बौधायन शुल्बसूत्रम् (आचार्य बौधायन - प्राचीन वैदिक रेखागणित, ज्यामिति एवं वेदी-निर्माण सटीक)

रश्रा इष्टकाः कारयेत् । एवं पञ्चदशाधाविभक्तस्यैकैकस्य क्षेत्रमशी-
त्यधिकचतुःशतान्यङ्गुलय इत्यर्थः । ननु एवं कृतेन क्षेत्रभागेन उप
धाने प्रयोजनाभावात् कथं युक्तमित्यत आह—मानार्था इति ।
नोपधेया इत्यर्थः । उत्तरत्र वक्ष्यमाणेन कर्षणेन उपधानोपयुक्तेष्टका-
करणं स्पष्टं भविष्यतीति भावः । एवं पञ्चदशाकर्तव्यत्वेन चोदिता
इष्टकास्त्रिंशत्तिलाधिकैकविंशत्यङ्गुलपरिमाणका इत्यर्थः । तासामिति ।
पूर्वोक्तेष्टकानामित्यर्थः । द्वे शत इति । उक्तासु पञ्चविंशत्यधिकद्विशत-
सङ्ख्याकासु अन्यास्तत्सदृशीश्चतुःषष्टिः इष्टका आवपेत् ताभिः सह
संयोजयेदित्यर्थः । आहत्य एकोननवत्युत्तरशतद्वयेष्टकाः सम्पन्नास्ता-
भिरिष्टकाभिः समचतुरश्रं करोति । समचतुरश्रकरणं स्वयमेव विवृणोति
तस्येत्यादिना । तस्य करिष्यमाणस्य समचतुरश्रस्य षोडशेष्टकाः सर्वतः
पार्श्वमानी भवति । एवञ्च सर्वस्मिन् पार्श्वे षोडशेष्टकारीति-
र्भवति । आहत्य उपह्रियतेष्टकाः, षट्पञ्चाशदधिकशतद्वयसङ्ख्याकाभिः
समचतुरश्रं कुर्यादित्यर्थः । तत्र त्रयस्त्रिंशदिष्टका अतिशिष्यन्ते । ताभि-
रिति । ताभिश्चयस्त्रिंशदिष्टकाभिरवशिष्टाभिरन्तान् सर्वतः परिचिनुया-
दित्यर्थः । अन्तप्रदेशान्सर्वतः सर्वान् त्रयस्त्रिंशद्भागान् परिचिनुयादिष्ट-
काभिः प्रच्छादयेदित्यर्थः ।
यद्यपि अन्तानिति निर्देशाच्चतुर्षु पार्श्वेषु उपधानं प्रतीयते तथापि
सर्वत्र षोडशेष्टकारीतित्वेन त्रयस्त्रिंशादिरश्रेसमस्यन्तीति (?) न्यायेन सोऽपि
तत्र योजयितुं शक्यते, तथापि तथाकरणे पूर्वकृतेष्टकापरिमाणलोपेन
तत्प्रमाणानुसारेण वक्ष्यमाणकर्षणाद्यसम्भवात् प्राग्दक्षिणयोर्वा प्रागुत्तर-
योर्वा पश्चिमदक्षिणयोर्वा पश्चिमोत्तरयोर्वा योजयेत् । अथवा पर्यायाभि-
प्रायेण बहुवचननिर्देशः । पार्श्वद्वयप्राप्तमुपधानमनियमेन ययोः कयोः
पार्श्वयोः कर्तुं शक्यत इत्यर्थः । एवं केचिदाहुः । तत्र अवशिष्टानामिष्टकानां
पुनः संयोजनं कथं ? नानार्थत्वापत्तेः । अन्तशब्दस्य सर्वतः प्रकृतक्षेत्रान्त-
परतवावगमेन प्रकृतरीत्यन्त(र)परत्वकल्पनानुपपन्ना । अन्तशब्दस्य क्षेत्रान्त-
१६