आयुर्वेद प्रकाश (माधव उपाध्याय - रसशास्त्र, पारद शोधन व धातु भस्म निर्माण सटीक)

१०६ आयुर्वेदीयग्रन्थमाला । [ अध्यायः
शीतज्वरहरस्तीक्ष्णो ग्राही दीपनपाचनः ।
ग्रहणीरोगहन्ता च रक्तातीसारनाशनः ॥ ३१ ॥
अस्य शुद्धिस्तु महाशङ्खवद्बोध्या ॥ २ ॥
अथ शुक्तिः ।
'शिंपी' 'छिप' इति भाषा । तन्नामानि यथा राजनिघण्टौ—
शुक्तिर्मुक्ताप्रसूर्श्चैव महाशुक्तिश्च शुक्तिका ॥
मुक्तास्फोटोऽब्धिमण्डूकीमौक्तिकप्रसवा च सा ।
ज्ञेया मौक्तिकसूर्मुक्तामाता मौक्तिकमन्दिरम् ॥ ३२ ॥
अथ गुणाः—
मुक्ताशुक्तिः कटुः स्निग्धा श्वासहृद्रोगहारिणी ।
शूलप्रशमनी रुच्या मधुरा दीपनी परा ॥ ३३ ॥
जलशुक्तिकानामानि—
जलशुक्तिर्वारिशुक्तिः कृमिभूः क्षुद्रशुक्तिका ।
जम्बूका जलशुक्तिश्च पुटिका तोयशुक्तिका ॥ ३४ ॥
अथ गुणाः—
जलशुक्तिः कटुः स्निग्धा दीपनी गुल्मशूलनुत् ।
विषदोषहरा रुच्या पाचनी बलदायिनी ॥ ३५ ॥
अनयोः शोधनं गुणाश्च—
शुक्तिस्तु शिशिरा पित्तरक्तज्वरविनाशिनी ।
शोधनं शङ्खवत्तस्य मृतिः प्रोक्ता कपर्दवत् ॥ ३६ ॥
अथ कृष्णमृत्तिकानामगुणाः ।
'कालीमाटी' इति भाषा ।
मृन्मृत्तिका प्रशस्ता तु मृत्स्ना मृत्सा च मृत्तिका ।
कृष्णमृत्क्षतदाहास्रप्रदरश्लेष्मपित्तनुत् ॥ ३७ ॥
अथ पङ्कः ।
'काद्व' इति भाषा । तन्नामगुणाः—
[पार्श्वे हस्तलिखितम्: चरके] पङ्कः कर्दम इत्युक्तो जम्बालः पङ्किलस्तथा ।
पङ्को दाहास्रपित्तार्तिशोफघ्नः शीतलः सरः ॥ ३८ ॥