बौधायन शुल्बसूत्रम् (आचार्य बौधायन - प्राचीन वैदिक रेखागणित, ज्यामिति एवं वेदी-निर्माण सटीक)

ऽध्यायः ] बौधायनीयं ३१
तत इति । ततः सदश्चतुर्षु पदेषु प्रक्रमेषु वा विसृष्टेषु हविर्धानं
कर्तव्यम् । तदिति । तत्सर्वतो दशप्रक्रमप्रमाणं वा, सर्वतो द्वादशप्रक्रम-
प्रमाणं वा कर्तव्यम् ॥ ७१ ॥
मानयोगस्तयोर्व्याख्यातः ॥ ७२ ॥
मानयोग इति । तयोः सदोहविर्धानयोर्मानयोगः पूर्वमुक्त
इत्यर्थः ॥ ७२ ॥
तत इति । मानयोग इति । प्रमाणादध्यर्धा (१।३२) मित्यादिना । सदस
उदीची पृष्ट्या ॥ ७१-७२ ॥
[ इति सदोहविर्धानविहरणोपायः । ]
यूपावटीयाच्छङ्कोरर्धप्रक्रममवशिष्योत्तरवेदिं विमिमीते ।
दशपदोत्तरवेदिर्भवतीति सोमे विज्ञायते । मानयोगस्तस्या
व्याख्यातः ॥ ७३ ॥
यूपावटीयाच्छङ्कोरिति । एकतोऽणिमद्दीर्घचतुरश्रात्मिकाया वेदेः
प्राक्तिर्यङ्मान्या मध्ये शङ्कु' निहन्यात् स शङ्कुर्यूपावतीय इत्युच्यते ।
तस्य पश्चिमप्रदेशे अर्धप्रक्रममवशिष्य ततः पश्चिमप्रदेशे उत्तरवेदिं
विमिमीते । तस्याः प्रमाणप्रतिपादकं ब्राह्मणमाह—दशपदोत्तरवेदि-
रिति । सर्वतो दशपदेन दण्डेन मीयमाना शतपदक्षेत्रेत्यर्थः । यद्वा
दशपदक्षेत्रेत्यर्थः । "पदं तिर्यक् त्रिपदा पार्श्वमानी तस्याक्ष्णयारज्जुर्दश
करणी । दशपदोत्तरवेदिर्भवती”ति कात्यायनवचनात् । चतुर्दश-
तिलोनाङ्गुलत्रयसहितपदत्रयमाणेण दण्डेन सर्वतो मीयमाना दशपद-
क्षेत्रोत्तरवेदिर्वेदितव्या ।
केचित्तु “तां युगेन, यजमानस्य वा पदैर्विमाये”ति वचनाद्युगमपि
स्वतन्त्रप्रमाणमाहुः । तस्मिन् पक्षे कल्पसूत्रोक्तं क्षुद्रपदैर्मानमपि लभ्यत
इति एकतोऽणिमद्दीर्घचतुरश्ररूपाप्युत्तरवेदिरनुसन्धेया ।
मानयोग इति । स्फुटम् ॥ ७३ ॥
यूपावटीयादिति । तस्याः प्रमाणमाह--दशपदेति । सर्वतो दशपदा क्षेत्रतः
शतपदा । क्षेत्रतो दशपदा वा । अत्र कात्यायनः । पदं तिर्यक् त्रिपदा पार्श्वमानी