बौधायन श्रौतसूत्रम् (कृष्ण यजुर्वेद तैत्तिरीय शाखा - सम्पूर्ण प्रश्न एवं श्रौत-याग कल्प सटीक)

/ᳵ:
Wait! In Bibliotheca Indica (Caland's BSS, etc.), they used the sign ᳵ (or ᳲ) to represent the anunāsika / pluta / ardhavisarga!
Actually, Unicode has:
U+1CF5 (VEDIC SIGN JIHVAMULIYA) ᳵ
U+1CF2 (VEDIC SIGN ARDHAVISARGA) ᳲ
U+1CE9..1CF1 for various Vedic anunasika signs.
Let's see what character it visually is:
It looks like a vertical stack of two crescents, or a butterfly-like sign: ᳵ (jihvamuliya/ardhavisarga).
Let's transcribe it faithfully as ᳵ.

Let's check line 17:
वास्तोष्पतिर्यदहुत्वा वास्तोष्पतीयं प्रयायाद्रुद्र एनं भूत्वानि-
Line 18:
रनूत्थाय हन्याद्वास्तोष्पतीयं जुहोति ' भागधेयेनैवैनᳵ शमयति '
Wait, at भूत्वानि- / रनूत्थाय:
"भूत्वानि-" at end of line 17.
"रनूत्थाय" at start of line 18.
Together: "भूत्वानिरनूत्थाय" -> "भूत्वा ऽनिरनूत्थ

" -> wait! Look at the letter after 'ग':
Is it 'श' or 'सं'?
Wait, "यज्ञवेगशं" or "यज्ञवे शसं"?
Ah! TS 3.4.10: "यथा यज्ञवे शसं वा दृक्षनं वा"?
Wait! TS 3.4.10.3: "यथा यज्ञवेशसं वा रि Thom... वा"?
In TS: "यथा यज्ञवेशसं वा रिप्रं वा तादृगेव तत्..."
Wait, look at line 11:
"यज्ञवेशसं" -> 'य', 'ज्ञ', 'वे', 'श', 'सं'!
Yes! "यज्ञवेशसं"!
And next word:
"वा" + "ऽदृक्षनं" or "वा दृक्षं" or "वाऽदृक्षं"?
Look at the characters:
"वा" then "दृ" (with r-vowel under 'द') then "क्ष" with anusvara: "दृक्षं" or "वा दृक्षं वा"?
Wait, look at:
"वा" then space, then "दृक्षं" or "वाऽदृक्षनं"?
Wait! Let's read:
'वा' then space, then 'दृ' (dṛ), 'क्ष' (kṣa), 'नं' (nam)??
Wait, no: 'दृ' then 'क्ष' with anusvara? No, look at the letters:
'वा' space 'दृ' '

औपानुवाक्यम्
[ १४ । १६, २० । ] बौधायनश्रौतसूत्रम् । १८७
दीदिहि नो दुरोण इति ' यजमानो वा अग्नेर्योनिः' स्वायामेवैनं
योन्याꣳ समारोहयत इति ब्राह्मणम् ' ॥ १६ ॥ अष्टमः ॥
उक्तो ऽन्वारम्भो ' ऽथ वै भवत्यृषयो वा इन्द्रं प्रत्यक्षं नाप-
श्यन्त्स वसिष्ठः प्रत्यक्षमपश्यत्सो ऽब्रवीद्ब्राह्मणं ते वक्ष्यामि यथा
त्वत्पुरोहिताः प्रजाः प्रजनिष्यन्ते ऽथ मेतरेभ्य ऋषिभ्यो मा
प्रवोच इति ' तस्मा एतान्स्तोमभागानब्रवीत्ततो वसिष्ठपुरोहिताः
प्रजाः प्राजायन्तेति ' तस्मादार्त्तविजं ब्रह्मालमिति ' स यत्राह
ब्रह्मन्स्तोश्यामः प्रशास्तरिति तद्ब्रह्मा¹ प्रसौति देव सवितरेतां
प्रतिपदं कृत्वा रश्मिरसि क्षयाय त्वा क्षयं जिन्वेत्येतस्यानुवाक-
स्यैकैकमुपादाय प्रसौति ' स एवमेव प्रसुवन्द्वादशभिरग्निष्टोमं
प्रसौति त्रयोदशभिरत्यग्निष्टोमं पञ्चदशभिरुक्थ्यꣳ षोडशभिः
षोडशिनꣳ सप्तदशभिर्वाजपेयेकाꣳश्चत्रिꣳशतातिरात्रꣳ सर्वै-
राप्तोर्यामम् ' स यत्र राथंतराय सन्धये प्रसर्पन्ति तदाह वसुको
ऽसि वेषश्रिरसि वस्यष्टिरसीति ' स एतमेव प्रसौत्याप्तोर्यामा-
द्येथातो² ऽतिक्रामाणा मेवाभिचरन्भ्रातृव्यान्र्त्धमानो ऽभिचर-
णीयश्चिन्वान्यायात्य संवत्सरमेतैः क्रमैः क्रमेताग्निना देवेन पृतना
जयामि गायत्रेण छन्दसा त्रिवृता स्तोमेन रथंतरेण साम्ना
वषट्कारेण वज्रेण पूर्वजान्भ्रातृव्यानधरान्पादयाम्यैनान्बाधे
प्रत्येनाननुदे ऽस्मिन्व्ये ऽस्मिन्भूमिलोके यो ऽस्मान्द्वेष्टि यं च वयं
द्विष्मो विष्णोः क्रमेणात्येनान्क्रामाम्यैन्द्रेण देवेन पृतना जयामि
१ तद् is left out in all MSS. exc. M.
२ प्रसौत्यतोर्या० M.
CC-0. Public Domain. Vipin Kumar Collection, Deoband

१८८ बौधायनश्रौतसूत्रम् [ १४ । २०, २१ । ]
त्रैष्टुभेन च्छन्दसा 'पञ्चदशेन स्तोमेन वृहता साम्ना वषट्कारेण वज्रेण
सहजान्भ्रातृव्यानधराञ्चादयाम्यवैनान्बाधे प्रत्येनान्नुदे ऽस्मिन्क्षये
ऽस्मिन्भूमिलोके यो ऽस्मान्द्वेष्टि यं च वयं द्विष्मो विष्णोः
क्रमेणात्येनान्क्रामामि' विश्वेभिर्देवैभिः पृतना जयामि जागतेन
'च्छन्दसा सप्तदशेन स्तोमेन वामदेव्येन साम्ना वषट्कारेण वज्रेणा- ५
परजान्भ्रातृव्यानधराञ्चादयाम्यवैनान्बाधे प्रत्येनान्नुदे ऽस्मिन्क्षये
ऽस्मिन्भूमिलोके यो ऽस्मान्द्वेष्टि यं च वयं द्विष्मो विष्णोः
क्रमेणात्येना॰न्क्रामामौत्यपि वाभिचरणीयास्विष्टिष्वनुवर्तेतापि
वापोद्धूयेतेराङ्क्रमान्संवत्सरमेतै

[ १४ । २१ ] बौधायनश्रौतसूत्रम् । १८६
यजमाने ये देवा यज्ञहनो ऽन्तरिक्षे ऽध्यासते । वायुर्मा
तेभ्यो रक्षतु गच्छेम सुकृतो वयम् स्वाहेत्य॑परं चतुर्गृहीतं
गृहीत्वाग्नीध्र एव जुहोति ये देवा यज्ञमुषो ऽन्तरिक्षे ऽध्यासते ।
वायुर्मा तेभ्यो रक्षतु गच्छेम सुकृतो वयम् स्वाहेत्य॑थाहाव-
नीयमभिप्रेति यास्ते रात्रीः सवितर्देवयानीरन्तरा द्यावा-
पृथिवी वियन्ति । गृहैश्च सर्वैः प्रजया न्द्रगे सुवो रुहाणास्तरता
रजांसीत्य॑थाहावनीयं द्रुत्वा स्रुचि चतुर्गृहीतं गृहीत्वाहावनीये
जुहोत्यन्वारब्धे यजमाने ये देवा यज्ञहनो दिव्यध्यासते । सूर्यो
मा तेभ्यो रक्षतु गच्छेम सुकृतो वयम् स्वाहेत्य॑परं चतुर्गृहीतं
गृहीत्वाहावनीय एव जुहोति ये देवा यज्ञमुषो दिव्यध्यासते ।
सूर्यो मा तेभ्यो रक्षतु गच्छेम सुकृतो वयम् स्वाहेत्य॑थाहावनीय-
मुपतिष्ठते येनेन्द्राय समभरः पयांस्युत्तमेन हविषा जातवेदः ।
तेनाग्ने समृत वर्धयेमम् सजातानाम् श्रेष्ठ्य आधेह्येनमिति॑
यज्ञहनो वै देवा यज्ञमुषः सन्ति॑ त एषु लोकेष्वासत आददाना
विमथ्नाना यो ददाति यो यजते तस्य॑ ये देवा यज्ञहनः
पृथिव्यामध्यासते ये ऽन्तरिक्षे ये दिवीत्याहैमानेव लोकां-
स्त्रीर्त्वा सगृहः सपशुः सुवर्गं लोकमैतीति ब्राह्मणम॑पि वा
तिस्र एव गार्हपत्ये जुहोति तिस्र आग्नीध्रे तिस्र आहवनीये॑
ऽपि वा गार्हपत्याज्जपन्ननुद्रवेदाहवनीयादुक्थोदवसानीयेष्टि-
रन्वैतां१ तृतीयां प्रवृताहुतिं जुहोति सूर्यो मा देवो
देवेभ्यः पातु वायुरन्तरिक्षाद्यजमानो ऽग्निर्मा पातु चक्षुषः

१ ॰जपन्नुद्रवेद॰ M Be; ॰जपन्नुद्रवेद॰ BUG.

":
Let's look at Baudhayana Srautasutra text in Caland's edition:
Volume 1, page 188 (१८८)!
Yes! Page number is १८८!
Let's look up Caland's BSS XIV.20:
"वापोद्धूयेतेराङ्क्रामान्संवत्सरमेतैः क्रमैः क्रमेतोक्थ्यशुक्रामन्थिनोरधिद्रवणमयातो ऽतौमोचाणासेवं वैश्वकर्मणानि हुत्वा..."
Ah! "क्रमेतोक्थ्यशुक्रामन्थिनो-"!
Wait, how did Caland's typesetter print it?
"क्रमेतोक्थ् शुक्रामन्थिनो-" or "क्रमेतोक्थ्यशुक्रामन्थिनो-"?
Let's look at line 9:
"क्रमेतो" - wait, is that "तो"?
Let's look at the matra on त:
It is "तो"!
Then "क्थ्" or "क्थ्य्"?
Look at the cluster:
क् joined with थ: क्थ.
Is there a halanta?
Wait! Under थ there is a little loop or hook? That's a halanta!
Wait, is there a space between क्थ् and शुक्रा?
Yes, "क्रमेतोक्थ् शुक्रामन्थिनो-"!
Wait, let's look closely at the image:
`क्रमेतोक्थ

[१४ । २१ ।] बौधायनश्रौतसूत्रम् । १८६

यजमाने ये देवा यज्ञहनो ऽन्तरिक्षे ऽध्यासते । वायुर्मा
तेभ्यो रक्षतु गच्छेम सुकृतो वयꣳ स्वाहेत्यपरं चतुर्गृहीतं
गृहीत्वाग्नीध्र एव जुहोति ये देवा यज्ञमुषो ऽन्तरिक्षे ऽध्यासते ।
वायुर्मा तेभ्यो रक्षतु गच्छेम सुकृतो वयꣳ स्वाहेत्योथाहव-
नीयमभिप्रेति यास्ते रात्रोः सवितर्देवयानीरन्तरा द्यावा-
पृथिवी वियन्ति । गृहैश्च सर्वैः प्रजया न्वग्ने सुवो रुहाणास्तरता
रजाꣳसीत्याहवनीयं द्रुत्वा स्रुचि चतुर्गृहीतं गृहीत्वाहवनीये
जुहोत्यन्वारब्धे यजमाने ये देवा यज्ञहनो दिव्यध्यासते । सूर्यो
मा तेभ्यो रक्षतु गच्छेम सुकृतो वयꣳ स्वाहेत्यपरं चतुर्गृहीतं
गृहीत्वाहवनीय एव जुहोति ये देवा यज्ञमुषो दिव्यध्यासते ।
[L11

Digitized by Madhuban Trust
१६० बौधायनश्रौतसूत्रम् । [ १४ । २१, २२ । ]
स्वाहेत्य॑थाभिचरन्बभ्रुवे बभ्रुवत्सायै कार्ष्मर्यमयेन पात्रेण पयो
जुहोति सद्यः शूर्ष सवितर्विश्वचर्षण एतेभिः सोम नामभि-
र्विधेम ते तेभिः सोम नामभिर्विधेम ते स्वाहेति' साच्चादस्य
हृदयं भित्त्वान्त्राणि परिकासयातै' स्तृणुते हैव² तं॑ भ्रातृव्य-
म॑थ येनास्यर्त्विजाᳵ स्पर्धा स्यात्तमाह मास्य चमसमनुप्रसृप- ५
तादभिमर्शनं³ करिष्यामीति' तस्यैतेनैव मन्त्रेण चमसँ जुहु-
यान्मूर्च्छो ऽवाङ्वा⁴ राजातिपवत्' उक्तं पात्नीवतस्य ⁵श्रयण-
मु॑क्तमादित्यग्रहस्योद्धननमुक्तं⁶ प्रायणीयस्य स्रुवाहुतिरुक्तोदय-
नीयस्योक्तं यूपस्योपस्थानम्' ॥ २१ ॥ नवमः ॥
उक्तानि पत्नीसंयाज्या॑न्येवमेवैताः स्रुचो यथैतद्ब्राह्मणमुक्तो १०
दधिग्रहो' ऽथ वै भवत्याज्यग्रहं गृह्णीयात्तेजस्कामस्येति'
वर्हिषो ऽन्तर्धायाज्यग्रहं गृह्णाति' सोमग्रहं गृह्णीयाद्ब्रह्मवर्चस-
कामस्येत्य॑ँशूनुपसंगृह्य सोमग्रहं गृह्णात्य॑थैतं महाव्रतीये ऽह्नि
प्राजापत्यमतिग्राह्यं गृह्णाति ले क्रतुमपिवृञ्जन्ति विश्व इत्यनु-
१ Thus M ; •कामयातैच Be ; •क्रासयातोह B ; •कासथानैच U ; •काम-
यातैश्च G (pr. m.), •क्रासयातैह G (sec. m.). परिक्रासयातेर्निष्क्रामति (var.
निष्कामयति ) Bhav.
२ Thus M Bhav. ; इवैतं The other MSS.
३ Thus M ; •नुप्रसृप्राद• BUG ; •नुप्रसृत्याद• Be.
४ Thus M ; i.s.o. ऽवाङ्वा राजाति० Be U ; वारादाष्टाति० ; G : वारां-
द्वाष्टाति ; B : वारोद्वाष्टाति० ।
५ Thus (श्रयण०) M Be (cp. viii. 14 श्रोणाति ) ; अपण० BU ; श्रमण, G.
६ Corrected (उद्धनन०) according to viii. 9 s.f. (उद्धन्ति) ; उदारनन०
MUGB ; Be wholly corr.
CC-0. Public Domain. Vipin Kumar Collection, Deoband

द्रुत्योपयामगृहीतो ऽसि प्रजापतये त्वा जुष्टं गृह्णामीति॑ परि-
मृज्य सादयत्येष ते योनिः प्रजापतये त्वेत्येताः प्राणग्रहणा-
मेव ग्रहणं॑ संतप्तꣳ राजानं पुञ्जीकृत्या१ नवांशून्प्राच
आयातयत्ययं पुरो भुवस्तस्य प्राणो भौवायनो वसन्तः प्राणायनो
गायत्री वासन्ती गायत्रियै गायत्रं गायत्रादुपाꣳशुरुपाꣳशो-
स्त्रिवृत्त्रिवृतो रथंतरꣳ रथंतराद्वसिष्ठ ऋषिः प्रजापतिगृहीतया
त्वया प्राणं गृह्णामि प्रजाभ्य इत्येवं दक्षिणा विश्वकर्मेति नव
दक्षिणायातयत्येवं२ पश्चाद्विश्वव्यचा इति नव प्रतीच आयात-
यत्यौदुत्तरात्सुवरिति नवोदीच आयातयत्यौमुपरि मति-
रिति नवोपरिष्टात्प्रदक्षिणं पर्यायातयति॑ तानपानभद्भिः
प्रत्यनक्ति प्राची दिशां वसन्त ऋतूनामग्निर्देवता ब्रह्म द्रविणं
त्रिवृत्स्तोम

नियुक्ता दशमे ऽहंस्तदु¹ रात्रिसत्त्रेष्वप्यग्निष्टोम॑ आमयाविन
उपसृतो वा गृह्णीयादगदो हैव भवति॑ ॥ २२ ॥ दशमः ॥
अथ वै भवत्युभये वा एते प्रजापतेरध्यसृज्यन्तेति ब्राह्मण-
मेव॑ युवं॑ सुराममश्विनेति सौत्रामण्यासेव² भवत्यथ वै
भवतीयं वा अग्निहोत्रीयं वा एतस्य निषीदति यस्याग्निहोत्री ५
निषीदति॑ तामुत्थापयेदिति॑ स यस्याग्निहोत्री निषीदति
तामुत्थापयत्युदस्थाद्देव्यदितिर्विश्वरूप्यायुरूर्जमुपतावधात् । इन्द्राय
कृण्वती भागं मित्राय वरुणाय चेत्य॑थ वै भवत्यवर्तिं वा एषै-
तस्य पाप्मानं प्रतिख्याय निषीदति यस्याग्निहोत्र्युपसृष्टा निषी-
दति॑ तां दुग्ध्वा ब्राह्मणाय दद्यान्नास्यानं नाद्यादिति॑ स १०
यस्याग्निहोत्र्युपसृष्टा निषीदति तामेतदेव दुग्ध्वा ब्राह्मणाय
ददाति॑ न चास्यात ऊर्ध्वमन्नमत्त्यथ वै भवति पृथिवीं वा
एतस्य पयः प्रविशति यस्याग्निहोत्रं दुह्यमानं॑ स्कन्दति॑
तदभिमन्त्रयेतेति॑ स यस्याग्निहोत्रं दुह्यमानं॑ स्कन्दति
तदभिमन्त्रयते॑ यदद्य दुग्धं पृथिवीमसक्त यदोषधीरप्यसर- १५
द्यदापः। पयो गृहेषु पयो अघ्नियासु पयो वत्सेषु पयो अस्तु
तन्मयित्याह॑ पय एवात्मन्गृहेषु पशुषु धत्ते॑ ऽप उपसृज-
न्त्यद्भिरैवेनदाप्नोतीति ब्राह्मणमथ वै भवति यो वै यज्ञस्यार्ते॑-
नानार्तंँ॑ संसृजत्युभे वै ते तद्ध्यार्च्छत॑ ' आर्च्छति खलु वा

१ Thus M ; B and G (sec. m.) om. अपि ; तदुरात्रिसत्रेष्टोम U ;
मदतिरात्रे सचे ष्टष्टोम Be ; तदुरात्रिसत्रैष्टोम G (pr. m.).
२ एष i.s.o. एव M.

Here is the complete line-by-line transcription of the page into Unicode Devanagari Markdown:

एतदग्निहोत्रं यद्दुह्यमानग् स्कन्दति यदभिदुह्यादिति १ । स
यस्याग्निहोत्रं दुह्यमानग् स्कन्दति नैनदभिदोग्धि । तदेव यादृ-
क्कीदृक् च होतव्यम॑न्यायां दुग्ध्वा पुनर्हेतव्यम॑र्तेनैवार्तं यज्ञस्य
निष्करोतीति ब्राह्मणम॑थ वै भवति यद्युद्धृतस्य स्कन्देद्यत्ततो
५ ऽग्रेण पुनरेयाद्यज्ञं विच्छिन्द्याद्य॑त्र स्कन्देत्तन्निषद्य पुनर्ग्गृह्णीया-
दिति' स २ यत्रैव स्कन्दति तदेव स्थालौ निधायातिशिष्टा-
मानीय पुनरभ्युन्नीय तदेव यादृक्कीदृक् च होतव्यम॑न्यायां
दुग्ध्वा पुनर्होतव्यम॑र्तेनैवार्तं यज्ञस्य निष्करोतीति ब्राह्मणम॑थ
वै भवति वि वा एतस्य यज्ञश्छिद्यते यस्याग्निहोत्रे ऽधिश्रिते
१० श्वान्‍तरा धावति ' रुद्रः खलु वा एष यदग्निर्य

हिरण्यं प्रबध्य परिकर्मी पूर्वः प्रतिपद्यते ऽन्वग्ब्राह्मण आर्षेय
दृप्तेनान्वगात्मनाग्निहोत्रेणैधैतद्धिरण्यमाहवनीयस्यायतने साद-
यित्वापोद्धृत्य हिरण्यं प्रदक्षिणमावृत्येधं प्रतिष्ठापयत्यथ वै
भवत्यग्निहोत्रमुपसाद्या तमितोरासीत ' व्रतमेव कृतमनुक्रियते '
ऽन्तं वा एष आत्मनो गच्छति यस्ताम्यत्यन्तमेष यज्ञस्य गच्छति ५
यस्याग्निमनुद्धृत१॑ सूर्यो ऽभिनिम्रोचति ' पुनः समन्य जुहो-
त्यन्तेनैवान्तं यज्ञस्य निष्करोतीति ब्राह्मणमथ वै भवति वरुणो
वा एतस्य यज्ञं गृह्णाति यस्याग्निमनुद्धृत१॑ सूर्यो ऽभिनिम्रोचति '
वारुणं चरुं निर्वपेत्तेनैव यज्ञं निष्क्रीणीत इति ब्राह्मणमथ वै
भवति नि वा एतस्याहवनीयो गार्हपत्यं कामयते नि गार्ह- १०
पत्य आहवनीयं यस्याग्निमनुद्धृत१॑ सूर्यो ऽभ्युदेति ' चतुर्गृही-
तमाज्यं पुरस्ताद्धरेदथाग्निमथाग्निहोत्रमिति ' स यस्याग्निमनु-
द्धृत१॑ सूर्यो ऽभ्युदेति चतुर्गृहीतेनाज्येन परिकर्मी पूर्वः प्रति-
पद्यते ऽन्वग्ब्राह्मण आर्षेय दृप्तेनान्वगात्मनाग्निहोत्रेणैधैतदाज्य-
माहवनीयस्यायतने सादयित्वापोद्धृत्याज्यमथेधं प्रतिष्ठापयत्यथ १५
वै भवति पराची वा एतस्यै व्युच्छन्ती व्युच्छति यस्याग्निमनु-
द्धृत१॑ सूर्यो ऽभ्युदेत्युषाः केतुना जुषतां यज्ञं देवेभिरन्वितम् ।
देवेभ्यो मधुमत्तमम् स्वाहेति प्रत्यङ्तिष्ठन्नाज्येन जुहुयात्प्रतीची-
मेवास्यै विवासयतीति ब्राह्मणमथ वै भवत्यग्निहोत्रमुपसाद्या
तमितोरासीत ' व्रतमेव कृतमनुक्रियते ' ऽन्तं वा एष आत्मनो २०
गच्छति यस्ताम्यत्यन्तमेष यज्ञस्य गच्छति यस्याग्निमनुद्धृत१॑ सूर्यो
ऽभ्युदेति ' पुनः समन्य जुहोत्यन्तेनैवान्तं यज्ञस्य निष्करोतीति

ब्राह्मणमे॑व॒ वै भवति मित्रो वा एतस्य यज्ञं गृह्णाति यस्याग्नि-
मनुद्धृत॒ग्ं॒ सूर्यो ऽभ्युदेति॑ । मैत्रं चरुं निर्वपेत्तेनैव यज्ञं निष्क्रीणीत
दूति ब्राह्मणमे॑व॒ वै भवति यस्याहवनीये ऽनुद्वाते गार्हपत्य
उद्वायेद्यदाहवनीयमनुद्वाप्य गार्हपत्यं मन्थेदिच्छिन्द्याद्भ्रातृव्यमस्मै
५ जनयेद्यद्वै यज्ञस्य वास्तवं क्रियते तदनु रुद्रो ऽवचरति॑ । यत्पूर्व-
मन्ववस्येद्वास्तव्यमग्निमुपासीत॑ । रुद्रो ऽस्य पशून्घातुकः स्यादो-
हवनीयमुद्वाप्य गार्हपत्यं मन्थेदिति॑ । स आहवनीयमुद्वाप्य
गार्हपत्यं मन्थत्यैतः प्रथमं जज्ञे अग्निः स्वाद्योनेरधि जातवेदाः ।
स गायत्रिया त्रिष्टुभा जगत्या देवेभ्यो हव्यं वहतु प्रजानन्निति॑ ।
१० छन्दोभिरेवैन॒ग्ं॒ स्वाद्योनेः प्रजनयतीति ब्राह्मणमे॑व॒ वै भवति
गार्हपत्यं मन्थति॑ । गार्हपत्यं वा अन्वाहिताग्नेः पशव उपतिष्ठन्ते॑ ।
स यदुद्वायति तदनु पशवो ऽपक्रामन्तीत्यैनमुपतिष्ठत दूषे
रय्यै रमस्व सहसे द्युम्नायोर्जे पत्यायेत्यैनमुपसमिङ्क्ते सारखतौ
त्वोत्सौ समिन्धाता॒ग्ं॒ सम्राडसि विराडसीति॑ । ॥ २४ ॥
१५ अथ वै भवति वज्रो वै चक्रं॑ । वज्रो वा एतस्य यज्ञं
विच्छिनत्ति यस्यानो वा रथो वान्तराग्नी यात्या॑हवनीयमुद्वाप्य
गार्हपत्यादुद्धरेदिति॑ । स आहवनीयमुद्वाप्य गार्हपत्यादिध्मा-
मुद्धरति यदग्ने पूर्वं प्रभृतं पद॒ग्ं॒ हि ते सूर्यस्य रश्मीनन्वाततान ।
तत्र रयिष्ठामनुसंभरैत॒ग्ं॒ सं नः सृज सुमत्या वाजवत्येति॑ । पूर्वै-
२० णेवास्य यज्ञेन यज्ञमनुसंतनोतीति ब्राह्मणमे॑वैनमुपतिष्ठते त्वमग्ने
सप्रथा असि जुष्टो होता वरेण्यः । त्वया यज्ञं वितन्वत इत्येभिः
सर्वा देवता देवताभिरेव यज्ञ॒ग्ं॒ संतनोतीति ब्राह्मणमे॑थाग्नये

An exact, line-by-line transcription of the provided page of the Baudhāyana Śrautasūtra:

Digitized by Madhuban Trust
१६६ बौधायनश्रौतसूत्रम् । [ १४ । २५ । ]
पथिऋते पुरोडाशमष्टाकपालं निर्वपत्य॑न्वाहार्यमासाद्यानड्वाहं
ददाति॑ सा प्रसिद्धेष्टिः संतिष्ठते॑ ऽथ वै भवति यस्य प्रातः-
सवने सोमो ऽतिरिच्यते माध्यंदिनꣳ सवनं कामयमानो
ऽभ्यतिरिच्यत इति॑ स१ प्रातःसवने सोमे ऽतिरिक्ते प्राङायन्नाह
होतृचमसमनून्नयध्वमुन्नेतः सर्वꣳ एव राजानमुन्नय मातिरीरिच ५
इति॑ होतृचमसमेव प्रथममुन्नयन्ति यथोपपादमितरान्त्सर्वꣳ
एव राजानꣳ समुन्नीयोत्तरवेद्याꣳ सꣳसादयन्त्यथाप उपस्पृश्य
बर्हिषी आदाय वाचंयमः प्रत्यङ्१ द्रुत्वा२ स्तोत्रमुपाकरोति॑
[L11

औपानुवाक्यम्
[ १४ । २५, २६ । ] बौधायनश्रौतसूत्रम् । १६७
अथ वै भवति यस्य तृतीयसवने सोमो ऽतिरिच्येतोक्थ्यं
कुर्वीत' यस्योक्थ्ये ऽतिरिच्येतातिरात्रं कुर्वीत' यस्यातिरात्रे
ऽतिरिच्यते तं वै दुष्प्रज्ञानमित्य'तिरात्रे ऽतिरिक्ते प्राङायन्नाह
होतृचमसमन्ववयध्वमुन्नेतः सर्वश एव राजानमुन्नय मातिरी-
रिच इति' होतृचमसमेव प्रथममुन्नयन्ति यथोपपादमितरा-
न्त्सर्वश एव राजानग्ँ समुन्नीयोत्तरवेद्याग्ँ सग्ँसादयन्त्य'थाप
उपस्पृश्य बर्हिषौ आदाय वाचंतमः प्रत्यङ् द्रुत्वा स्तोत्रमुपा-
करोति' स्तुवते' तदेतद्बृहत्सामैकविग्ँशं वैष्णवीषु शिपि-
विष्टवतीषु कुर्वन्ति' होत्र एषोत्तमेति प्राङः' समानमत
ऊर्ध्वम्' ॥ २५ ॥
[L

ध्रुवस्यैव१ परिधौऽएन॑त्सौमा॑त्सै॑न्द्राग्निभ्या॑मेनसृ॑ग्भ्यां परिगृह्य
जुहुया॑दिन्द्राग्नी२ वै देवानां पुनःपुनरभ्युपाकारं३ यजामह
इत्येतदेकम॑श्विनीभ्या॑मेनसृ॑ग्भ्यां परिगृह्य जुहुया॑दश्विनौ वै४
देवानां भिषजौ ताभ्यामेवास्मै भेषजं करोतीत्येतदेकं '
वैष्णवीभ्यामेनसृग्भ्यां परिगृह्य जुहुयाद्य॑द्वै यज्ञस्यातिरिच्यते ५
विष्णुं तच्छिपिविष्टमभ्यतिरिच्यत इत्येतदेकमवभृथेनैन॑त्स-
सहाभ्यवहरेद्य॑था सेन्यानि सोमलिप्तानि पात्राण्येवं स एव
भविष्यतीत्येतदेकं ' बर्हिषैन॑त्सहाभ्युपोषेदैष वा अग्निवैश्वा-
नरो यत्प्रदाव्यो ' ऽग्नय एष वैश्वानराय गृह्यते ' ध्रुव एवमग्नौ
वैश्वानरे हुतो भविष्यतीत्येतदपरमथ पुनर्दी॑क्षिते ' यज्ञो ह६ १०
वै५ यज्ञस्य प्रायश्चित्तिरिति॑ नैकाहयाजिनो ' ऽथ सत्त्रिणां '
मार्जालीये७ परिव्यन्दं८ निन्यन्दनवन्तं कृत्वा तदेनं निनयन्ति '
श्वो भूते हि ते सोष्यन्तो८ भवन्ति ॥ २६ ॥ एकादशः ॥
उक्तः स॑स्रवो ' ऽथ वै भवत्यार्तिं वा एते नियन्ति येषां
दीक्षितानां प्रमीयते ' तं यदववर्जेयुः क्रूरकृतामिवैषां लोकः १५

१ ध्रुवस्य परिधौणस्यैव M.
२ इन्द्रो i.s.o. इन्द्राग्नी all exc. M.
३ Thus MGU; ॰भ्युपकारं Be; B om. ऽभि ।
४ हि Be.
५ Thus M Be; हैव the other MSS.
६ ॰रिती again most of the MSS.
७ Thus MB Bhav.; मार्जालीयोषरिविष्यंदनवंतं Be UG (pr. m.);
मार्जालीये परिविष्यंदन्निष्यंदनवंतं G (sec. m.).
८ Thus MU; शोष्यंतो Be BG.

स्यादाहर दहेति ब्रूयादिति ' दीक्षितं चेदुपतपदिन्द्रेदाग्नी-
ध्रोयग्रयनो१ ह२ भवति ' तदस्मै भक्तानाहरन्ति यावदलं भक्ताय
मन्यते ' स यद्यहागदो३ भवति पुनरेति ' यद्यु वै प्रेति
सर्वेभ्यो ऽग्निभ्यो ऽङ्गारान्निर्वर्त्यारण्योरग्नीन्समारोह्यान्तरेण
५ चात्वालोत्करावुदङ्कूपनिष्हृत्य तेनैनं दहेयुस्सं चिरात्रेण गौतोरुता
संचिनुयुस्ते तथाकृतेन४ षडहस्सँस्थां काङ्गेयुरथ संस्थिते
षडहे ऽस्थिकुम्भं५ याचति ' तस्मिन्संचितमवधाय तं दक्षिणतो
वेद्यै निधाय सर्पराज्ञिया ऋग्भि स्तुयुरियं६ वै सर्पतो राज्ञ्यस्या
एवैनं परिददति ' व्यूढं तदित्याहुर्यत्स्तुतमननुग्रस्तमिति '
१० होता प्रथमः प्राचीनावीती मार्जालीयं परौयाद्यामौरनुब्रुव-
न्सर्पराज्ञ

(हा) + द्!
यस्माद्वारोहादुदायैत्तस्यारणी in line 13!
And in line 14: स यस्माद्वारोहादुदायति तस्यारणी!
And in line 14: कुर्यात्कुमुकमपि - wait, क्रुमुकम् or कुमुकम्?
Footnote 6: "Thus MU Be; क्रुमुकं० BG; अन्ववधाय MUG Be; अन्वाधाय B."
In line 14 text: कुर्यात्क्रुमुकमपिकुर्यादिति ' (it has क्रुमुकम् in line 15: कृत्वा क्रुमुकशकलमन्ववधाय६).
Wait, line 14 text has कुर्यात्क्रुमुकमपिकुर्यादिति or कुमुकम्?
In line 14: कुर्यात्कु॒मुकमपिकुर्यादिति ' (notice footnote 6 says "क्रुमुकं० BG", which means the text has कुमुकं!).
Let's check line 14: कुर्यात्कु॒मुकमपिकुर्यादिति ' - yes, कुमुकम्!
And line 15: कृत्वा कुमुकशकलमन्ववधाय६ - yes, कुमुकशकलम्

अग्निः स्वाद्योनेरधि जातवेदाः । स गायत्रिया त्रिष्टुभा जगत्या
देवेभ्यो हव्यं वहतु प्रजानन्निति ' छन्दोभिरेवैनँ स्वाद्योनेः
प्रजनयतीति ब्राह्मणम् ' ॥ २८ ॥
अथ यद्याहवनीयगार्हपत्यावुद्वायेयातां गार्हपत्यं मथित्वा-
५ ग्नीध्रीयादाहवनीयमुद्धरेद्यद्याग्नीध्रीयगार्हपत्यावुद्वायेयातां गार्ह-
पत्यं मथित्वाग्नीध्रीयमुद्धरेदथ यद्याग्नीध्रीयाहवनीयावुद्वायेयातां
गार्हपत्यादाग्नीध्रीयमुद्धृत्य तत आहवनीयमुद्धरेद्यदि सर्वं¹
एवोद्वायेयुर्गार्हपत्यं मथित्वाग्नीध्रीयमुद्धृत्य तत आहवनीय-
मुद्धरेदित्येवं वै भवति गार्हपत्यं मन्थति ' गार्हपत्यो वा अग्ने-
१० र्योनिः ' स्वादेवैनं योनेर्जनयति ' नास्मै भ्रातृव्यं जनयतीति
ब्राह्मणमथ वै भवति यस्य सोम उपदस्येत्सुवर्णँ हिरण्यं त्रेधा
विच्छिद्यैर्षे ऽन्यदाधूनुयाज्जुहुयादन्यदिति ' स यस्य सोम
उपदस्यति तत्सुवर्णँ हिरण्यं त्रेधा विच्छिद्यैर्षे ऽन्यदाधुनोति
मुख्ये चमसे ऽन्यदवधाय जुहोति ' सोममेवाभिषुणोति सोमं
१५ जुहोतीति ब्राह्मणमथ वै भवति सोमस्य वा अभिषूयमाणस्य
प्रिया तनूरुदक्रामत्तत्सुवर्णँ हिरण्यमभवद्यत्सुवर्णँ हिरण्यं
कुर्वन्ति प्रिययैवैनं तनुवा समर्धयन्तीति ब्राह्मणमथ वै भवति
यस्याक्रीतँ सोममपहुरेयुः क्रीणीयादेव ' सैव ततः प्राय-
श्चित्तिरति ब्राह्मणमथ वै भवति यस्य क्रीतमपहुरेयुरादा-
२० राँश्च फाल्गुनानि चाभिषुणयादित्योदाराः क्षुद्रतृणानि² '
१ सर्वत M.
२ Thus M ; क्षुद्रकल० the other MSS.
26

-like curve, then a vertical stem. Then ANOTHER vertical stem!
Wait, or is that 'य' itself?
Let's compare 'य' in line 15: "यः" - one vertical stem!
'य' in line 16: "यजेतेत्य" - one vertical stem!
'य' in line 17: it has TWO vertical stems: "या"!
Yes, the print actually has "यात्र४"! That's why footnote 4 says: "४ यत्र om. M." (or does footnote 4 say "४ यत्र om. M." because it should be यत्र?).
Wait, look at footnote 4:
"४ यत्र om. M."
In footnote 4, the lemma is "यत्र"!
So the text in line 17 is either a typo in the print ("यात्र") or it's "यत्र" with a smudge?
Wait, look closely at line 17: "यात्र" or "यत्र"?
There is definitely an 'ा' matra in line 17: "यात्र४".

Let's check line 13:
"रिति ब्राह्मणमेथ वै भवति"
Wait, look at line 13 again:
"रिति ब्राह्मणमथ वै भवति" or "ब्राह्मणमेथ"?
Wait, look at the top of 'म': is that a matra?
No, it's just 'म'! Look at 'म'