८,
    ५६, आ० ६ में ०० तथा आ० १२ में १८३ है ।
    किन्तु अ० २ और आ० ६ मे इसका पाठ इस प्रकार है—
    "कोक पाल्थी अरी परधान ।
    दीधा छे जन बिह्य चउगुणउ मान ॥
    चौको चामर धसतगद ।
    नव गज ऊँचा हाथी च्यार ॥
    आग्या ले अरथ के दरब भंडार ।
    आग्या हीरा पाथरी ।
    दधा ताजी मात गयंद ॥
    कधाइ पहराइ नव-रा १ ।
    चाल्यो राजा मास बसन्त ॥"
    आ० १२ में १ली पंक्ति है :—
    "साठढी रिज्यो सह सविचार ।"
    ५. अ० २ दोई, आ० ६ दुहै, आ० ६ दोनू, आ० १२ दोनूं ।
    ६. अ० २ लीय, आ० ६ लीया, आ० १२ लीयो ।
    ७. अ० २ बोलाई, आ० ६ बोलाय ।

– १५३ –
ढलमलंत घरि चलियह।
नयण¹ भरहं² चह करइ जुहार॥
फिरिजोये म्हारी वीर यू³।
राणी कोटि टका कड दीन्हउ आपैसार⁴॥
म्हारी आवत मह रूपिया⁵।
दिढ कड पीदर छह भोज की धारि⁶॥१६६॥
तू रह वीसतू⁷ घरि⁸ न जाइ⁹।
धारा¹⁰ करिस्था¹¹ प्यारि वीवाह¹²॥

१ + २ आ० ६ नारणभरथ, आ० १२ नयण भर्या।
३ आ० ६ म्हा का वार सूँ।
४ आ० २ आपीयो।
५ आ० ६ थ साँपिऱ्या।
६ आ० १० राजा भाज की पारि।
यह छंद अ० २ खड ३ में ६२, आ० ६ खड ३ म ६०,
आ० ६ म २ १ तथा आ० १२ में १८४ है।
लेकिन अ० २ और आ० ६ म इसकी ४, ५, ६ टी पक्तियाँ हैं —
४ सह सदेसी नया (सानइया आ० ६) उपरिपान।
५ म्हा वहढा म बावरो।
६ रहो तो उडीसा परधान।
७ अ० २, आ० ६ प्रधान तु, आ० १२ मीसल बोर।
८ अ० २ जी, आ० ६ परहा, आ० १२ (में नहीं है)।
९ अ० २ मतो जाइ, आ० ६ न जाय, आ० ६ म जाइ, आ०
१२ जाहि।
१० अ० २ थारो।
११ अ० २ कराऊ हू, आ० ६ करु हूं, आ० ६ करेस्या, आ० १२
करिस्थी।
१२ अ० २ दोती व्याह, आ० ६ थारो व्याह, आ० ६ च्यारे वीवाह।

  • १३७ -
    तुह १ गोरी दुइ सावली २ ।
    राइ भतीजो ३ राज कुमारी ४ ॥
    बहिन दियाई ५ सोनह रावळी ६ ।
    थारा व्याह करावड गग नह ७ पारि ८ ॥२००॥
    रहि ९ बहिनडी १० माम हारि ११ ।
    म्हारइ १२ सहस प्रीया १३ छह घरि की नारि १४ ॥
    एक एका थी भागती १५ ।
    म्हारइ १६ त्रिण अइ रतन संसारि ॥
    १ ग्र० २, आ० ६ एक गोरी ।
    २ थ० २ आ० ६ दूजी सावळी ।
    ३ आ० ६ राज भतीने ।
    ४ ग्र० , आ० ६ नपण सुतार ।
    ५ आ० ६ दिआइ, ग्र , आ ६ दे याइ ।
    ६ ग्र० २ देवळी, आ० ६ राउकी ।
    ७ ग्र० २ गगाकर, आ० १२ गग कं ।
    ८ आ० ६ दूवारि ।
    यह छंद आ० १२ म ६८५ है । लेकिन आ० १२ में इस
    छन्द की ३, ४, ५, पंक्तियाँ नहीं हैं । और तीसरी पंक्ति है —
    “दुगरली थारा व्याह म ।”
    ९ आ० ६ रहु रहु, आ० १२ हरिय ।
    १० ग्र० २ नइहन आ० ६ नेहनडी ।
    ११ ग्र० २ वचन हू हारि, आ० ६ वच । म हारि, आ० महारि ।
    १२ आ० ६ अम, आ० १२ ( म नहीं है ) ।
    १३ ग्र० २ घर साटि, आ० ६ घरि साठि ।
    १४ ग्र० २, आ० ६ अतेररि, आ० म्हारे छै घर माहि ।
    १५. आ० ६ चद्राय थी ।
    १६ ग्र० २, आ ६ ( में नहीं है ), आ० १० म्हारे एक ।

यहाँ पृष्ठ का पंक्ति-दर-पंक्ति (line-by-line) लिप्यंतरण प्रस्तुत है:

- १३८ -
छेम पीयारी पाछड़ी ।
उप्पारठ¹ पीदर² छुट्³ गढ मांडवधार ॥२०१॥
पंड भरे⁴ भरे⁵ दीन्ही⁶ पान ।
राउत⁷ छेम उडीसा⁸ परधान ॥
थापी चादरि⁹ पइसतह¹⁰ ।
म्हाका सगा¹¹ सुणोजा¹² सबदा घात¹³ ॥
पूठि उपाडा¹⁴ बहु पहसतह¹५ ।
तउ¹६ त्रिया कारण फेरियउ¹⁷ राज ॥२०२॥
१+२. आ० २ जाफर पीहर छुट, आ० ६ जेके पीदर, आ० १२
जियरौ पीहर ।
३. आ० १२ (में नहीं है)
यह छंद आ० २ खंड ३ में ६५, आ० ६ खंड ३ में ६३,
आ० ६ में २०३ तथा आ० १२ में १८६ है ।
४+५ आ० १२ भरो भरी । ६. आ० ६ दीना, आ० १२ दीन्हा छै ।
७. आ १२ (में नहीं है) ।
८ आ० ६ उडोगा की, आ० १२ उड्ढीसा पा ।
९. आ० ६ चादर, आ० १२ चादरि ।
१०. आ० ६ बैसतो, आ० १२ बैसरुँ ।
११. आ० ६ सग, आ० १२ (में नहीं है) ।
१२. आ० ६ सणेजा ।
१३. आ० २, आ० ६ ताकण पूठि, आ० १२ साक्शा आज ।
१४. आ० १२ उपार्टी । १५. आ० १२ म्हारी दिन हुई ।
१६. आ० १२ त ता । १७. आ० १२ फेर्‍यो ।
यह छंद अ० २ खड ३ में ६६, आ० ६ खंड ३ में ६४,
आ० ६ में २०४, आ० १२ में १८७ है । लेकिन आ० २ और आ० ६
में १, २, ५ और ६ पंक्तियां इस प्रकार हैं :-
१ सेवा पूरी चाल्या धरि राय ।
२. ढाली लागे मिलैछइ राइ ॥
३. जुग (कलि माहे-आ० ६) पापने न अवरतयो (पावरयो आ० ६) ।
६. राजा के कारण विणसस लक ।

  • १३६ -
    राव रं¹ मिलिग्यउ² परिच्छउ राड ।
    कृप्या³ धंभण रुटइ छीपोउ बोत्ताइ ॥
    समझाइ जै प्रोहित राउ काँ⁴ ।
    तठै सांच्छ बांसु लूहइ⁵ राड⁶ ॥
    मुप थी बोल न नीसरद्⁷ ।
    सिधि करउ सुम्हे बीसलराउ ॥२०३॥
    राजा सउ⁸ मिल्यउ⁹ बीसल राउ¹⁰ ।
    आप दीन्हा सिहा उलह क्याइ ॥
    दीन्हा हीरा पातरी ।
    दीन्हा ढोलनइ¹¹ नौसाथि ॥
    रावह नइ¹² पूरिछउ बोमवइ¹³ ।
    दैय रउ¹⁴ सिद करउ बीसल चहु आंण ॥२०४॥
    १. आ० १२ राउमु ।
    २. आ० १२ मिलीयोछि ।
    ३. आ० १२ किमन ।
    ४. आ० १२ राबला ।
    ५. आ० १२ लूहू ।
    ६. आ० १२ राइ ।
    ७ आ० १२ नीसरै ।
    यह छंद आ० ६ म २०५ तथा आ० १२ में १८८ है ।
    ८. आ० १२ मुखि ।
    ६ आ० १२ मिलीयो छै ।
    १०. आ० ६ बीसला राड, आ० १२ बीसल राइ ।
    ११. आ० ६ ढोल अनइ, आ० १२ ढोल अनै ।
    १२. आ० १२ रीअनइ ।
    १३. आ० १२ बीनयी ।
    १४. आ० १२ तो ।
    यह छंद आ ६ मे २०६ तथा आ० १२ म १८६ है ।

४. चतुर्थ खण्ड: चौहान साम्राज्य वैभव, ऐतिहासिक परिप्रेक्ष्य व उपसंहार

Here is the line-by-line transcription of the page:

  • १४० -
    राजा रौ¹ बोलियउ² पारस राय ।
    पथि उपि माणकउ किउ³ गुणाउ ॥
    रतन पदारथ रूपीया +
    म्हा का लगा सुणीजा थाका⁴ पूति⁵ ॥
    पूरियो राठ अस बोलियउ⁶ ।
    तथ वीसलराउ अणठ घरि टठि ॥२०५॥
    उटीमा थी तळट्टी उतरइ राइ⁷ ।
    नगर पवावइ दिवस⁸ गियाइ⁹ ॥
    धीरय¹⁰ देय्यो रखीया ।
    दिवस चिहुँ मादि पहुचियो जाइ ॥
    राजमती¹¹ नै इम¹² कहै ।
    गोरी घरि नह ठमाइयउ बीसल राउ ॥२ ६॥
    १ आ० ६ मु, आ० १२ मु ।
    २ आ० १२ नालीयौ ।
    ३ आ० ६ कियो, आ० १२ किया ।
    ४ आ० १२ याकिय, आ १२ थाका ।
    ५ आ० १२ पृठि ।
    ६ आ० ६ इस बोलिय, आ० १२ इम नोलीयौ
    यह छंद आ० ६ म २०७ तथा आ० १२ म २०० है ।
    ७ आ० १२ राउ ।
    ८ आ० २ न्यिस ।
    ९ आ० १२ वियाई
    १० आ० १२ धीरप ।
    ११ आ० १२ राणी राजता ।
    १२ आ० ६ इम, आ० १२ इम ।
    यह छंद आ० ६ मं २०८ तथा आ० १२ म २०१ है ।
  • १४१ -
    तठद्द¹ पड़इ दिनावद्द² धीरज राउ।
    छह कोइ³ अजमेरह जाइ॥
    छाप टका देवै⁴ गाडि का⁵।
    हव वउ⁶ धीरी रिपि दिउ⁷ मनह⁸ सुभाइ॥
    दिन⁹ बहु¹⁰ नह¹¹ म्है आविस्या।
    सत्रवंसी राय नह कहिज्यो जाइ॥१२०७॥
    तठद्द¹² जोगिनउ¹³ एक अपूरव राउ।
    जदूं¹⁴ मन¹⁵ दरह तो¹⁶ सांभरि जाइ॥
    चखत खपल सुचाजण्ड¹⁷।
    थे तट पूछउ जोगी नह बोलायद्द राइ॥
    १. ग्रा० १२ तठै।
    २. ग्रा० १० दिवाईयो।
    ३. ग्रा० ६ कोइ आन, ग्रा० १२ कोई आन।
    ४. ग्रा० ६ ढुंगा, ग्रा० १२ यउ।
    ५. ग्रा० १२ रोकडा।
    ६. ग्रा० १२ (में नहा है)।
    ७. ग्रा० १२ दीयउ।
    ८. ग्रा० १२ (में नहीं है)।
    ९+१०+११ ग्रा० ६ दिन चिहु मै, ग्रा० १० चिहे दिन नै।
    यह छंद ग्रा० ६ में २०६ तथा ग्रा० १० में २०७ है।
    १२+१३. ग्रा० ६ अठै जोगनो, ग्रा० ६, अ० २ जोगी एक, ग्रा०
    १२ तठैजोगनउ।
    १४. अ० २, ग्रा० ६ (में नहा है) ग्रा० १० जउ।
    १५. ग्रा० ६ मन रीं,
    १६. ग्रा० १२ तउ।
    १७. अ० २ अरि चाराण्ड, ग्रा० ६ चालणौ, ग्रा० ६ सुचाचलो,
    ग्रा० १० सो चालणौ।