आयुर्वेद प्रकाश (माधव उपाध्याय - रसशास्त्र, पारद शोधन व धातु भस्म निर्माण सटीक)

Printed by R. Y. Shedge, at the ‘Nirnaya-sagar’ Press,
23, Kolbhat Lane, Bombay and published by
Vaidya Jadavji Tricumji Acharya,
372, Bora Bazar Street,
Fort, Bombay.

निवेदनम् ।
रसमाधव इति प्रसिद्ध आयुर्वेदप्रकाशनामायं ग्रन्थः सारस्वतब्राह्मण-
जातीयेन सौराष्ट्रदेशजन्मना वाराणसीनिवासिना उपाध्यायोपनामकेन माधवेन
विरचित इति आयुर्वेदप्रकाशस्यान्ते लिखितात् ग्रन्थसमाप्तिवाक्यात् प्रतीयते ।
स चायमायुर्वेदप्रकाशः ख्रिस्तीयसप्तदशशताब्द्यां विरचित इति प्रतीयते,
ख्रिस्तीये १६०० वत्सरे विरचितस्य भावप्रकाशस्य आयुर्वेदप्रकाशे उल्लेखात् ।
पाकावलिनामकोऽन्योऽपि ग्रन्थ उपाध्यायमाधवविरचितो मुद्रित उपलभ्यते ।
आयुर्वेदप्रकाशे रसशास्त्रप्रतिपाद्याः प्रायः सर्वेऽपि विषया अतिस्पष्टतया अनुभूति-
पथगा एवोपवर्णिताः सन्ति । अतोऽयं ग्रन्थो भिषजां छात्राणां चातीवोपयुक्तः ।
ग्रन्थस्यास्य मुद्रणार्थमादर्शपुस्तकत्रयमुपलब्धम् । प्रथमं क.संज्ञितं मदीयपरम-
सुहृद्भिः वैद्य त्र्यम्बक गुरुनाथ काळे इत्येतैः संपादितं भिषग्विलासपत्रे
प्रसिद्धीकृतं अपूर्णं, द्वितीयं ख.संज्ञकं बुन्दीराजधानीनिवासिनां मदीयपरमसुहृदां
राजवैद्य श्रीप्रसादशर्मणां सकाशाल्लब्धं, तृतीयं ग.संज्ञकं मदीयपरमसुहृदां
स्वर्गवासिनां वैद्य मुरारजीशर्मणां ग्रन्थसंग्रहात् प्राप्तम् । ग्रन्थस्यास्य
संशोधनार्थं यथामति कृतेऽपि यत्ने भ्रमप्रमादादिवशाज्जातं स्खलनं क्वाप्युप-
लभ्येत चेत् सुधीभिः संशोधनीयं क्षन्तव्यश्चाहमिति
यादवशर्मणः ।

इस पृष्ठ पर मुद्रित पाठ अत्यधिक धुंधला (faded / unreadable) होने के कारण पढ़ने योग्य नहीं है। केवल पृष्ठ के निचले भाग में डिजिटलीकरण का विवरण दिखाई दे रहा है:

(पृष्ठ पर मुद्रित मूल पाठ अत्यधिक धुंधला होने के कारण अपाठ्य है)

आयुर्वेदप्रकाशान्तर्गतविषयानुक्रमणिका ।
विषयः पृ. पं. | विषयः पृ. पं.
प्रथमोऽध्यायः । कतिपयसुगमरसशोधनो-
मङ्गलाचरणम् ... १ ५ पायाः ... ... १८ १९
आयुर्वेदप्रकाशस्यान्यग्रन्थेभ्यो शोधितरसस्य मुखकरणम् २१ १
वैशिष्ट्यं... ... ,, ९ गन्धकजारणार्थे सिकता-
रसवैद्यप्रशंसा ... २ १५ यन्त्रद्वयं... ... २३ ११
रसदोषाः ... ३ २ कच्छपयन्त्रेण गन्धक-
संस्कारार्थं पारदग्रहणप्रमाणं ,, ३ जारणं ... ... २५ ९
रससंस्कारे बलिपूजाविधानं ,, ४ गन्धकजारणस्यान्य-
खल्वलक्षणं ... ४ ७ त्प्रकारद्वयं ... २६ ८
रससंस्कारसंख्या ... ,, ११ स्वर्णादिजारणार्थे विडकथनं २७ ५
स्वेदनविधिः ... ५ ८ स्वर्णजारणविधिः ... २८ १३
मर्दनविधिः ... ६ ६ दोलायन्त्रेण स्वर्णजारणम् २९ २
मूर्च्छनविधिः ... ,,

२
विषयः पृ. पं. | विषयः पृ. पं.
रजतकरणं (राजवती- | जयावटी ... ... ६६ १
विद्या)... ... ३९ १८ | गन्धलोहम् ... ” ५
हेमकरणं (हेमवतीविद्या) ४० ५ | चतुर्मुखरसः ... ” १३
रसबन्धनविद्या ... ४१ १५ | द्वितीयोऽध्यायः।
रसबन्धभेदाः, तेषां | उपरसभेदाः ... ६७ ८
लक्षणानि च ... ४२ ६ | गन्धकोत्पत्तिः ... ” १७
नित्यनाथोक्तं रसमूर्च्छनं ४५ ९ | गन्धकनामानि ... ६८ ९
रससिन्दूरविधानं ... ” २४ | गन्धकस्वरूपम् ... ” १२
रसकर्पूरविधानं ... ४७ १९ | शुद्धगन्धकगुणाः ... ” १७
सिन्दूररसः ... ... ४९ १२ | अशुद्धगन्धकदोषः... ६९ ५
रसमारणविधिः ... ५० १० | गन्धकशोधनं ... ” ८
मृतसूतलक्षणम् ... ५२ १२ | गन्धकगन्धनाशनविधिः ७० १६
कतिपयरसमारणप्रकाराः ” २२ | त्रयोदश गन्धककल्पाः ” २१
जलौकाबन्धविधानं ५३ १६ | तृतीयोऽध्यायः।
खेचरीगुटिका ... ५४ ३ | हिङ्गुलनामानि भेदाश्च ७४ १९
पारदसेवनविधिः ... ५५ २ | हिङ्गुलगुणाः ... ७५ २
रसभक्षणकालः ... ५६ १३ | अशुद्धहिङ्गुलदोषाः ... ” ५
रसभक्षणमात्रा ... ” १८ | हिङ्गुलशोधनम् ... ” ८
रससेवनकर्तुराहारादि- | हिङ्गुलमारणम् ... ” १३
नियमाः ... ५७ २४ | कृत्रिमहिङ्गुलकरणं ... ” २४
अशोधितरसभक्षणे तद्दोष- | हिङ्गुलात्पारदाकर्षणविधिः ७६ १०
शमनोपायः ... ५९ २१ | चतुर्थोऽध्यायः।
रसाजीर्णशमनोपायाः ” २४ | अभ्रकोत्पत्तिः, तद्भेदाः
रससेवने पथ्यापथ्यम् ६० १२ | लक्षणानि च ... ” २२
गन्धामृतरसः ... ६२ १२ | वज्राभ्रकगुणाः ... ७८ २
हेमसुन्दररसः ... ” १९ | अशुद्धाभ्रमारणे दोषाः ” ९
मृत्युञ्जयरसः ... ६३ १ | मृताभ्रलक्षणं ... ” १२
आनन्दसूत रसः ... ” ११ | अभ्रमारणे पुटसंख्या ” १९
प्राणकल्पद्रुमगोलरसः ६४ ८ | अभ्रानुपानं मात्रा च ” २४
त्रिनेत्ररसः ... ... ” २३ | अभ्रशोधनम् ... ७९ ५
शार्दूलरसः ... ... ६५ ३ | धान्याभ्रककरणं ... ” १७
अमृतार्णवरसः ... ” ११ |

३
विषयः पृ. पं. | विषयः पृ. पं.
अभ्रमारणप्रयोगाः ... ८० २ | स्रोतोञ्जनसौवीराञ्जनयोः
मृताभ्रस्यामृतीकरणम् ८२ १९ | शोधनम् ... ९५ ७
अभ्रसेविनामपथ्यानि ८३ ९ | ,, सत्त्वपातनं ... ,, १०
अभ्रकसत्त्वनिष्कासनविधिः ,, १२ | रसाञ्जनोत्पत्तिनामानि ,, १३
अभ्रसत्त्वस्य शोधनमारणं ८४ २ | रसाञ्जनगुणाः ... ,, १८
सामान्यतः सर्वेषां सत्त्व- | नीलाञ्जनलक्षणं ... ,, २१
पातनविधिः ... ८४ २१ | पुष्पाञ्जनलक्षणं ... ,, २२
अभ्रद्रुतिविधानं ... ८५ ४ | अञ्जनसामान्यगुणाः ,, २३
मुक्तादीनां द्रुतिविधानम् ,, २३ | नीलाञ्जनशुद्धिः ... ९६ २
अभ्रककल्पाः ... ८६ ९ | अञ्जनानां सामान्यशुद्धिः ,, ५
पञ्चमोऽध्यायः । | कुलित्थाञ्जननामानि ,, ९
हरितालनामभेद- | कुलित्थाञ्जनगुणाः ... ,, १२
लक्षणानि ... ८७ ८ | अष्टमोऽध्यायः ।
तालकगुणाः ... ,, १६ | टङ्कणनामानि ... ,, २२
अशुद्धस्यासम्यग्जारितस्य च | अशुद्धटङ्कणदोषाः, तच्छो-
तालस्य दोषाः ... ,, १९ | धनं च ... ... ,, २५
मृतताललक्षणम् ... ८८ २ | टङ्कणगुणाः ... ९७ २
तालशोधनम् ... ,, ८ | राजावर्तलक्षणं ... ,, ८
तालमारणविधिः ... ,, १४ | राजावर्तगुणाः ... ,, १३
तालसत्त्वपातनविधिः ९२ १२ | राजावर्तशोधनमारणम् ,, १६
षष्ठोऽध्यायः । | राजावर्तसत्त्वपातनं ,, १९
मनःशिलाया नामभेद- | चुम्बकभेदाः लक्षणं च ,, २५
लक्षणानि ... ९३ ३ | चुम्बकगुणाः ... ९८ २
शुद्धमनःशिलागुणाः ,, १४ | चुम्बकशोधनं ... ,, ५
अशुद्धमनःशिलादोषाः ,, १७ | स्फटिकानामानि ... ,, ९
मनःशिलाशोधनं ... ,, २० | स्फटिकागुणाः ... ,, १२
मनःशिलासत्त्वपातनं ९४ ५ | शङ्खनामानि लक्षणं च ,, १७
सप्तमोऽध्यायः | शङ्खगुणाः ... ,, २४
अञ्जननामानि ... ,, १४ | खटिकानामभेदलक्षणानि ९९ ५
अञ्जनभेदाः, तल्लक्षणानि च ,, १६ | खटिकागुणाः ... ,, ८
स्रोतोञ्जनसौवीराञ्जनयोर्गुणाः ९५ २ | गैरिकनामानि लक्षणं च ,, १४

४
विषयः पृ. पं. | विषयः पृ. पं.
गैरिकगुणाः ... ९९ १९ | पङ्कनामगुणाः .... १०६ २७
कासीसलक्षणगुणाः... १०० ३ | कम्पिल्लकलक्षणं ... १०७ ३
नवमोऽध्यायः । | कम्पिल्लकनामानि ... ,, ६
रसकलक्षणं ... ,, १४ | कम्पिल्लकगुणाः ... ,, १०
रसकगुणाः ... ... ,, २० | गौरीपाषाणलक्षणगुणाः ,, १४
अशुद्धखर्परदोषाः ... १०१ ६ | नवसारलक्षणगुणाः... ,, १९
खर्परशोधनं ... ,, ९ | अभ्रिजाललक्षणगुणाः १०८ २
खर्परमारणं ... ,, २४ | गिरिसिन्दूरलक्षणगुणाः ,, ५
खर्परसत्त्वपातनं ... १०२ ५ | बोदारशङ्गलक्षणगुणाः ,, १०
दशमोऽध्यायः । | साधारणरसशोधनं ,, १८
कपर्दिकानामलक्षणगुणाः ,, १६ | उपरससङ्ख्या ... १०९ २
कपर्दिकाशोधनं ... १०३ २ | एकादशोऽध्यायः ।
कपर्दिकामारणं ... ,, ४ | सप्तधातुनामानि ... ,, १०
कपर्दिकागुणाः ... ,, ७ | धातुशब्दनिरुक्तिः ... ,, १३
सिकतानामगुणाः ... ,, १५ | सूर्यादिग्रहाणां धातवाधि-
बोलनामानि भेदाश्च ,, २३ | पत्यनिरूपणं ... ,, १६
बोलगुणाः ... ... ,, २६ | उपधातुनिरूपणं ... ,, १९
श्यामबोलगुणाः ... १०४ ४ | सुवर्णोत्पत्तिः ... ,, २४
मानुषबोलगुणाः ... ,, ८ | सुवर्णभेदाः, तल्लक्षणं च ११० ८
कङ्कुष्ठोत्पत्तिनामलक्षणानि ,, १४ | सुवर्णशोधनं ... ... ,, १५
कङ्कुष्ठगुणाः ... ... १०५ ४ | सुवर्णनामानि ... १११ ११
कङ्कुष्ठविषशमनोपायः ,, ७ | सदसत्सुवर्णलक्षणं ... ,, १६
सौराष्ट्रीनामगुणाः ... ,, ११ | स्वर्णगुणाः ... ... ,, २१
समुद्रफेननामगुणाः ,, १७ | सुवर्णस्य पकापकप्रयोग-
क्षुद्रशङ्खनामगुणाः ... ,, २३ | विवेकः ... ... ११२ ११
मुक्ताशुक्तिकानामानि १०६ ६ | सुवर्णानुपानं ... ११३ ७
मुक्ताशुक्तिकागुणाः ,, १० | अशुद्धस्यासम्यग्झारितस्य
जलशुक्तिकानामानि ,, १३ | च स्वर्णस्य गुणाः ,, १२
जलशुक्तिकागुणाः ... ,, १६ | स्वर्णादीनां मात्राकथनं ,, १७
शुक्तिकाशोधनमारणं ,, १९ | स्वर्णादिमारणे कियत्यः
कृष्णमृत्तिकानामगुणाः ,, २३ | परिभाषाः ... ,, २२

५
विषयः पृ. पं.
स्वर्णादीनां लोहत्वेन व्यव-
हारकथनं ... ११४ ११
लोहानां सामान्यशोधनं ,, १४
नागवङ्गयोर्विशेषशोधनं ११५ ६
सामान्यतःसर्वधातुमारणं ,, १३
स्वर्णमारणं ... ... ,, १८
स्वर्णभस्मपरीक्षा ... ११७ १४
स्वर्णद्रुतिः ... ... ,, १६
रूप्योत्पत्तिः ... ,, २१
रूप्यभेदाः, तल्लक्षणं च ११८ ४
रूप्यगुणाः ... ... ,, १३
अशुद्धरजतमारणे दोषाः ,, २५
रजतशोधनं ... ११९ २
रजतमारणं... ... ,, १२
रजतद्रुतिः ... १२० १७
ताम्रोत्पत्तिः ... ,, २१
ताम्रनामानि ... १२१ २
ताम्रलक्षणम् ... ,, ५
ताम्रदोषाः ... ... ,, १०
ताम्रशोधनं... ... ,, १७
ताम्रमारणं ... ... ,, २३
ताम्रभस्मलक्षणं ... १२४ १९
ताम्रगुणाः ... ... ,, २२
वङ्गनामलक्षणं ... १२५ ४
वङ्गगुणाः ... ... ,, १०
अशुद्धवङ्गदोषाः ... ,, २४
वङ्गमारणं ... ... १२६ २
यशदलक्षणगुणमारणानि १२९ ६
नागोत्पत्तिः ... ... ,, १४
नागनामानि... ... ,, १६
नागगुणाः ... ... ,, १८
अशुद्धनागदोषाः ... १३० ३
विषयः पृ. पं.
अपक्वनागदोषाः ... १३० ६
नागमारणं ... ... ,, ९
नागेश्वरः ... ... १३२ १४
लोहोत्पत्तिः ... ... १३३ १२
लोहनामानि ... ,, १५
लोहभेदाः, तल्लक्षणं च ,, १६
तीक्ष्णलोहलक्षणं ... १३४ ९
सारलोहगुणाः ... ,, १५
कान्तलोहलक्षणगुणाः ,, १९
लोहसामान्यगुणाः ... १३५ ४
लोहनैसर्गिकदोषाः ... ,, ९
अशुद्धलोहंगुणाः ... ,, १२
अपक्वलोहगुणाः ... ,, १५
लोहानुपानं ... ... ,, २४
लोहसेवनेऽपथ्यानि ... १३६ २
लोहोपद्रवचिकित्सा... ,, ५
लोहमारणं ... ... ,, १५
मृतामृतलोहपरीक्षा १४२ ४
मृतलोहस्यामृतीकरणं ,, १६
लोहद्रुतिः ... ... ,, २२
लोहकिट्टलक्षणं ... १४३ २
लोहकिट्टमारणं ... ,, २०
लोहकिट्टगुणाः ... ,, २४
द्वादशोऽध्यायः।
स्वर्णमाक्षिकनामभेदाः १४४ १२
स्वर्णमाक्षिकलक्षणम् ,, २५
स्वर्णमाक्षिकगुणाः ... १४५ ५
अशुद्धस्यामृतस्य च
माक्षिकस्य दोषाः ,, १०
स्वर्णमाक्षिकशोधनं.... ,, १४
माक्षिकमारणं ... .. ,, १९

६
विषय: पृ. पं. | विषय: पृ. पं.
माक्षिकसत्त्वपातनं ... १४६ २ | अशुद्धशिलाजतुगुणा: १५८ ५
तारमाक्षिकलक्षणं ... ,, ५ | शिलाजतुशोधनं ... ,, ८
तारमाक्षिकशोधनं ... ,, १६ | शुद्धशिलाजतुपरीक्षा १५९ ८
तारमाक्षिकमारणम् ,, २० | शिलाजतुनामानि ... ,, १२
विमलालक्षणम् ... ,, २४ | शिलाजतोर्गुणोत्कर्षाय
विमलागुणा: ... ... १४८ ८ | भावनादानं ... ,, १९
विमलानुपानं ... ,, ११ | शिलाजतुमारणं ... १६० १२
माक्षीकलक्षणशोधन- | शिलाजतुसत्त्वाकृष्टि: ,, १५
मारणानि ... ,, १४ | कर्पूरशिलाजतुलक्षणं ,, १८
तुत्थोत्पत्तिलक्षणं ... १४९ १३ | कर्पूरशिलाजतुगुणा: ,, २१
तुत्थगुणा: ... ... ,, २२ | कर्पूरशिलाजतुशोधनं १६१ १
तुत्थशोधनं ... ... १५० २ | चपललक्षणभेदा: ... ,, ६
तुत्थमारणं ... ... ,, १२ | चपलगुणा:... ... ,, १७
तुत्थसत्त्वाकृष्टि: ... ,, १५ | त्रयोदशोऽध्यायः ।
भूनागलक्षणभेदा: ... ,, २१ | मणिगुणा: ... ... १६२ ४
भूनागसत्त्वाकृष्टि: ... १५१ ६ | रत्ननिरुक्ति: ... ... ,, ७
तुत्थसत्त्वभूनागसत्त्वयो- | रत्ननामानि ... ... ,, १०
र्मुद्रिकाकरणं ... ,, २२ | रत्नभेदा: ... ... ,, १३
कांस्यलक्षणगुणा: ... १५३ २० | हीरकादीनां नामानि १६३ ६
कांस्यगुणा: ... ... १५४ २ | हीरकोत्पत्ति: ... ,, १७
पित्तलनामलक्षणभेदा: ,, ८ | हीरकजातयस्तल्लक्षणानि च ,, १९
रीतिकागुणा: ... ,, २२ | हीरकोत्पत्तौ मतान्तरं १६४ १०
कांस्यपित्तलयोः शोधन- | अष्टप्रकारहीरकविज्ञान-
मारणं ... ... १५५ ५ | निरूपणं... ... १६५ ४
पञ्चलोहलक्षणं ... ,, २५ | हीरकभेदा:... ... ,, १२
पञ्चलोहनामानि ... १५६ २ | हीरकधारणगुणा:... ,, २३
पञ्चलोहशोधनमारणं ,, ४ | वज्रदोषा: ... ... १६६ ९
सिन्दूरनामलक्षणगुणा: ,, १२ | बिन्दुलक्षणं... ... ,, १०
सिन्दूरशोधनं ... ,, १८ | काकपदलक्षणं ... ,, १५
शिलाजतुभेदा: ... १५७ २ | यवलक्षणं ... ... ,, १८
शिलाजतुलक्षणं ... ,, ५ | मललक्षणं ... ... ,, २१
शिलाजतुगुणा: ... ,, २६ |

७
विषयः पृ. पं. विषयः पृ. पं.
रेखालक्षणं ... ... १६६ २४ श्रेष्ठमाणिक्यलक्षणं ... १७८ २१
वज्रगुणाः ... ... १६७ ७ त्याज्यमाणिक्यलक्षणं ,, २३
वज्रखनिनिरूपणं ... ,, १२ गारुत्मतनामलक्षणगुणाः १७८ ६
मानपरिभाषा ,, २० वैदूर्यनामलक्षणगुणाः ,, १७
वज्रमौल्यनिरूपणं ... १६८ २ गोमेदनामलक्षणगुणाः १७९ ८
मौल्यप्रयोक्तृगुणाः ... १६९ ४ इन्द्रनीलनामलक्षणगुणाः ,, १९
मुद्रादौ वज्रविन्यासक्रमः ,, १५ पुष्परागनामलक्षणगुणाः १८० ६
वज्रपरीक्षाप्रकारः ... ,, २१ सर्वेरत्नानां समुचितं लक्षणं ,, १९
वज्रपरीक्षायां विचार- पञ्चरत्ननिरूपणं ... १८१ २
णीया विषयाः... १७० १ मणिनिरूपणं ... ,, ५
वज्रपरीक्षक मण्डली- वज्रव्यतिरिक्तानां मणीनामुत्पत्तिः,, ९
प्रवेशानर्हाः ... ,, १३ स्फटिकनामलक्षणगुणाः ,, १३
मौक्तिकभेदाः, तेषां सूर्यकान्तनामलक्षणगुणाः ,, २१
लक्षणानि च ... १७१ १ चन्द्रकान्तनामलक्षणगुणाः १८२ ३
मौक्तिकोत्पत्तिस्थानानि १७२ १२ राजावर्तनामलक्षणगुणाः ,, ११
मौक्तिकदोषास्तल्लक्ष- पेरोजनामलक्षणगुणाः ,, १७
णानि च... ... १७३ ७ उपरत्नानां शोधनमारणं ,, २३
मौक्तिकगुणास्तल्लक्ष- रत्नमारणे विचारः १८३ ११
णानि च ... ,, १७ वैक्रान्तोत्पत्तिनामगुणशोधन-
वज्रगुणाः ... ... १७४ ३ मारणानि ... ,, २३
वज्रदोषाः ... ... ,, ५ रत्नोपरत्नगुणाः ... १८४ १३
श्रेष्ठवज्रलक्षणम् ... ,, ८ मुद्रिकायां दिग्भेदेन रत्न-
अशुद्धवज्रदोषाः ... ,, २४ विन्यासक्रमः ,, २१
वज्रशोधनं ... ... १७५ ४ ग्रहप्रातिकूल्यनिवारणार्थं
वज्रमारणं ... ... ,, १९ रत्नानां धारणदानं १८६ ३
श्रेष्ठप्रवाललक्षणं ... १७६ १९ रत्नद्रुतीकरणं ... ,, १०
त्याज्यप्रवाललक्षणं ... ,, २१ सौराष्ट्रीसत्त्वपातनं ... ,, १६
प्रवालगुणाः ... ,, २५ सस्यकसत्त्वपातनं ... ,, २०
श्रेष्ठमौक्तिक लक्षणं ... १७७ ४ चतुर्दशोऽध्यायः ।
मौक्तिकगुणाः ... ,, १४ विषोत्पत्तिः ... ... १८७ ४
माणिक्यगुणाः ... ,, १९ विषभेदाः, तेषां लक्षणानि च ,,
विषगुणाः ... ... १९१ ४३

विषयः पृ. पं. | विषयः पृ. पं.
विषशोधनं ... ... १९१ १८ | विषचिकित्सा ... १९५ १०
विषमारणं ... ... १९३ १ | विषहरा मन्त्राः ... १९६ ६
विषसेवनप्रकारः ... ,, ७ | उपविषनिरूपणं ... १९७ २४
विषानधिकारिणः ... ,, १८ | उपविषाणां शोधनविधिः १९८ ९
विषमात्राकथनं ... १९४ २ | विषतैलं ... ... १९९ ५
विषे पथ्यानि ... ,, १८ | विषवज्रपातरसः ... ,, १०
विषवेगाः, तेषां लक्षणा- | विषरोगे सुधानिधिरसः ,, १६
नि च ... ,, २३ | क्षारकल्पना... ... २०० ४

/भू (यङ्-लुगन्त of भू: बोभोति / बोभवीति / बोभवीतु, imperative 3rd person singular!).
"आयुगं बोभवीतु" = let it repeatedly become/be until the end of the yuga (आ-युगं बोभवीतु)!
What should be "भस्मीकुर्वन्"?
"...श्रमोष्मा भस्मीकुर्वन्नायुगं बोभवीतु" = May the heat of my labor (अस्मदीयश्रमोष्मा) repeatedly burn to ashes (भस्मीकुर्वन्) their families/lineages (गोत्राण्येषां)!
AHA!!!!!
"गोत्राण्येषां मस्मदीयश्रमोष्मा भस्मीकुर्वन्नायुगं बोभवीतु"
OR
"गोत्राण्येषामस्मदीयश्रमोष्मा भस्मीकुर्वन्नायुगं बोभवीतु"!
Wait! "गोत्राण्येषां" + "अस्मदीयश्रमोष्मा"!
If "गोत्राण्येषां" + "अस्मदीयश्रमोष्मा", in sandhi:
गोत्राण्येषां + अस्मदीय... -> गोत्राण्येषामस्मदीयश्रमोष्मा!
Wait, but why does the print look like:
"गोत्राण्येपासमस्मदीय"?
Wait! Look at:
गोत्राण्ये (gotrāṇye)
षा (ṣā) -> wait, the letter is षा! But it has no

२ आयुर्वेदिकग्रन्थमाला । [अध्यायः
यद्यन्मयाऽक्रियत कारयितुं च शक्यं
सूतेन्द्रकर्म तदिह प्रथयांबभूवे ।
अध्यापयन्ति य इदं न तु कारयन्ति
कुर्वन्ति नेदमधियन्त्युभये मृषार्थाः ॥ ८ ॥
संस्काराः शिवजनुषो बहुप्रकारा-
स्तुल्या ये लघुबहुप्रयाससाध्याः ।
यद्येकं सुकरमुदाहरामि तेषां
व्याहारैः किमिह फलं ततः परेषाम् ॥ ९ ॥
कर्म यद्यदसाध्यं स्याद्दुर्लभं यद्यदौषधम् ।
तत्तत्सर्वं परित्यज्य सारभूतं प्रकाशितम्¹ ॥ १० ॥
क्वचिच्छास्त्रे क्रिया नास्ति कर्मसंख्या² न च क्वचित् ।
रसयुक्तिः क्वचिन्नास्ति संप्रदायः क्वचिन्न च ॥ ११ ॥
अतः³ सिद्धिर्न सर्वत्र रसे वापि रसायने ।
वैद्यवादे प्रयोगे च तस्माद्यत्नो मया कृतः ॥ १२ ॥
यद्यद्गुरुमुखोद्गीतं⁴ स्वानुभूतं च यन्मया ।
तत्तल्लोकहितार्थाय वक्ष्याम्यनैतिविस्तरम्⁵ ॥ १३ ॥
यदन्यत्र तदत्रास्ति यदत्रास्ति न कुत्रचित्⁶ ।
मुक्त्वैकं रसवैद्यं तु लाभं पूजां च कीर्तनम् ।
तृणकाष्ठौषधैर्वैद्यः को लभेत वराटिकाम् ॥ १४ ॥
यावत्सूतॊ न शुद्धो नच मृत अथवा मूर्च्छितो गन्धबद्धो
नो वज्रं मारितं स्यान्न च गगनवधो नोपसूताश्च शुद्धाः ।
स्वर्णाद्यं सर्वलोहं विषमपि न मृतं तैलपाको न जात-
स्तावद्वैद्यः क सिद्धो भवति वसुभुजां मण्डले श्लाघनीयः ॥
१ 'समुद्धृतम्' क. । २ 'क्रमसंख्या' क. । ३ 'तेन सिद्धिर्न तत्रास्ति'
क. । ४ 'मुखात् ज्ञातं' क. । ५ 'प्रकटीक्रियतेऽधुना' क. । ६ 'तत् क्वचित्'
क. ।

१. ] आयुर्वेदप्रकाशः । ३
अथ रसदोषाः ।
नागो वङ्गो मलो वह्निश्चापल्यं च विषं गिरिः ।
असह्याग्निर्महादोषा निसर्गात्पारदे स्थिताः ॥ १६ ॥
जाड्यगण्डौ तनौ नागात् कुष्ठं वङ्गाद्धुजो मलात् ।
दाहो वह्नेर्वीर्यनाशश्चापल्यान्मरणं विषात् ॥ १७ ॥
गिरेः स्फोटोऽप्यसहतादोषान्मोहोऽभिजायते ।
विषं वह्निर्मलश्चेति दोषा मुख्यतमास्त्रयः ॥ १८ ॥
रसे मरणसंतापमूर्च्छानां हेतवः क्रमात् ।
यौगिकौ नागवङ्गौ द्वौ तौ जाड्याध्मानकुष्ठदौ ॥१९॥
औपाधिकाः पुनश्चान्ये कीर्तिताः सप्त कञ्चुकाः ।
भूमिजो गिरिजो वारिजौ द्वौ च द्वौ नागवङ्गजौ ॥ २० ॥
द्वादशैते रसे दोषाः प्रोक्ता रसविशारदैः ।
भूमिजः कुरुते कुष्ठं गिरिजो जाड्यमेव च ॥ २१ ॥
वारिजो वातसंघातं दोषाढ्यौ नागवङ्गजौ ।
अतो दोषनिवृत्त्यर्थं रसः शोध्यः प्रयत्नतः ॥ २२ ॥
शोधितो रसराजस्तु सुधातुल्‍यफलप्रदः ।
दोषहीनो यदा सूतस्तदा मृत्युजरापहः ॥ २३ ॥
साक्षादमृतमप्येष दोषयुक्तो रसो विषम् ।
तस्माद्दोषनिवृत्त्यर्थं सहायैर्निपुणैर्भिषक् ॥ २४ ॥
सर्वोपस्करमादाय रसकर्म समाचरेत् ।
रसो ग्राह्यः शुभे काले पलानां शतमात्रकम् ॥ २५ ॥
पञ्चाशत्पञ्चविंशद्वा दश पञ्चैकमेव च ।
पलादूने न कर्तव्यो रसे संस्कार उत्तमः ॥ २६ ॥
बहुप्रयाससाध्यत्वात्फलं स्वल्पं यतो भवेत् ।
संपूज्य श्रीगुरुं कन्यां बटुकं च गणाधिपम् ॥ २७ ॥

४ आयुर्वेदीयग्रन्थमाला । [ अध्यायः
योगिनीं क्षेत्रपालांश्च चतुर्धा बलिपूर्वकम् ।
ततो रहस्यनिलये सुमुहूर्ते विधोर्बले ॥ २८ ॥
सुदिने शुभनक्षत्रे रसशोधनमाचरेत् ।
अघोरेण च मन्त्रेण रसं प्रक्षाल्य पूज्य च ।
स्वेदनादिमुखान् पश्चात्संस्कारान् सम्यगाचरेत् ॥ २९ ॥
'अघोरेभ्योऽथ घोरेभ्य' इत्यादि वैदिको मन्त्रः ॥
खल्वो लोहमयः श्रेष्ठस्तस्माच्छ्रेष्ठस्तु सारजः ।
कान्तलोहभवस्तस्मात्, मर्दकश्च तथाविधः ॥ ३० ॥
अभावे लोहखल्वस्य स्निग्धपाषाणजः शुभः ।
तादृशस्वच्छमसृणमर्दकेन समन्वितः ॥ ३१ ॥
अष्टादशैव संस्कारा ऊनविंशतिकाः क्वचित् ।
संप्रोक्ता रसराजस्य वसुसंख्याः क्वचिन्मताः ॥ ३२ ॥
यथा—स्यात्स्वेदनं तदनु मर्दनमूर्च्छनं च
स्यादुत्थितः पतनरोधनियामनानि ।
संदीपनं गगनभक्षणमानमत्र
संचारणं तदनु गर्भंगता द्रुतिश्च ॥ ३३ ॥
बाह्या द्रुतिः सूतकजारणा स्याद्रागस्तथा सारणकर्म पश्चात् ।
संक्रामणं वेधविधिः शरीरयोगस्तथाऽष्टादशधाऽत्र कर्म ॥३४॥
रसपद्धत्यां—
स्वेदो मर्दनमूर्च्छनोत्थिति ततः पातोऽपि भेदान्वितो
रोधः संयमनं प्रदीपनमिति स्पष्टाऽष्टधा संस्कृतिः ।
अस्याः सर्वरसोपयोगिकतया त्वन्या न विन्यस्यते
ग्रन्थेऽस्मिन् प्रकृतोपयोगविरहाद्विस्तारभीत्याऽथवा ॥३५॥
वाग्भटोऽपि—
इत्यष्टौ सूतसंस्काराः समा द्रव्ये रसायने ।
शेषा द्रव्योपयोगित्वान्न ते वैद्योपयोगिनः ॥ ३६ ॥

१. ] आयुर्वेदप्रकाशः । ५
अथोनविंशतिकर्माणि।
यथा—स्वेदनमर्द्दनमूर्च्छनोत्थापनपातनबोधननियमनसंदी-
पनानुवासनगगनादिग्रासप्रमाणचारणगर्भद्रुति-वाह्यद्रुति-योग-
जारणरञ्जनसारणक्रामणवेधनभक्षणाख्या ऊनविंशतिसंस्काराः
सूतसिद्धिदा भवन्ति; दीपमान्ता अष्टौ संस्कारा वा देहसि-
द्विदा भवन्ति ॥
अथ तेषु स्वेदनविधिः ।—
नानाधान्यैर्यथाप्राप्तैस्तुषवर्जैर्जलान्वितैः ।
मृद्भाण्डं पूरितं रक्षेद्यावदम्लत्वमाप्नुयात् ॥ ३७ ॥
तन्मध्ये घनवाङ्गुण्डीविष्णुक्रान्तापुनर्नवाः ।
मीनाक्षी चैव सर्पाक्षी सहदेवी शतावरी ॥ ३८ ॥
त्रिफला गिरिकर्णी च हंसपदी च चित्रकः ।
संमूलकाण्डं पिष्ट्वा तु यथालाभं विनिक्षिपेत् ॥ ३९ ॥
पूर्वाम्लभाण्डमध्ये तु धान्याम्लकमिदं भवेत् ।
स्वेदनादिषु सर्वत्र रसराजस्य योजयेत् ।
अत्यम्लमारनालं वा तदभावे प्रयोजयेत् ॥ ४० ॥
घनो मुस्ता, वाङ् ब्राह्मी, केचित् 'तन्मध्ये भङ्गुरामुण्डी'
इति पठन्ति, मुण्डी प्रसिद्धा, विष्णुक्रान्ता श्वेतपुष्पा अपरा-
जिता, पुनर्नवा गन्धपूर्णेति भाषा, मत्स्याक्षी मीनाक्षी
'मछेछी' इति भाषा, (हुँनगुंदा इत्यपि,) सर्पाक्षी सर्पनेत्रोपमा
'चुर्ची' इति भाषा, सहदेवी प्रसिद्धा, शतावरी शतावरीति
भाषा, त्रिफला प्रसिद्धा, गिरिकर्णी नीलपुष्पा अपराजितैव,
हंसपदी हंसचरणा, चित्रकः प्रसिद्धः । समूलकाण्डं मूल-
शाखं... ...शिखिलवणासुरिसंयुतैः ।
नष्टपिष्टं रस कृत्वा लेपयेदूर्ध्वभाण्डके ॥ ७५ ॥

६ आयुर्वेदीयग्रन्थमाला । [ अध्यायः
त्र्यूषणं लवणं राजी लशुनं त्रिफलाऽऽर्द्रकम् ।
महाबला नागबला मेघनादः पुनर्नवा ॥ ४१ ॥
मेषशृङ्गी चित्रकञ्च नवसारः समं समम् ।
रसस्य षोडशांशेन सर्वं युञ्ज्यात् पृथक् पृथक् ॥ ४२ ॥
एतत्समस्तं व्यस्तं वा पूर्वाम्लेनैव पेषयेत् ।
प्रलिम्पेत्तेन कल्केन वस्त्रं चाङ्गुलिमात्रकम् ॥ ४३ ॥
तन्मध्ये निक्षिपेत्सूतं बद्ध्वा तत्रिदिनं पचेत् ।
दोलायन्त्रेऽम्लसंयुक्ते जायते स्वेदितो रसः ॥ ४४ ॥
मेघनादस्तण्डुलीयभेदः पत्रशाकविशेषः 'चवलाई' इति
भाषा, शृङ्गी मेषशृङ्गी तदलाभे कर्कटशृङ्गी ग्राह्या, नवसारो
नवसागरः क्षारविशेषः ॥
अथान्यत्सिद्धमतम् ।—
त्र्यूषणं लवणासुर्यौ चित्रकार्द्रकमूलकम् ।
पिष्ट्वा सूतो मुहुः स्वेद्यः काञ्जिकेन दिनत्रयम् ॥ ४५ ॥
त्र्यूषणं त्रिकटु, लवणं सैन्धवं, आसुरी राई, चित्रकः प्र-
सिद्धः, आर्द्रकं शृङ्गवेरं, मूलकं श्वेतमूलकः 'मुली' इति भाषा ।
पिष्ट्वा तत्कल्केन वस्त्रं लिप्त्वात्यादि पूर्ववत् । मुहुरिति प्रति-
दिनं कल्कावृत्तिरित्यर्थः ॥
अथान्यत्सिद्धमतम् ।—
दिनं व्योषवरावह्निकन्याकल्केषु काञ्जिके ।
रसं चतुर्गुणे वस्त्रे बद्ध्वा दोलाकृतं पचेत् ॥ ४६ ॥
व्योषं त्रिकटु, वरा त्रिफला, वह्निश्चित्रकः; कन्या 'कुवारी'
इति भाषा, तन्मध्यगर्भो ग्राह्यः ॥
इत्यष्टौ सूतसंस्काराः समा द्रव्ये रसायने ।
शेषा द्रव्योपयोगित्वान्न ते वैद्योपयोगिनः ॥ ३६ ॥

१. ] आयुर्वेदप्रकाशः । ७
त्रिदिनं स्वेदनाशक्तौ दिनमेकं निरन्तरम् ।
स्वेदयेद्रसराजं तु नातितीक्ष्णेन वह्निना ॥ ४८ ॥
केचित्तु मर्दनपूर्वकं स्वेदनमिच्छन्ति, ते उपपत्तिज्ञान-
रहिताः, क्रमविरोधश्च तेषां (मते) दूषणम् ॥
अथ मर्दनम् ।
भिषग्विमर्दयेच्चूर्णैर्मिलित्वा षोडशांशतः ।
सूतस्य गालितैर्वस्त्रैर्वक्ष्यमाणद्रवादिभिः ॥ ४९ ॥
गृहधूमेष्टिकाचूर्णं तथा दधिगुडान्वितम् ।
लवणासुरिसंयुक्तं क्षिप्त्वा सूतं विमर्दयेत् ॥ ५० ॥
जीर्णाभ्रकं तथा जीर्णं बीजं सूतस्तथैव च ।
गृह्णाति निर्मलो रागान् ग्रासे ग्रासे विमर्दितः ॥ ५१ ॥
अथान्यत्सिद्धमतम् ।—
रक्तेष्टिकानिशाधूमसारोर्णाभस्मचूर्णकैः ।
जम्बीरद्रवसंयुक्तैर्मुहुर्मर्द्यो दिनत्रयम् ॥ ५२ ॥
दिनैकं वापि सूतः स्यान्मर्दनान्निर्मलः परम् ।
ऊर्ध्वपातनयन्त्रेण गृह्णीयाच्च पुनः पुनः ॥ ५३ ॥
पटसारणतो वाऽपि क्षालनादारनालतः ।
अथ मूर्च्छनम् ।
गृहकन्या मलं हन्ति त्रिफला वह्निनाशिनी ॥ ५४ ॥
चित्रमूलं विषं हन्ति तस्मादेभिः प्रयत्नतः ।
मिश्रितं मर्दयेत्सूतं सप्तवाराणि मूर्च्छयेत् ॥ ५५ ॥
इत्थं संमूर्च्छितः सूतो दोषशून्यः प्रजायते ।
सप्तवाराणि मूर्च्छयेदिति धातुवादे, न रसेषु ॥ ५६ ॥
अथान्यन्मतम् ।—
[क]न्याशिग्रुशिखिभिर्लवणासुरिसंयुतैः ।
नष्टपिष्टं रसं कृत्वा लेपयेदूर्ध्वभाण्डके ॥ ७५ ॥

८ आयुर्वेदौयग्रन्थमाला । [ अध्यायः
कृष्णधत्तूरकद्रवैश्चाञ्चल्यविनिवृत्तये ।
मर्दनोत्थापने कुर्यात् सूतराजस्य चाऽसकृत् ॥ ५८ ॥
त्रिफलाकन्यकातोयैर्विषदोषोपशान्तये ।
गिरिदोषं त्रिकटुना कन्यातोयेन यत्नतः ॥ ५९ ॥
चित्रकस्य च चूर्णेन सकन्येनाग्निनाशनम् ।
आरनालेन चोष्णेन प्रतिदोषं विशोधयेत् ॥ ६० ॥
एवं संशोधितः सूतः सप्तदोषविवर्जितः ।
जायते कार्यकर्त्ता च अन्यथा कार्यनाशकः ॥ ६१ ॥
अथ रसस्य कञ्चुकहरणम् ।
कुमारिकाचित्रकरक्तसर्षपैः
कृतैः कषायैर्बृहतीविमिश्रितैः ।
फलत्रिकेनापि विमर्दितो रसो
दिनत्रयं सप्तमलैर्विमुच्यते ॥ ६२ ॥
इति युगपत्सप्तमलनाशनम् ॥
अथोत्थापनम् ।
तत उत्थापयेत्सूतमातपे निम्बुकार्दितम् ।
उत्थापनावशिष्टं तु चूर्णं पातनयन्त्रके ॥ ६३ ॥
धृत्वाऽधोर्ध्वभाण्डात्तं संगृह्णेत्पारदं भिषक् ॥ ६४ ॥
वाग्भटोऽपि—
अस्माद्विरेकात्संशुद्धो रसः पात्यस्ततः परम् ।
उत्थितः काञ्जिकक्वाथैः क्षालनीयस्ततः परम् ॥ ६५ ॥
रसरत्नाकरस्तूत्थापनक्लेशमसहमानः सुगमोपायमाह; यथा—
वाग्भटोऽपि—
इत्यष्टौ सूतसंस्काराः समा द्रव्ये रसायने ।
शेषा द्रव्योपयोगित्वान्न ते वैद्योपयोगिनः ॥ ३६ ॥

१.] आयुर्वेदप्रकाशः । ९
अन्यत्राऽपि।—
जलैः सोष्णारनालैर्वा क्षालनादुत्थितो भवेत् ।
अथवा पातनायन्त्रे पातनाडुत्थितो भवेत् ॥६७॥ इति ।
अथ पातनम् ।
तच्च त्रिविधं—ऊर्ध्वाधस्तिर्यग्भेदात्; तत्रोर्ध्वपातनं यथा—
भागास्त्रयो रसस्यार्कचूर्णस्यैकोऽथ निम्बुकैः ॥ ६८ ॥
एतत्संमर्दयेत्तावद्यावदेति पिण्डताम् ।
तत्पिण्डं तलभाण्डस्थमूर्ध्वभाण्डे जलं क्षिपेत् ॥ ६९ ॥
कृत्वाऽऽलवालं केनापि दत्त्वा चार्द्रं हि प्लोत कम् ।
संमुद्रयाग्निमधस्तस्य चतुर्यामं प्रबोधयेत् ॥ ७० ॥
युक्त्योर्ध्वभाण्डसंलग्नं गृह्णीयात्पारदं ततः ।
ऊर्ध्वपातनमित्युक्तं भिषग्भिः सूतशोधने ॥ ७१ ॥
ससूतभाण्डविवरमन्यद्विलति भाण्डकम् ।
तथा संधिर्द्वयोः कार्यः पातनात्रययन्त्रके ॥ ७२ ॥
यन्त्रप्रमाणं वदनाङ्कुरोर्ज्ञेयं विचक्षणैः ।
रसस्य मानानियमात्कथितुं नैव शक्यते ॥ ७३ ॥
अर्कचूर्णस्य ताम्ररजसः ॥
अथान्यन्मतम् ।—
मयूरग्रीवताप्याभ्यां नष्टपिष्टीकृतस्य च ।
यन्त्रे डमरुके कुर्याद्रसेन्द्रस्योर्ध्वपातनम् ॥ ७४ ॥
मयूरग्रीवं तुत्थकं, ताप्यं स्वर्णमाक्षिकं, नष्टपिष्टीकृतस्य
'कुमारिकाद्रवयोगेन' इति शेषः ॥
अथाधःपातनम् ।
त्रिफलाशिग्रुशिखिभिर्लवणासुरिसंयुतैः ।
नष्टपिष्टं रसं कृत्वा लेपयेदूर्ध्वभाण्डके ॥ ७५ ॥