आपस्तम्ब धर्मसूत्र (महर्षि आपस्तम्ब - हरदत्त टीका एवं हिन्दी अनुवाद)

५६ आपस्तम्बधर्मसूत्रे [ (प्र.१) क. १०.
अष्टकैवाऽष्टाक्यं स्वार्थिकः ष्यञ् । आदौ प्राप्ता वृद्धिर्मध्ये कृता । उपाकर-
णमेवोपाकरणम् । एतेषु निमित्तेषु त्र्यहा अध्ययनरहिताः । तत्र गुरुषु
मरणदिनमारभ्य त्र्यहाः । इतरेषु पूर्वेद्युरपरेद्युस्तस्मिंश्च दिने नाधीयीत ।
अत्र गौतमः—(१) 'तिस्रोऽष्टकास्त्रिरात्रमन्त्यामेकेऽभितो वार्षिक' मिति ।
उपाकरणादूर्ध्वं प्रागुत्सर्जनात् यदध्ययनं तद्वार्षिकम् । तदभितस्तस्या-
दावन्ते च यत्कर्म क्रियते तत्रापि त्रिरात्रमित्यर्थः । औशनसे च व्यक्त
मुक्तम्(२)'उपाकर्मणि चोत्सर्गे द्व्यहमनध्याय' इति । मानवे च
व्यक्तम्(३)'उपाकर्मणि चोत्सर्गे त्रिरात्र क्षपणं स्मृतम् ।' इति ॥ २ ॥
तथा सम्बन्धेषु ज्ञातिषु ॥ ३ ॥
ये सन्निकृष्टा ज्ञातयः भ्रातृतत्पुत्रपितृव्यादयः । तेष्वपि मृतेषु तथा
त्र्यहमनध्यायः । ब्रह्मचारिणोऽविधिरयम् । आशौचवतां तु यावदाशौ-
चमनध्यायः शास्त्रान्तरसिद्धः—
‘उभयत्र दशाऽहानि कुलस्यान्नं न भुज्यते ।
दानं प्रतिग्रहो यज्ञः स्वाध्यायश्च निवर्तते ॥’ इति ।
उभयत्र जनने मरणे च ॥ ३ ॥
मातरि पितर्याचार्य इति द्वादशाहाः ॥ ४ ॥
मात्रादिषु मृतेषु द्वादशाहमनध्यायः । अयं विधिर्गृहस्थानामपि ।
केचिदाशौचमपि तावन्तं कालमिच्छन्ति । नेति वयम्, अनध्यायप्र-
करणात् ॥ ४ ॥
तेषु चोदकोपस्पर्शनं तावन्तं कालम् ॥ ५ ॥
मात्रादिष्वधिकं तावन्त कालमहरहस्स्नानमपि कार्यम , न केवलमन-
ध्यायः ॥ ५ ॥
अनुभाविनां च परिवापनम् ॥ ६ ॥
अनु पश्चात् भूता जाता अनुभाविनः मृतापेक्षयाऽवरवयसः । तेषां परि-
वापनमपि भवति केशानाम् । (५) 'कृत्यच' इति प्राप्तस्य णत्वस्य (६)'णे-
१. गौ १६. ३८-४०.
२. नेद वचनमिदानीमुपलभ्यमानायां पद्यात्मिकामौशनसस्मृतौ दृश्यते ।
३ मनु. ४. ११९. ४ मनु ५ ३०
५. “शिखामनु प्रवपन्त ऋद्धयै” इति वचनम् ? तस्य बलीयस्त्वादित्याह”इति ख. पु.
६. पा. सू ८. ४. २२. उपसर्गस्थान्निमित्त. ( रेफषकाराभ्यां ) परस्याऽव उत्तर-
स्य कृत्यप्रत्ययगतस्य नकारस्य णत्वं स्यादिति सूत्रार्थः ॥