भक्त नरसिंह मेहता: जीवन एवं पद (वैष्णव जन तो तेने कहिये - गुजराती से हिन्दी रूपान्तरण)

8 नरसी मेहता
वैष्णव नीतीचा द्रोह करणाऱ्या लोकांनी, नरसिंह वर्णधर्माचा भंग करणारा लंपटा आहे, अशी
नालस्ती दूरवर पसरवली. नरसिंहाची चहाडी थेट राजापर्यंत पोचली. परिणामस्वरूप राजाज्ञेने
नरसिंह पकडले गेले. या दामोदर भक्ताला अशी ताकीद दिली गेली की जर तू खरा आणि
प्रामाणिक वैष्णव असशील, तर तुझी इष्ट देवता प्रत्यक्ष येऊन तुला हार घालील. नंतरच तुझी
मुक्तता होईल. या प्रसंगी नरसिंहानी 'हारसभेना पद' म्हणून विख्यात असलेली पदे म्हटली
होती. यापूर्वीच्या चारी प्रसंगात आर्तभक्तीचा चैतन्यशील प्रवाह पाहायला मिळत नाही. या
पदावलीत मात्र त्याचे प्रमाण कमाल मर्यादेत आहे. अर्थात् हा प्रसंग तीव्र परीक्षेचा होताच.
रात्रभर त्यांनी भगवंताचे गुणगान केले आहे आणि प्रार्थनेचा प्रवाह वाहू लागला. अरुणोदय
झाला. आकाशांत मृगनक्षत्र (मार्गशीर्ष महिना असल्यामुळे) मावळायला आले. तोपर्यंत
नरसिंह भगवंताची गुणगानपर पदे गात होते. शेवटी भगवान केशवाने आपल्या गळ्यातला
हार काढून, नरसिंहाच्या गळ्यात घातला. नरसिंहानी मोठ्या समाधानाने या घटनेचे पद म्हटले
आहे.
पूर्वी स्पष्ट केल्यानुसार 'हारसमे' च्या पदांअखेर नमुद केलेला हा दिवस वि.स.१५१२
मार्गशिर्ष शुद्ध सप्तमी, रविवार (ता.१६-११-१४५५) हा होता. या प्रसंगापूर्वीच कन्या कुवरबाई
विधवा झाली होती. बहुदा नरसिंहाच्या मृत्यूनंतर, कीर्तनकारांनी हारसमे चा प्रसंग
व्यवस्थितपणे सविस्तर मांडला. राजवीरा मांडलाकच्या दरबारात, नरसिंह, वैष्णव संन्यासी
भीम आणि स्मार्त संन्यासी, यांच्यात संवाद आणि चर्चा झाली. हारसमें चा सुरवातीचा मोठा
भाग, निरूपणाने भरला आहे. त्यांत 'हारसमें' ची पदे, प्रसंगोपात् घेतली आहेत. 'हारमाळा'
मधे प्रथम ५० पदे होती. नंतर १०८ झाली. शेवटी शेवटी तर ही संख्या २५०, ३०० पदांपेक्षाही
वाढली. हा क्रम अनेक वर्ष चालला. नरसिंहांनी भिन्न भिन्न प्रसंगी जी जी पदे लिहिली, त्याचाही
समावेश, या वाढलेल्या 'हारमाळा' मधे केला गेला. गुजराथी भाषेचा उच्च प्रवचनकार
प्रेमानंदानी, या पदांचे संकलन केल्याचे सांगण्यात येते, परंतु अजूनपर्यंत तसा खात्रीदायक
पुरावा उपलब्ध नाही.
नंतरच्या प्रवचनकारांनी एका आदर्श भक्ताच्या पौराणिक कथांप्रमाणे, स्वतःच्या रचना,
स्वतंत्रपणे मांडून 'हुंडी आणि मामेरू' निरूपले आहे. गुजराथी साहित्याच्या इतिहासांत
नरसिंह हे असे एक भक्त झाले, की ज्यांचे 'नायक' म्हणून चित्रण करायचा प्रयत्न झाला.
नरसिंहाच्या जीवनात अनेक प्रसंग आले. त्यांत कवी प्रेमानंदानी, नरसिंहाच्या पित्याचे 'श्राद्ध'
म्हणून एक रचना करून भर टाकली. त्याचा आशय असा आहे. पत्नीच्या विनंतीनुसार, भोजन
सामुग्री आणायला नरसिंह बाजारात गेले. जवळच कुठेतरी भजन चालले होते. नरसिंह भजनात
रमले. घरी पत्नी वाट पाहात होती. भगवान नरसिंहाच्या रूपाने घरी आले आणि त्यांनी