सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
आर्यभटीयम् (आचार्य आर्यभट - परमेश्वर टीका एवं हिन्दी अनुवाद)

आर्यभटीयम् (आचार्य आर्यभट - परमेश्वर टीका एवं हिन्दी अनुवाद)

Aryabhatiya of Aryabhata with Hindi Commentary

आचार्य आर्यभट (४७६ ई.) / पं. उदयनारायण सिंह द्वारा

DevanagariSanskritpublished134 पृष्ठ

पृष्ठ 103, कुल 134 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 103

आर्यभटीये- ६१
अथ गोलपाद आरभ्यते । तत्रापमण्डलसंस्थानमाह ।
मेषादेः कन्यान्तं सममुदगपमण्डलार्धमपयातम् ।
तौल्यादेर्मीनान्तं शेषार्धं दक्षिणेनैव ॥१॥
· मेषादिकन्यान्तै राशिभिरुपलक्षितमपमण्डलस्यार्धमुदगपयातम् । तौल्या-
दिमीनान्तै राशिभिरुपलक्षितं शेषार्धं दक्षिणेनापयातम् । सममपयातम् । ए-
तदुक्तं भवति । मेषादेः क्रमेण कन्यादेरुत्क्रमेण च सममपयाति । मेषसमं कन्या
या अपयानम् । वृषसमं सिंहस्य । इत्यादि । अपयानं हि मण्डलस्य क्रमेण भ-
वंति । तथा तुलासमं मीनस्यापयानम् । वृश्चिकसमं कुम्भस्य । इत्यादि । मेषादेः
कन्यान्ताच्च त्रिराश्यन्तरे परमापयानं भवति । चतुर्विंशतिभागाः परमापयानम् ।
भापक्रमो ग्रहांशा इति गीतिकासूक्तं तत् ( श्लो० ३ । ) . अत्र मेषादिकन्यान्त-
शब्दौ पूर्वस्वस्तिकापरस्वस्तिकयोगेतराविभागयोर्वाचकौ । अतो यदा धनात्मक।
अयनसंस्कारभागाः पञ्चदश भवन्ति' तदा मीनमध्यं पूर्वस्वस्तिकगतं कन्यामध्य-
मपरस्वस्तिकगतम् । तदा मीनमध्यात् कन्यामध्यान्तमर्धमुदगपयातं शेषमर्धं
दक्षिणतोऽपयातम् । यदा ऋणात्मकाः पञ्चदशभागा अयनाख्यास्स्युस्तदा मेष-
मध्यं पूर्वस्वस्तिकगतं तुलामध्यमपरस्वस्तिकगतम् । तदा मेषमध्यात्तुलामध्या-
न्तमर्धमुदगपयातं शेषमर्धं दक्षिणतोऽपयातम् । इति वेद्यम् । अतएव मेषादितः
प्रवृत्तेष्वपक्रममानयनायनसंस्कारः क्रियते ॥ अथापक्रममण्डलधारिण आह ।
भा०;-मेष राशि से कन्या तक अर्थात् मेष, वृष, मिथुन, कर्कट, सिंह,
कन्या, अपमण्डल का आधा भाग उत्तर की ओर ढलता है । और तुला से
मीन राशि तक अर्थात् तुला, वृश्चिक, धनु, मकर, कुम्भ, मीन तक अपमण्डल
दक्षिण की ओर चलता है । सम अपयान का अर्थ यह है कि मेष राशि के
तुल्य कन्या का अपयान, ( चलना ) वृष के तुल्य सिंह का, मिथुन के तुल्य ।
मेष राशि से कन्या राशि पर्य्यन्त तीन ३ राशि अन्तर पर परमापयान होता
है । चौबीस २४ भाग परमापयान होता है । यहां मेष, वृष, मिथुन, कर्कट,
सिंह, कन्या, इन छः राशियों को अर्थात् राशि चक्र के आधे भाग को "पूर्वस्व-
स्तिक " कहते हैं । और तुला, वृश्चिक, धनु, मकर, कुम्भ, मीन, इन छः रा-
शियों को अर्थात् राशिचक्र के अपरार्द्ध को "अपरस्वस्तिक" कहते हैं । इस
लिये जब धनात्मक अयन संस्कार १५ भाग होता है तो मीन मध्य 'पूर्वस्व-
स्तिक, गत और कन्या मध्य अपरस्वस्तिगत होता है । तब मीन मध्य से
कन्या मध्यांन्तर्गत आधा मण्डल उत्तर को चलता है और शेषार्द्ध दक्षिण को
चलता है । जब ऋणात्मक १५ भाग अयन नाम होता है । तब मेष मध्य पूर्व