बौधायन शुल्बसूत्रम् (आचार्य बौधायन - प्राचीन वैदिक रेखागणित, ज्यामिति एवं वेदी-निर्माण सटीक)

५४ शुल्वसूत्रम् [ द्वितीयो-

कथनस्य अपक्षपुच्छसमचतुरश्राकारविषयत्वेन उक्तत्वात् । एकविध-
प्रभृतीनामनुष्ठाने तदप्यनर्थकं स्यात् । तस्मादेकविधप्रभृतीनां प्रथमतर्-
मनुष्ठानं संभवति । नापि द्वितीयः “न ज्यायांस”मिति श्रुतेः
सपक्षपुच्छाग्निविषयत्वेनाप्युपपत्तेस्तस्मात् तन्नोपपद्यत इत्येतत् नोपपद्यत
इति चेत्—
अत्र ब्रूमः स्यादेतदेवं यद्येकविधप्रभृतीनाम् अनुष्ठानं निषिध्यते ।
किन्तु एकविधस्य प्रकृतित्वमात्रं निराक्रियते । केचिदाहुः—एकविध-
सप्तविधयोः प्रकृतित्वमिति । तथाहि एकविधः प्रथमोऽग्निरित्यारभ्या-
भ्यासस्यविहितत्वात् सप्तविधप्रभृत्यप्येकशतविधान्तं पृथक्करण्युपदेशात्
एकविधस्यापि प्रकृतित्वमिति । तदयुक्तम् । “श्येनचिदग्नीनां पूर्वातति”
रिति श्येनचित एव सर्वाग्नीन् प्रति प्रकृतित्वात् एकविधस्य श्येन-
त्वाभावेन प्रकृतित्वासंभवात् । ननु सर्वान्यपेक्षया श्येनचित एव प्रकृतित्वे
सावित्रादीनामग्नित्वाविशेषात् तान् प्रत्यपि प्रकृतित्वं स्यात् । विषम
उपन्यासः । सावित्राग्नौ कृत्स्नाङ्गोपदेशात् श्येनचिदुपदिष्टानां सावित्र-
होमोखासंभरणाद्यङ्गानामपेक्षणात् सावित्रादीनां श्येनचित्प्रकृतिकत्व-
प्रसक्तिरेव नास्ति । एकविधे तु कृत्स्नाङ्गोपदेशाभावात् श्येनचिदुपदिष्टा-
ङ्गानामपेक्षणादेतत्प्रकृतिकत्वं युक्तमेव । यदि करण्युपदेशविधानादेव
प्रकृतित्वमुच्यते तदा प्रउगकूर्मादावपि पृथक्करण्युपदेशात्तेषामपि प्रकृतित्वं
स्यात् । किञ्च सावित्राग्निवदेव यद्येकविधस्यापि प्रकृतित्वं स्यात् तदा
तद्वदेव ज्यायसश्चयनानन्तरं कनीयसोऽप्येकविधस्यानुष्ठानं स्यात् ।
ननु ज्यायसश्चयनानन्तरं सावित्राग्नेः कनीयसोऽनुष्ठानं नास्ति इति चेन्न ।
सर्वतोमुखे हि पूर्वमग्निं विधाय इतरस्थलेषु सावित्राग्निविधानेन ज्याय-
सश्चयनानन्तरकालकर्तव्यत्वं सावित्राग्नेरवगम्यते । तथा च प्रथमं वा
पश्चाद् वा यदा कदाचित्कर्तव्यत्वं सावित्राग्नेरुपपद्यत एव । तथा चोक्तं
द्वैधसूत्रे—‘‘अथातः सर्वतोमुखं व्याख्यास्यामश्चिन्वीत सर्वतोमुखोऽग्नि-
रिति बोधायनो न चिन्वीतेति शालीकिरत्रोह स्माह मौद्गल्यः—पूर्वं-