अश्ववैद्यकम् (जयदत्त सूरि - विस्तृत अश्व-रोग निदान एवं शल्य-चिकित्सा महाग्रन्थ)

[ १६९ ]
अथ सप्तविंशोऽध्यायः ।
————
वातादिकोपः ।
प्रकोपनिदानलक्षणे ।
तिक्तरूक्षकषायाणां द्रव्याणामुपयोगतः ।
निराहाराच्च¹ श्रमाद्धारात् प्रकोपो मातरिश्वनः ॥ १ ॥
सन्तापाच्च श्रमाच्चापि कट्वम्ललवणाशनात् ।
प्रकोपं याति पित्ताख्यो दोषो देहव्यवस्थितः ॥ २ ॥
गुरुभिर्मधुरैः स्निग्धैरभिष्यन्दकरै रसैः ।
सेवितैः श्लेष्मणां वृद्धर्भवेच्चापि श्रमं विना ॥ ३ ॥
प्रावृट्काले विकाले च हेमन्ते च विशेषतः ।
वायोर्वृद्धिः समुद्दिष्टा जीर्णे चैवाशने तथा ॥ ४ ॥
शरत्काले निदाघे च जीर्य्यमाणे च भक्षिते² ।
मध्याह्ने चार्द्धरात्रे च पित्तोद्रेकं समादिशेत् ॥ ५ ॥
१ । वातप्रकोपप्रशमनयोगमाह नकुलः,—“तमालं पुष्करं लोध्र-
मपामार्गं सतिन्दुकम् । पयसा पिण्डमेतद्धि वातकोपः प्रशाम्यति”—
इति ।
३ । अभिष्यन्दकरैरिति आस्रावजनकैः श्लेष्मवर्द्धकैरित्यर्थः ।
५ । भक्षिते भुक्तद्रव्ये ।
१ । निरन्तरयासात् । गः । २ । भक्षते पक्तिमेव च । गः ।