बौधायन श्रौतसूत्रम् (कृष्ण यजुर्वेद तैत्तिरीय शाखा - सम्पूर्ण प्रश्न एवं श्रौत-याग कल्प सटीक)

[ १२ । १३ ] बौधायनश्रौतसूत्रम् । १०५

आजिं धावत दुन्दुभीन्त्समाघ्नताभिषोतारो ऽभिषुण्वताग्नीदा-
ग्निं विनयोदूखलमुदादाय प्रतिप्रस्थातर्वारुणमेककपालं निर्वप
सौम्यस्य विद्धीति ' यथासंप्रैषं ते कुर्वन्ति ' धावन्त्याजिस्तृ¹ '
न्नाघ्नन्ति दुन्दुभीन्त्संप्रवदन्ति वाचः ' संप्रोदिता² वाचो ऽनुम-
५ न्त्रयते ' शाम्यन्ति घोषाः प्रास्ताय ' होत्र एषोत्तमेति प्राङ्-
र्होतुः कालात्पराङावर्तते ऽध्वर्युर्येनमाह्वयते होता ' प्रत्या-
ह्वयते ऽध्वर्युः ' शꣳसति ' प्रतिगृणाति ' प्रसिद्धमुक्थं प्रति-
गीर्य प्राङेत्योद्यच्छत एतं माहेन्द्रं ग्रहमन्वूद्यच्छन्त इतरानुपो-
द्यच्छन्ते नाराशꣳसानथाश्रावयत्यो श्रावयास्तु श्रौषडुक्

यते॑¹ । तं तदानीमेव प्रतिष्ठितो ऽन्वातिष्ठति प्रससाहिषे
पुरुहूत शत्रूनिति॑ । त्रिष्टुभान्वारभत इति ब्राह्मणमेथ प्रति-
हिताय धनुः प्रयच्छन्नाहेदं ते धनुर्र्दायाचमसद्यदा² लाभि-
षिञ्चामीदं ते ऽसदित्यथैतेनैव ययेतसेत्यान्तरेण चात्वालोत्क-
रावुपातीत्य पूर्वया द्वारा हविर्धानं प्रपाद्य प्राञ्चग् रथमावर्त्य³ ५
तिष्ठति॑ ॥ १३ ॥
तदेतान्मणीन्याचति राजतमौदुम्बरग् सौवर्णमिति॑ । सव्ये
हस्ते राजतं प्रतिमुञ्चत दूर्यदस्यायुरस्यायुर्मे धेहीति दक्षिणे
औदुम्बरमूर्गस्यूर्जं मे धेहीति दक्षिण एव सौवर्णं युङ्ग्क्ष्वि वर्चो
ऽसि वर्चो मयि धेहीत्यथास्मा आमिक्षामुपोद्यच्छते⁴ । तस्यां १०
दक्षिणग् हस्तमुपावहरति मित्रो ऽसीति वरुणो ऽसीति
सव्यमथैनामभिमृशति५ समहं विश्वैर्देवैरित्यथैनामपिधाय
प्रज्ञातां⁶ निदधाति॑ । तदेतान्मणीनेकस्मिन्सूत्रे आवयति⁷
मध्यत औदुम्बरं करोति॑ । तान्ग्रीवासु प्रतिषज्यैतेनैव ययेत-

१ Thus M and cp. supra p. 79, 2; infra 103, 9; ॰मषिनिन्न० Be
BU; ॰मषिन्न० Be 11; ॰मपिन्त्र० T.
२ All the MSS. are more or less corrupted exc. M, which has
however ॰द्यमसदा; cp. supra p. 102, 7.
३ ॰रुत्य all.
४ Plural M Be BU; singular Be 11 T.
५ सव्यमथेमामभि० Be 11 T.
६ प्रज्ञातान्निद० Be; प्रज्ञातं the other MSS., exc. M the reading
of which is uncertain (प्रज्ञातं or प्रज्ञातां) ।
७ Thus M; आवपति Be 11 T; आनयति Be BU.

मेत्याग्रेणाग्नीध्रं¹ प्राञ्चꣳ रथमार्तव्या²वतिष्ठंत्य॑थाग्नीध्रे¹ रथविमो-
चनीया³ जुहोत्यग्नये॑ गृहपतये स्वाहेति चतस्रः स्रुवाहुतीर्-
थास्यैतत्पुरस्तादेवाग्रेणाग्नीध्रꣳ रथवाहनं प्रागीषं योग्यकृतमुप-
स्थितं भवति । तस्मिन्त्सह संग्रहीत्रा रथवाहने रथमादधाति ।
५ सुवर्गाद्देवैनं लोकादन्तर्दधाति । हꣳसः शुचिषदित्यादधाति⁴ ।
ब्रह्मणैवेनमुपावहरति⁴ ब्रह्मणार्धार्त्यातिच्छन्दसादधातीति ब्रा-
ह्मणमथैतत्पुरस्तादेव जघनेनाग्नीध्रं चतुरपक्षार्वं⁵ वाष्टाप-
क्षार्वं⁵ वा विमितं कारितं भवति । तस्य मध्यत औदुम्बरी-
मासन्दीं निमिनोति क्षत्रस्य नाभिरसीति । तस्यामुत्तरमष्ट-
१० नमधीवासमास्तृणाति⁶ क्षत्रस्य योनिरसीत्येनामासीदत्यासी-

१०८ बौधायनश्रौतसूत्रम् । [१२ । १४, १५।]
रित्यथैनमृत्विजः पर्युपविशन्ति ' पुरस्तादध्वर्युरुपविशति
दक्षिणतो ब्रह्मा पश्चाद्धोतोद्गातोत्तरतस्ततः १ प्राञ्चो वोदञ्चो वा
रत्निनः ' सो ऽध्वर्युमभिवदति २ ॥ १४ ॥
३ब्रह्मा३न्निति ' त्वꣳ राजन्ब्रह्मासीत्याहाध्वर्युः सवितासि
सत्यसव इति ' ब्रह्मा३न्निति ब्रह्माणं ' त्वꣳ राजन्ब्रह्मासीत्याह ५
ब्रह्मेन्द्रो ऽसि सत्यौजा इति ' ब्रह्मा३न्निति होतारं ' त्वꣳ
राजन्ब्रह्मासीत्याह होता मित्रो ऽसि सुशेव इति ' ब्रह्मा३न्नि-
त्युद्गातारं ' त्वꣳ राजन्ब्रह्मासीत्याहोद्गाता वरुणो ऽसि सत्य-
धर्मेति ' सुश्लोका३य् इति चत्तारं ' त्वꣳ राजन्सुश्लोको ऽसी-
त्याह चत्ता ' सुमङ्गला३य् इति संग्रह्रीतारं ' त्वꣳ राजन्सु- १०
मङ्गलो ऽसीत्याह संग्रह्रीता ' सत्यराजा३निति भागदुघं '
त्वꣳ राजन्सत्यराजासीत्याह भागधुक् ' सप्त पृष्ठनाम्नो
ऽभ्युत्थायास्मै ४ स्फ्यं प्रयच्छतीन्द्रस्य वज्रो ऽसि वार्त्रघ्नस्तेन मे
रध्येति ' तेन ५ ते ऽरध्यासमितीतरः ५ प्रतिगृह्णाति ' त्वꣳ संप्रय-
च्छति सूताय सूतग्रामणिने सजाताय सजातग्रामणिने १५
संप्रहीत्रे ऽक्षावापगोव्यच्छाभ्यामन्ततस्तेनै ६ तौ ६ मध्यतो ऽधिदेव-

१ ततः om. Be 11 T.
२ Thus M only; all the other MSS. ध्वर्युरभिवदति ।
३ Here and in the following lines sometimes T Be 11,
sometimes Be BU are defective; M only is in good order.
४ Thus M only; भत्र्य ( i.s.o. ऽभ्युद्य ) T Be 11; भृत्याय B Be U.
५ तेनमेरध्या० M; तेनमेराध्या० Be 11 T; तेनतेनराध्या० Be BU.
६ तेनतेजतौ Be BU; तनतौ M; T Be 11 def.

[ १२ । १५, १६ । ] बौधायनश्रौतसूत्रम् । १०६

नमुद्धृत्य¹ तिस्रः पञ्चाशतः सौवर्णानक्षान्विवपति ' ऽथास्मै
पञ्चाक्षानपच्छिद्य प्रयच्छति दिशो ऽभ्ययङ् राजाभूदिति '
तांस्तदानीमेवाचेष्वपिसृजत्येतमोदनमुद्धृवते ' नानाऽग्निनौ
ब्रह्मा च यजमानश्च समानाऽग्निनौ सूतग्रामण्यौ समानाऽ-
५ न्गिनौ क्षत्तसंग्रहीतारौ ' स यो नु मताच इव स
राज्ञ आसन² उपविश्य² चतुःशतमक्षानपच्छिद्याहोङ्गिवन् ३
राज्ञ इति ' तानेव³ मनाक्समन्तानिव³ कृत्वाह कृतं ब्राह्मण-
खेत्येतमोदनमुद्धृवते ' समानाऽग्निनौ ब्रह्मा च यजमानश्च
नानाऽग्निनौ सूतग्रामण्यौ नानाऽग्निनौ क्षत्तसंग्रहीतारौ '
१० स यः पराजयते तस्यैनं कुले क्षत्ता पाचयति ' यावदेष
ओदनः पच्यते तावदेष होता शौन

?
Wait, let's look at another possibility:
Could it be "उक्थ्येन्द्राय"? If 'उ' fell off or it's "ऽ"?
Wait, is it "ऽयेन्द्राय" in the image?
Let's zoom in to maximum on the first word of line 14:
It shows:
ऽ (avagraha-like curve) then ये (or थे?) न्द्रा य
Wait, does it say ऽथेन्द्राय?
Wait! Could it be ऽथैन्द्राय? No, there is one e-matra.
Wait, could it be उक्थ्येन्द्राय?
Wait, look at: ऽ + थे = ऽथे?
Wait! Look at Caland's critical apparatus / text:
Let's search: "त्रिभिरुक्थ्यपर्यायैश्चरति" "संतिष्ठते माध्यंदिनं सवनं"
In Śrautakośa or Baudhāyana Śrautasūtra XII. 16:
"मार्जयन्ते । ... त्रिभिरुक्थ्यपर्यायैश्चरति । संतिष्ठते माध्यन्दिनꣵ सवनम् ।"
What are the ukthya-paryāyas in the midday pressing?
In midday, the three ukthas are Maitrāvaruṇa, Brāhmaṇācchaṃsin, Achāvāka

[१२। १६, १७।] बौधायनश्रौतसूत्रम् । १११
ग्रहेण चरित्वाग्रयणं गृह्णात्यथोक्थ्यं गृह्णाति' समानं कर्मा
पवमानात्पवमानेन चरित्वा स्वे धामन्यंशुभ्यां चरति'
तयोर्नाना मनोते १ नाना देवते २ नाना प्रत्यभिमर्शनौ ३ नाना
वसाहोमौ समानो वनस्पतिः समानः स्विष्टकृत्प्रैषवान्त्मानौडा
५ समान्यो दिशो' नाना दिश इत्येके' समानं कर्मावभृथादे-
त्यैतस्मिन्नवभृथ उपाददते चर्मपच्यावुपानहौ ४ । प्रमुच्य
वाराही चर्मपच्छीभ्यामुदेति ५ । सो ऽपामन्ते जुहोत्यपां नप्त्रे
स्वाहेति' विषुवति दर्भस्तम्बे जुहोत्यूर्जो नप्त्रे स्वाहेति'
पुनरेत्य ६ गार्हपत्ये जुहोत्यग्नये गृहपतये स्वाहेति' प्रसिद्धो
१० ऽवभृथ' उदयनीयेष्ट्येष्ट्वा मैत्रावरुणीं वशामुपाकरोति' तस्यै
प्रसिद्धं वपया चरित्वा नैव श्मश्रूणि वपते न केशान्संत्तिष्ठत
एष उक्थ्यो ऽभिषेचनीयस्तुस्त्रिंशत्पवमानः ७ सहस्रदक्षिण
उदवसानीयान्तः' ॥ १६ ॥ पञ्चमः ॥
अथास्यैषा पुरस्तादेव जुष्टे देवयजने सप्तसु शम्याप्रव्याधेषु
१५ शाला कारिता भवति' सो ऽत्रैवाग्नेयमष्टाकपालं निर्वपति'
१ मनोते M Be 11 T; मनोता Be BU.
२ Thus M; देवता Be BU; T Be 11 om. this passage.
३ ॰मर्शनौ M; ॰मर्शने T Be 11; ॰मर्शे B; ॰मर्शना Be.
४ Thus M; चर्मपच्या उपानहौ T Be 11; चापेच्छा उपानहौ BU; चापेच्छा उ० Be; cp. infra XVIII. 19 init.
५ Thus T Be 11; चामंपच्छिभ्या॰ M; चमेपच्छीभ्या॰ B; चमेपच्छिभ्या॰ Be U.
६ Thus M; प्रातरेत्य Be BU; Be 11 T defective.
७ ॰तुस्त्रिंशत्पव० U Bhav.

हिरण्यं ददाति॑ ग्राम्यान्यास उदवसाय वसति॑ सारस्वतं
चरुं॑ वत्सतरीं ददाति॑ द्वितीये ग्राम्यान्यास उदवसाय
वसति॑ सावित्रं द्वादशकपालमुपध्वस्तं ददाति॑ तृतीये
ग्राम्यान्यास उदवसाय वसति॑ पौष्णं चरु॒ं श्यामं ददाति॑
चतुर्थे ग्राम्यान्यास उदवसाय वसति॑ बार्हस्पत्यं चरु॒ं ५
शितिपृष्ठं ददाति॑ पञ्चमे ग्राम्यान्यास उदवसाय वसत्यैन्द्र-
मेकादशकपालमृषभं ददाति॑ षष्ठे ग्राम्यान्यास उदवसाय
वसति॑ वारुणं दशकपालं॑ महानिरष्टं ददात्य॑थ सप्तमे
ऽष्टकालामध्यवस्यत्यैतदेवाहर्र्दीक्षते¹॑ ऽथ वै भवति सद्यो
दीक्षयन्ति सद्यः सोमं क्रीणन्ति पुण्डरिस्रजं प्रयच्छतीत्येन॑ १०
तीर्थादानी॑य पवयित्वा पुण्डरिस्रजिनमुदानी॑य दौक्षणीया-
मिष्टिं निर्वपति॑ तस्याꣳ सꣳस्थितायां मुष्टी चैव न करोति
वाचं च न यच्छति²॑ निदधत्यस्मा एतद्धविरुच्छिष्टं व्रतभा-
जनम॑थ प्रायणीयामिष्टिं निर्वपति॑ हविष्कृता वाचं विसृ-
जते॑ ऽथास्मा एतद्धविरुच्छिष्टं प्रयच्छन्ति॑ व्रतभाजनम॑थ प्राय- १५
णीयेन चरति॑ प्रायणीयेन चरित्वा पदेन चरति॑ पदेन
चरित्वा दशभिः षाड्वैरवत्सतरै राजानं क्रीत्वोद्वातिथ्यं
निर्वपत्य॑तिथ्येन प्रचर्य पुरस्तादुपसदाꣳ सौम्यं चरुं॑ बभ्रुं
ददात्य॑थ मध्यमे उपमदावन्तरेण त्वाष्ट्रमष्टाकपाल॒ꣳ॑ शुण्ठं
ददात्य॑थोपरिष्टादुपसदां वैष्णवं चिकपालं॑ वामनं ददात्य॑- २०

१ दीक्षते Be BU ; दीक्षंते M ; दीक्ष्यंते T Be 11.
२ •यच्छति M Be 11 T ; •यक्षति Be BU.

[ १२ । १७, १८ । ] बौधायनश्रौतसूत्रम् । ११३
थाहवनीयं प्रणयत्याहवनीयं प्रणीय सदोहविर्धाने संमिनोति '
सदोहविर्धाने संमित्याग्नीषोमौ प्रणयत्यग्नीषोमौ प्रणीय
यूपस्यावृता यूपमुच्छ्रयति ' खर्वन्तं यूपमुत्सृज्याग्नीषोमीयं
पशुमुपाकरोति ' तस्य प्रसिद्धं वपया चरित्वा सारस्वतीर्वस-
५ तीवरीर्गृह्णात्यथ पशुपुरोडाशं निर्वपत्यैडान्तः पशुपुरोडाशः
संतिष्ठते ' पत्नीसंयाजान्तः पशुर्हृदयशूलान्त इत्येके ' अथ
वसतीवरीः परिहृत्य पयांसि विशिष्योपवसन्त्येथातो महारात्र
एव बुध्यन्ते ' प्रातराज्यानि गृह्णीत्वा राजानमुपावहृत्य प्रात-
रनुवाकमुपाकरोति ' परिहिते प्रातरनुवाके ऽपो ऽच्छैत्यङ्गिरु-
१० दैति¹ ॥ १७ ॥
अग्निष्टोमं क्रतुमुपैति ' प्रसिद्धो ऽभिषवः ' प्रसिद्धं ग्रहा
गृह्यन्ते ' समानं कर्माश्विनाद्गृह्णात्याश्विनं ग्रहं² गृह्णीत्वा द्वे
रशने आदाय यूपमभ्यैति³ ' खर्वन्तं यूपमुत्सृज्याग्नेयं पशुमुपा-
करोति ' तस्य प्राजापत्यस्तूपर उपालम्भ्यो भवति ' तयोः
१५ प्रसिद्धं वपाभ्यां चरित्वा प्रसर्पन्ति प्रातःसवनाय ' पूर्वस्यां
द्वारि⁴ सूतग्रामण्यावुपतिष्ठतो⁵ ऽपरस्यां क्षत्तसंग्रहीतारौ '
प्रसर्पतः पृच्छतः का ते माता का ते⁶ मातामहीति ' स य
१ ॰दैति MT Be 11 ; ॰देति Be BU.
२ om. MT Be 11.
३ ॰भ्येति M Be BU ; ॰श्येति T Be 11.
४ दिग्भि M.
५ ॰वुपतिष्ठतो B Be U ; ॰वुपविशतो M ; ॰वुपविश्य T Be 11.
६ om. Be BU.
15

११४ बौधायनश्रौतसूत्रम् । [ १२ । १८ । ]
आ दशम्यै संपादयेत्यति तग्ँ सृजन्त्य॑थ यो न संपादयति
दीर्घवग्ग्रेण तमुपानुदन्ति॑ १ स य आह वैश्या मे माता
सावित्रौति३ वाति तग्ँ सृजन्ति विप्रो विवाहान् गोप्तार
दूति वदन्तो ' दशदशात्र चमसमभिसंजानत ' ऋजुधा
प्रातःसवनग्ँ संतिष्ठते ' प्रसर्पन्ति माध्यंदिनाय सवनाय ' ५
प्रसिद्धो ऽभिषवः ' प्रसिद्धं ग्रहा गृह्यन्ते ' समानं कर्मा
दाक्षिणेभ्यो ' दाक्षिणानि हुत्वा प्राकाशावध्वर्यवे ददाति
स्रजमुद्गात्रे रुक्मग्ँ होत्रे ऽश्वं प्रस्तोतृप्रतिहर्तृभ्यां द्वादश षष्ठौ-
हौर्ब्रह्मणे वशां मैत्रावरुणायानडुहं ब्राह्मणाच्छग्ँसिने वाससी
नेष्टापोतृभ्याग्ँ स्थूरि यवाचितमच्छावाकायान्वाह्यमग्नीधे ' १०
भार्

" (sutra ends)
' (Caland's sutra separator)
"अथाय सात्यदूतानां हविर्भिर्यजते" (next sutra begins)
In sandhi:
पशुबन्धस्तु + अथाय = पशुबन्धस्त्वथाय!
And Caland inserted his sutra separator ' inside the sandhi:
"स्त्व'थाय" or "स्त्व॑थाय"!
THAT IS GENIUS! That explains EVERYTHING:

1. Why line 14 ends with "पशुबन्ध-"
2. Why line 15 has "स्त्व" + ' + "थाय"!
3. Because the sandhi is "पशुबन्धस्तु" + "अथाय" = "पशुबन्धस्त्वथाय", but Caland marks the sutra boundary with ', so it is printed as:
   स्त्व'थाय or स्त्व॑थाय!
   Let's look at it: YES, it is स्त्व with ' and then थाय!
   Wait, let's check if the mark is a single quote:
   Yes, it is the same single quote ' that Caland puts everywhere to mark the end of a sutra!
   Look at line 1: इत्येके ' समानं
   Line 1: ऽवभृथ ' उदय-
   Line 2: उपाकरोति ' तस्यै
   Line 5: `यान्तः '

११९ | बौधायनश्रौतसूत्रम् । | [१२ । १६, २० ।]
यः प्रतिगृह्णाति मित्रो स इति तं वेदा॑थ यो न प्रतिगृ-
ह्णात्यमित्रो स इति तं वेदा॑थ पूर्वैः प्रयुजाग्ँ हविर्भैर्यजत '
आग्नेयमष्टाकपालं निर्वपति सौम्यं चरुग्ँ सावित्रं द्वादशकपालं
बार्हस्पत्यं चरुं त्वाष्ट्रमष्टाकपालं वैश्वानरं द्वादशकपालमन्वा-
हार्यमासाद्य दक्षिणाग्ँ रथवाहनवाहं १ ददात्य॑थ पौर्णमासवैमृ- ५
धाभ्यामिष्ट्वोत्तरैः प्रयुजाग्ँ हविर्भैर्यजते ' सारस्वतं चरुं
निर्वपति पौष्णं चरुं मैत्रं चरुं वारुणं चरुं क्षैत्रपत्यं चरुमा-
दित्यं चरुमन्वाहार्यमासाद्योत्तरग्ँ रथवाहनवाहं २ ददाति '
॥ १६ ॥
अथैतद्द्वादशाहं व्रतं चरत्याङ्क्ते ३ ' न दतो धावते ' १०
ऽभ्यङ्क्ते ' न प्रमन्दयते ' युध्यते युद्ध आगते ' ऽग्निहोत्रोच्छे-
षणव्रतो वा ४ यजमानो भवति ' भक्तमु ५ पत्न्या आहरन्त्येता-
श्वैतत्पुरस्तादेव जुष्टे देवयजने तिस्रः शालाः कारिता
भवन्ति ' स दक्षिणार्थ्याग्ँ ६ शालामध्यवसाय मथित्वाग्नीन्वि-
१ Thus Be BU; रथवाहनं MT Be 11, but cp. Āp. XVIII. 22.
6, 8.
२ Thus again, Be BU; रथवाहं M; T Be 11 om.
३ These and the following words thus in M; चरत्याङते नदवेधा-
वतेभ्यंक्तेनप्रम॑दयते Be BU; चरतिनाभ्यञ्जेनदतोधावतेभ्यंक्तेनप्रमनयते Be 11 T;
Bhav. reads प्रस्कन्दयते explaining this word, as it seems, by न
खट्वायां शेते न केशान्विलिखते ।
४ वा Be 11 T; च Be BU; M om.
५ M om. च, but cp. vol. I. 67. 4.
६ दक्षिणां T Be 11.

[ १२ । २० । ] बौधायनश्रौतसूत्रम् । ११७
धृत्य प्रतीचीनस्तोमाय केशवपनीयायातिरात्राय दीक्षते ।
तस्यापरिमिता दीक्षा द्वादशोपसदः । स तथा राजानं
क्रीणाति यथा मन्यते पौर्णमास्यै मे यजनीये १ ऽहन्सुत्या
संपत्स्यत इति । तस्य तथा संपद्यते । प्रसिद्धेन कर्मणोपवस-
थादेत्यथ २ वसतीवरीः परिहृत्य पयाꣳसि विशिष्योपवसत्थे-
थातो महारात्र एव बुध्यन्ते । प्रातराज्यानि गृहीत्वा राजा-
नमुपावहृत्य प्रातरनुवाकमुपाकरोति । परिहिते प्रातरनुवाके
ऽपो ऽच्छैत्यद्भिरुद्वैत्यतिरात्रं ३ ऋतुमुपैति । प्रसिद्धो ऽभिषवः ।
प्रसिद्धं ग्रहा गृह्यन्ते । समानं कर्मावभृथात्प्रसिद्धो ऽवभृथ ।
उदयनीययेष्ट्वा मैत्रावरुणीं वशामुपाकरोति । तस्यै प्रसिद्धं
वपया चरित्वा दक्षिणे वेद्यन्ते यानि कानि च लोमानि ४
वापयते । संतिष्ठत एष प्रतीचीनस्तोमः केशवपनीयो ऽतिरात्रः
सहस्रदक्षिण उदवसानीयान्तो । ऽथ मध्यमाꣳ शालामध्यव-
साय मथित्वाग्नीन्विहृत्य व्युष्टये द्विरात्राय दीक्षते । तस्या-
परिमिता दीक्षा द्वादशोपसदः । स तथा राजानं क्रीणाति
यथा मन्यते द्विरात्रस्य मे ५ सतो ५ ऽमावास्याया ५ उपवसथीये ५
१ Thus U Be (sec. m.); यज्ञीये Be (pr. m.) B; यज्ञिये M; Bo
11 T om. the passage.
२ ॰णौपवस॰ M Be.
३ Thus M Be 11 T; •द्भिरुदेत्यातिरात्रं Be BU.
४ तानि ins. M.
५ Thus T Be 11 (only ॰वास्यायै); मे before सतो om. M, but
this MS.: मावास्यायै म उप॰; Be BU give मे before सतो and मा before
उप॰, reading ॰वास्यायै।

Digitized by Madhuban Trust
१९८ बौधायनश्रौतसूत्रम् । [ १२ । २० । ]
ऽहन्पूर्वमहः संपत्यत उत्तरस्मिन्नुत्तरमिति ' संतिष्ठते व्युष्टि-
द्विरात्रो१ ' ऽथोत्तरार्ध्याङ्२ श्शालामध्यवसाय मथित्वाग्नीन्विहृ-
त्योदयनीयायाग्निष्टोमाय दीक्षते ' तस्य तिस्रो दीक्षास्तिस्र
उपसदः सप्तम्यां प्रसुतः ' संतिष्ठत एष उदयनीयो ऽग्निष्टोम-
श्चतुष्टोमः सहस्रदक्षिण उदवसानीयान्तो३ ' ऽथ देविकाहवि- ५
र्भिर्यजते ' ऽथ त्रैधातवीयया यजते ' ऽथ सौत्रामण्या
यजते ' संतिष्ठते राजसूयो ऽर्धसप्तदशैर्मासैः ' संतिष्ठते
राजसूयः संतिष्ठते राजसूयः ' ॥ २० ॥ सप्तमः ॥
॥ इति द्वादशः प्रश्नः ॥
१ Thus all; are we to correct व्युष्टिद्विरात्रो ?, cp. 117, 14.
२ Thus BeBUM (sec. m.); चोत्तराङ् M (pr. m.) T Be 11
Karmāntasūtra.
३ उदयनीयांतो Be 11 T.
CC-0. Public Domain. Vipin Kumar Collection, Deoband

धाय्ये त्रिष्टुभौ६ संयाज्ये ' वार्त्रघ्नावाज्यभागौ`

• line 12: पूर्वपक्षे ' वृधन्वन्तावपरपक्ष इत्यौपमन्यवो ' यानि हवीꣲषि
• line 13: कामेन वा दक्षिणया वा व्यपेतानि७ स्युर्नानाबर्हीꣲष्येव
• Footnotes:
  • line 14: १ The text of this first adhyāya is given principally according
  • line 15: to M, in comparison with the vivaraṇa. All the other MSS.
  • line 16: except D, contain a highly corrupted tradition. I do not give all
  • line 17: their various readings, which are nearly ever so much corruptions.
  • line 18: २ Thus M and Bhav.; ॰मासिकाः संकाराः all the other MSS.
  • line 19: ३ षंतमा M.
  • line 20: ४ ॰तौर्यानि M.
  • line 21: ५ कुर्याद् om. M.
  • line 22: ६ Thus only D; M om.; त्रिष्टुभौ धाय्ये UB; त्रिष्टुभो धाय्ये Be; त्रिष्टुभ
  • line 23: `

१२० बौधायनश्रौतसूत्रम् । [ १३ । १, २ । ]
तानि जानीयादोद्देगादेव दक्षिणाव्यपेतꣳ¹ समानबर्हिर्भवति
यथा दिगामवेष्टिनेष्टेरुपाꣳशुयाजो ऽनुसमेति । यद्देवत्यꣳ
हविस्तद्देवत्ये याज्यानुवाक्ये । पुरस्तात्स्विष्टकृत उपहोमा
यामासूक्ता उपहोमा । वासोदक्षिणाः काम्या इष्टयो या
अनादिष्टदक्षिणा । गोदक्षिणाः पशुबन्धो । नित्यो ऽन्वाहार्य ५
इति³ चा³ न्विमा³ इष्टयो³ व्याख्याताः । ॥ १ ॥ प्रथमः ॥
अथ वै भवत्यैन्द्राग्नमेकादशकपालं निर्वपेत्प्रजाकाम इति ।
तस्या एते भवत उभा वामिन्द्राग्नी अश्रवꣳ हीत्यैन्द्राग्नमेका-
दशकपालं निर्वपेत्स्पर्धमानः क्षेत्रे वा सजातेषु वेति । तस्या
एते भवत इन्द्राग्नी रोचना दिवः श्नथद्वृत्रमित्यैन्द्राग्नमेकाद

उपजुहोति"?
Wait, look at that sign between वा and हु:
It has a top dot and a bottom dot: like a visarga ः, but wait!
Look closely at it:
Is it a visarga?
"सुवाःहुतिम्"? That makes no sense.
Wait! Is it "स्रुवाहुतिम्"? Look at the sign:
It is an avagraha: ऽ!
Wait, look at the avagraha in line 5: ऽन्तिकात्. The avagraha in line 5 is: ऽ.
In line 6: ऽग्ने. The avagraha is: ऽ.
In line 15: between वा and हु, it is:
Wait, it's NOT two dots!
Look at it:
Top curve, bottom curve: it's an avagraha: ऽ!
Wait, but is there an anusvara on वा?
Look: "स्रुवाऽहुतिम्" or "स्रुवाहुतिम्"?
Wait, look at the letter 'स्रु':
It has स, a stroke across for र (forming स्र), and an u-matra below (forming स्रु).
Then वा (vā).
Then ऽ (avagraha) or is it a ligature?
Wait, what if it is "स्रुवाहुतिम्" with a broken type?
Look at the mark: it is ऽ (avagraha)!
Wait, why would

-like vertical with a loop on the left and a curve on the right! That is definitely the letter क!
Wait, why would it be ङ्क?
Wait, could it be पुरुषाङ्कतिर्ह्यस्य?
Wait, let's search: does the word पुरुषाङ्कति exist? No, पुरुषाहुति!
Wait, why would it be ङ्क then?
Is it a typographical error in Caland's edition, where the typesetter misread हु as ङ्क?
Yes! In Grantha script, हु and ङ्क can be confused, or in Devanagari manuscript हु (written with ह and ु) was misread by the compositor as ङ्क!
Wait, look at line 2: is it ङ्क or हु? Let's zoom in to maximum:
Left side has a loop, right side has a curve. It really looks like ङ्क!
Wait, or is it हु where the hook of ु crosses?
Regardless, let's see if it's पुरुषाङ्कतिर्ह्यस्य or पुरुषाहुतिर्ह्यस्य.
Wait, look at प्रियतमोऽग्नये:
Wait, look at प्रियतमोऽग्नये:
Is it प्रियतमोऽग्नये or `प्रियतमा

[ १३ । ६, ७ । ]        बौधायनश्रौतसूत्रम् ।        इष्टिकल्पः १८३

अग्नये ऽन्नवते पुरोडाशमष्टाकपालं निर्वपेद्यः कामयेता-
न्नवान्त्स्यामिति । तस्या एते भवत उचान्नाय वशान्नाय वद्वा
हि सूनो दूत्यग्नये ऽन्नादाय पुरोडाशमष्टाकपालं निर्वपेद्यः
कामयेतान्नादः स्यामिति । तस्या एते भवतो ऽग्नये ऽन्नपतये
५ पुरोडाशमष्टाकपालं निर्वपेद्यः कामयेतान्नपतिः स्यामिति ।
तस्या एते भवतो ऽग्नये पवमानाय पुरोडाशमष्टाकपालं निर्व-
पेदग्नये पावकायाग्नये शुचये ज्योगमयावीत्यैतयेष्ट्या यक्ष्य-
माण उपकल्पयते हिरण्यं । तस्या एता भवन्त्यग्न आयूंषि
पवसे ऽग्ने पवस्वाग्ने पावक स नः पावकाग्निः शुचित्रततम
१० उदग्ने शुचयस्तवेत्यन्वाहार्यमासाद्य हिरण्यं ददात्यैतामेव
निर्वपेच्छुचकाम इति । तस्या एता भवन्ति ।॥ ६ ॥
अग्नये पुत्रवते पुरोडाशमष्टाकपालं निर्वपेदिन्द्राय पुत्रिणे
पुरोडाशमेकादशकपालं प्रजाकाम इति । तस्या एता भवन्ति
यस्त्वा हृदा कीरिणा मन्यमानो यस्मै त्वꣳ सुकृते जातवेदस्खे
१५ सुपुत्र प्रावन्न उक्थ्य उक्थे सोम इन्द्रं ममादेत्यग्नये रसवते ऽज-
क्षीरे चरुं निर्वपेद्यः कामयेत रसवान्त्स्यामिति । तस्या एते
भवतो ऽग्ने रसेनापो अन्वचारिषमित्यग्नये वसुमते पुरोडाश-
मष्टाकपालं निर्वपेद्यः कामयेत वसुमान्त्स्यामिति । तस्या
एते भवतो वसुर्वसुपतिस्त्वामग्ने वसुपतिं वसूनामित्यग्नये वाज-
२० सृते पुरोडाशमष्टाकपालं निर्वपेत्सङ्ग्रामे संयत्त इति । तस्या
एते भवतस्त्वामग्ने वाजसातममयं नो अग्निरित्यग्नये ऽग्निवते
पुरोडाशमष्टाकपालं निर्वपेद्यस्याग्नावग्निमभ्युद्धरेयुरिति । तस्या

[१२४]
बौधायनश्रौतसूत्रम् ।
[ १३ । ७, ८ । ]

एते भवतो ऽग्निनाग्निः समिध्यते त्वं ह्यग्ने अग्निनेत्यग्नये
ज्योतिष्मते पुरोडाशमष्टाकपालं निर्वपेद्यस्याग्निरुद्धतो ऽहुते
ऽग्निहोत्र उद्वायेदपर आदीप्यानुद्धृत्य दद्यादुत्सन्नतया न
कार्यं ' यद्भागधेयमभि पूर्व उद्ध्रियते किमपरो ऽभ्युद्ध्रियेतेति '
तान्येवावक्षाणानि संनिधाय मन्थेदिति ' स तान्येवावक्षाणानि ५
संनिधाय मन्थतीतस्ततः प्रथमं जज्ञे अग्निः स्वाद्योनेरधि जात-
वेदाः । स गायत्रिया त्रिष्टुभा जगत्या देवेभ्यो हव्यं वहतु
प्रजानन्निति ' छन्दोभिरेवैन स्वाद्योनेः प्रजनयतीति ब्राह्मण-
मग्नये ज्योतिष्मते पुरोडाशमष्टाकपालं निर्वपेदिति ' तस्या
एते भवत उदग्ने शुचयस्तव वि ज्योतिषेति ' ॥ ७ ॥ १०
तृतीयः ॥
अथ वै भवति वैश्वानरं द्वादशकपालं निर्वपेद्दारुणं चरुं
दधिक्राव्णे चरुमभिप्रस्यमान इत्येतयेष्ट्या यक्ष्यमाण उपकल्प-
यते हिरण्यं ' तस्या एता भवन्ति वैश्वानरो न ऊत्या त्वमग्ने
शोचिषा शोशुचानो ऽव ते हेड उदुत्तमं दधिक्राव्णो अकारि- १५
षमिति दधिक्रा इत्यन्वाहार्यमासाद्य हिरण्यं ददात्येतामेव
निर्वपेत्प्रजाकाम इति ' तस्या एते भवन्ति ' वैश्वानरं
द्वादशकपालं निर्वपेत्पुत्रे जात इति ' तस्या एते भवतो
वैश्वानरस्य दस्मनाभ्यो बृहज्जातो यदन्न इति ' वैश्वानरं
द्वादशकपालं निर्वपेदमावास्यां वा पौर्णमासीं वातिपातयेति ' २०
तस्या एते भवतो वैश्वानरो न ऊत्या पृष्टो दिवीत्याग्नेयमष्टा-
कपालं निर्वपेद्वैश्वानरं द्वादशकपालमग्निमुद्वासयिष्यन्निति '