आपस्तम्ब धर्मसूत्र (महर्षि आपस्तम्ब - हरदत्त टीका एवं हिन्दी अनुवाद)

अथैकादशः पटलः ॥
क्षेत्रं परिगृह्योत्थानाभावात्फलाभावे यस्स-
मृद्धस्स भावि तदपहार्यः ॥ १ ॥
वैश्यो वैश्यवृत्तिर्वा परस्य क्षेत्रं कृष्यर्थं परिगृह्य यदि उत्थानं कृषि
विषयं यत्नं न कुर्यात्, तदभावाच्च फलं न स्यात्, तत एतस्मिन्निमित्ते
स कर्षकस्समृद्धश्चेत्तस्मिन् भोगे यद्भावि फलं तदपहार्यः अपहारयितव्यः ।
राज्ञा क्षेत्रस्वामिने दाप्यः ॥ १ ॥
अवशिनः कीनाशस्य कर्मन्यासे दण्डताडनम् ॥ २ ॥
कीनाशः कर्षकः । तस्याऽवशिनः अस्वतन्त्रस्य निर्धनस्य कर्मन्यासे
स चेत् कृषिकर्म न्यसेत् विच्छिन्द्यात् तस्य दण्डेन ताडन कर्तव्यं स
दण्डेन ताडयितव्यः । अर्थाभावाच्चाऽर्थदण्डः ।
अपर आह—अवशी अवश्यः अविधेयः यः क्षेत्रं परिगृह्याऽवशिनः
कीनाशस्य कृषिकर्म न्यसेत् न स्वयं कुर्यात्, तदा स परिग्राहको
दण्डेन ताडयितव्य इति । यदि वा अवशिन इति बहुव्रीहिः । यस्य
कीनाशस्य वशी स्वतन्त्रः क्षेत्रवान्नास्ति, स यदि पूर्वकृष्टस्य क्षेत्रस्य
कृषिकर्म न्यसेत् न कुर्यात्, तस्य दण्डताडनं दण्ड इति राजपुरुष-
स्योपदेशः ॥ २ ॥
तथा पशुपस्य ॥ ३ ॥
पशुपो गोपालः तस्याऽपि कर्मन्यासे पालनस्याऽकरणे दण्डेन ताडनं
दण्डः ॥ ३ ॥
अवरोधनं चाऽस्य पशूनाम् ॥ ४ ॥
ये चाऽस्य पशवो रक्षणाय समर्पितास्तेषां चाऽवरोधनमपहरणं कर्त-
व्यमन्यस्य गोपस्य समर्पणीया इति ॥ ४ ॥
हित्वा व्रजमादिनः कर्शयेत्पशून् ॥ ५ ॥
ये पशवो व्रजे गोष्ठे निरुद्धास्तं व्रजं हित्वा आदिनस्सस्यादेर्भक्षयि-
तारो भवन्ति; तान् कर्शयेत् बन्धनादिना कृशान् कुर्यात् । कः ? यत् भ-
क्षितं तद्वान्, राजपुरुषो वा ॥ ५ ॥
नाऽतिपातयेत् ॥ ६ ॥