बौधायन शुल्बसूत्रम् (आचार्य बौधायन - प्राचीन वैदिक रेखागणित, ज्यामिति एवं वेदी-निर्माण सटीक)

५२ शुल्बसूत्रम् [ द्वितीयो-

ननु पूर्वोक्तोऽर्धनवमादिविधाभ्यास एवानुपपन्नः । चतुरश्रचयनादौ
सार्धसप्तविधस्यैव वक्ष्यमाणविभज्यविनियोगेनावगम्यमानत्वादिति शङ्कते
कथमिति । न कथमित्यर्थः ।
पुरुषप्रमाणाधिक्येन सार्धसप्तविधत्वं सर्वत्राप्युपपन्नमित्यभिप्रायेण
परिहरति यदन्यदिति । प्रकृतेः पञ्चारत्निपुरुषप्रमाणेन सार्धसप्तविधाद्
यदन्यदवशिष्टं तत्पञ्चदशधा विभज्य एकैकस्मिन् पुरुषे भागद्वितयं
दद्यात् । एवं सति अर्धनवमादयः सार्धसप्तविधाः सम्पन्नाः ॥ ५ ॥
तत्र प्रश्नपूर्वकं प्रकारकथनम् । कथमिति । वक्ष्यमाणार्थगौरवात् शिष्याभिमु-
खीकरणार्थः प्रश्नः । यदन्यदिति । द्वितीयाहारेऽर्धनवमविधे यदन्यत् प्रकृतेरर्धाष्टमे-
भ्योऽधिकं पुरुषक्षेत्रं तस्याङ्गुलयश्चतुर्दशसहस्राणि चत्वारि शतानि । तत्पञ्चदशभि-
र्विभज्य लब्धं नवशतानि षष्टिश्चाङ्गुलयः । तद्द्विगुणा विधायां पुरुषाङ्गुलीषु
समस्येत् संयोजयेत् । संयोज्य दृष्टा अङ्गुलयः षोडशसहस्राणि त्रीणि शतानि विंश-
तिश्च । ताः प्रमाणवेगोर्विंशतिशताङ्गुलीषु प्रक्षिप्य प्रकृतिवद् इष्टकाकरणमग्निमानञ्च
कुर्यादित्यर्थः । एवमर्धदशमविधे अर्धाष्टम्येभ्योऽधिकं द्वाभ्यां द्वाभ्यां पुरुषाभ्यां पुरुषा-
ङ्गुलीर्हत्वा पञ्चदशभिर्विभज्य लब्धं द्विगुणीकृत्य पुरुषाङ्गुलीषु संयोजयेत् । तत्र
पुरुषाङ्गुलय अष्टादशसहस्राणि द्वे शते चत्वारिंशच्च । तस्य मूलं पञ्चत्रिंशच्छता-
ङ्गुलस्तिलद्वयाधिकः पुरुषवेणुः । यो यत्राग्नौ पुरुषस्थानीयस्तस्य विंशतिशततमो
भागो विहरण इष्टकायासु च अङ्गुलिः कथ्यते । तिलश्च तस्य चतुस्त्रिंशः ।
तत्र श्लोकः :
खाकाशश्रुतिवेदेकाद् द्विगुणैः पुरुषैर्हतात् ।
हरेत तिथिभिर्भागं तन्मूलं पुरुषो भवेत् ॥ इति ॥ ५ ॥
ऊर्ध्वप्रमाणाभ्यासं जानोः पञ्चमस्य चतुर्विंशेनेवैके समाम-
नन्ति । अथहैक एकविधप्रभृतीनपक्षपुच्छांश्चिन्वते । तन्नोप-
पद्यते पूर्वोत्तरविरोधात् । अथहैकेषां ब्राह्मणं भवति श्येनचिद्-
ग्रीनां पूर्वाततिरिति । अथापरेषां न ज्यायांसं चित्वा कनीयांसं
चिन्वीत ॥ ६ ॥
नवविधाद्यग्नेस्तिर्यक्प्रमाणवृद्धिमुक्त्वा ऊर्ध्वप्रमाणवृद्धिं दर्शयति—
ऊर्ध्वप्रमाणेति । ऊर्ध्वप्रमाणाभ्यासम् अग्नेरूर्ध्वपरिमाणवृद्धिं जानोः पञ्च-