औचित्यविचारचर्चा (महाकवि क्षेमेन्द्र - औचित्य रससिद्धस्य स्थिरं काव्यस्य जीवितम् सटीक)
Aucitya Vicara Charcha of Kshemendra with Commentary
महाकवि क्षेमेन्द्र (टीकाकार: पं. ब्रजमोहन झा) द्वारा
पृष्ठ 61, कुल 256 में से
संदर्भ में पढ़ें॥ श्रीः ॥
औचित्यविचारचर्चा
संस्कृत-हिन्दीव्याख्याद्वयोपेता
—: ० :—
कृतारिवञ्चने दृष्टिर्येनाञ्जनमलीमसा ।
अच्युताय नमस्तस्मै परमौचित्यकारिणे ॥ १ ॥
वन्दे गुरुचरणाब्ज-द्वन्द्वं प्रत्यक्षदेवरूपन्तम् ।
यान्ति महत्त्वं लोका यद्रजोलवलाभतोऽप्यत्र ॥
श्रीक्षेमेन्द्रकृतायाः सम्यगौचित्यविचारचर्चायाः ।
संस्कृत-हिन्दी-सहितां कुर्वे व्याख्यां प्रभेत्याख्याम् ॥
प्रारिप्सितग्रन्थप्रतिबन्धकीभूतविघ्नविनाशार्थं शिष्यशिक्षार्थञ्च महा-
मतिः क्षेमेन्द्रः स्वेष्टदेवतानमस्कारात्मकं मङ्गलमातनोति—कृतारिवञ्चने
इति । येन विष्णुना, अरिवञ्चने शत्रुप्रतारणे, विषयसप्तमीयम् । समुद्र-
मन्थनोपलब्धामृतवितरणकाले इति भावः । दृष्टिर्नेत्रयुगलम्, अञ्जनमली-
मसा कज्जलमलिना, कृता सम्पादिता, परमौचित्यकारिणे निरतिशयौ-
चित्यसम्पादकाय शत्रुवञ्चनोचितनारीवेषधारकायेति भावः । तस्मै प्रसि-
द्धाय अच्युताय, कदाचिदपि औचित्यच्युतिरहिताय विष्णवे नमः इति
सरलोऽर्थः । एतेनौचित्यविचारात्मकवस्तुनिर्देशोऽपि ध्वनितः ।
ग्रंथ-समाप्ति में विघ्न-प्रतिबन्धक और मंगल विघ्नविनाशक होता है, ऐसी
प्राचीन विद्वानों की मान्यता रहती आयी है । अतः वैष्णव मनीषी श्री क्षेमेन्द्र
भगवान् विष्णु को नमस्कार करने के व्याज से प्रस्तुत ग्रंथ-प्रतिपाद्य औचित्य का
भागवत-गुणसंपन्न होना सिद्ध कर रहे हैं—कृतारि इति । जिन्होंने (समुद्रमंथन
से प्राप्त अमृतवितरण के समय ) असुरों को ठगने के लिये मोहिनीरूप धारण कर
अपने नेत्रों को कज्जल से मलिन कर लिया अर्थात् पुंस्त्व का त्याग भी अंगीकृत
किया, औचित्य को समादृत करनेवाले तथा कभी भी उससे च्युत नहीं होने वाले
उन परब्रह्म परमात्मा भगवान् विष्णु को नमस्कार है ॥ १ ॥