भक्त नरसिंह मेहता: जीवन एवं पद (वैष्णव जन तो तेने कहिये - गुजराती से हिन्दी रूपान्तरण)

30 नरसी मेहता
३) चातुरीओ (चातुर्य-गीते)
संस्कृत साहित्यांत जयदेवांच्या गीतगोविंदचे जे स्थान आहे, ते स्थान गुजराती साहित्यांत
नरसिंहाचे 'चातुरीआ काव्य' घेऊ शकेल, अशी त्याची कुवत आहे. त्यांच्या काव्यसंग्रहांत
'चातुरी छत्रीशी' आणि 'चातुरी षोडशी' अशी ५२ पदे- अगर त्यांच्या 'झुमका' मुद्रित झाला
होता. हस्तलिखितांच्या मदतीने त्यांचे संपादन झाले आणि ते 'चातुरीपचीशी' म्हणून प्रसिद्ध
झाले. 'चातुरीओ' काव्याचा अभ्यास केला तर आढळून येते की वरील ५२ चातुरी गीतांत या
'चातुरीपचीसी' चा अंतर्भाव आहे. त्यांतपण 'पचीसी' ची १ ते १० चातुरीगीतें. एका संलग्न
क्रमाने आहेत. बाकीची चातुरी गीते, नरसिंहांनी वेगवेगळ्या प्रसंगी, स्वतंत्र, स्वतंत्र अशी
लिहिली असावीत आणि नंतर ती संकलित झाली आसावी, असा तर्क आहे. राधा कृष्णाच्या
विहारांत कृष्णाची चतुराई मुख्यतः वर्णन केली असल्यामुळे त्यांना 'चातुरी' असे नाव देण्यात
आले. "आजे मे एवी चातुरी जाणी जी, मारग थई बैठा दाणीजी" (आज मी याची चतुराई
ओळखली. वाटेवर दाणीजी (जकात वसुल करणारा) होऊन बसला आहे.) आणि "रूडी पेर
जाणो नहि, तो जुओ गोपाळनी" चातुरी. (सरळ समजलं नाहीतर ती गोपाळांची चातुराईच
आहे, असं समजा)
श्री कृष्णलीलेचे निरनिराळे प्रसंग, निरनिराळ्या चातुरी गीतांत, निरनिराळ्या शैलीत
संगीतबद्ध केले आहेत. 'चातुरीपचीसी' तील संलग्न १० पदे, गीतगोविंद च्या धर्तिवर आहेत.
राधाकृष्ण विरह, आणि सखीच्या मध्यस्थीने झालेले मीलन हाच यातील, वर्णनाचा विषय आहे.
इथे सखी म्हणून ललीताची नियुक्ती आहे. 'चातुरी पचीसी' च्या प्रथम पदांत, राधा विरहाने
कृष्ण व्याकुळ झाला आहे, आणि ते पाहून सखी ललिता, मध्यस्थाची भूमिका घेऊन,
कृष्णाच्या राधाविषयक भावना, चाळवीत आहे. विप्रलंभ शृंगाराचा हा सूचक नमुना आहे.
सुनोजी, सलनडा रे रेण रास रम्या ने भरो छो तम्यो ने तमे नेण
शुं दुखः छे रे तह्मने नाथ, वल्लहा कहिने मुझने वात
(ढाळ) वात कहोने वल्लहा, कां थई सह्यो छो उदास ?
सियाने ते काजे शामल, मुको छो मुख निसास ?
वदन ताहरुं वाहलमा, करमाणुं कहने स्ये माटे ?
कपाले कर का दई रह्या ? उपनो स्योरे उचार ?
माहवजी ताहरुं वदन जोतां जनम दुकृत जाई
नायजी, ताहरुं नाम लेतां पतीत पावन थाई
(ऐका प्रिय कृष्ण, चांगली रासक्रीडा केली आणि आतां डोळे भरले आहेत. प्रिय कृष्णा,
मला सांगा ना काय गोष्ट आहे ती, नाथ तुम्हाला कोणते दुखः आहे ? सांगा ना कृष्ण, का एवढे