आपस्तम्ब धर्मसूत्र (महर्षि आपस्तम्ब - हरदत्त टीका एवं हिन्दी अनुवाद)

मित्यर्थः । न हि ब्रह्मणोऽभिव्यक्तिनिमित्तत्वव्यतिरेकेण कस्यचिदा-
धारत्वसम्भवः । निराधारं हि ब्रह्म, सर्वगतत्वोपपत्तेः । प्रभु प्रभवति
सर्वानीश्वरान् प्रति, अचिन्त्यशक्तित्वात् । एवमाद्यनन्तगुणविशिष्ट-
मात्मानं सेवस्वेति ॥ ६ ॥
उज्ज्वला ।
विषयत्यागे हेतुमाह—
शिष्यं प्रत्याचार्यस्य वचनमेतत्। द्वौ चात्र हेतू विषयाणां त्यागे—पराधी-
नत्वमहितत्वं च । महान्त गुणतः । तेजसस्कायं तेजसश्शरीरं तेजोराशिं
स्वयंप्रकाशम् । (१)'आत्मज्योतिः सम्राडिति होवाचे'ति बृहदारण्यकम्।
सर्वत्र निहितं सर्वगतम् । प्रभु स्वतन्त्रम् । एवम्भूतं गुहाशयं एतावन्तं
कालं अहमात्मन् , सप्तम्येकवचनस्य लुक्, आत्मनि । अस्मिन् मदीये स-
ङ्घाते अन्यानपेक्ष्यैव लब्धुं योग्यमलब्ध्वा अथाऽन्येषु इन्द्रियादिषु तं तं वि-
षयं प्रतीच्छामि लब्धैर्र्थै लट्, प्रत्येच्छम् । इदानीं तु त लब्ध्वा न तथा-
विधोऽस्मि । त्वमप्येतदेव हितं साधुष्ठानं साधुमार्गे सेवस्व नाहितं विषया-
नुधावनमिति ॥ ६ ॥
सर्वभूतेषु यो नित्यो विपश्चिदमृतो ध्रुवः ।
अनङ्गोऽशब्दोऽशरीरोऽस्पर्शश्च महाञ्छुचिः ।
स सर्वं परमा काष्ठा स वैषुवतं स वै वैभाजनं पुरम् ॥७॥
विवरणम् ।
विशिष्टमात्मानं सेवस्वेति क्रियापद्मनुवर्तते । किं च सर्वभूतेषु
ब्रह्मादिष्वनित्येषु यो नित्योऽविनाशी । विपश्चिन्मेधावी, सर्वज्ञ इत्यर्थः ।
अमृतोऽत एव । यो ह्यनित्योऽसर्वज्ञः स मर्त्यो दृष्टः; अयं तु तद्विपरी-
तत्वादमृतः । ध्रुव अविचलः । निष्कम्पस्वभाव इत्यर्थः । अनङ्गः स्थू-
लशरीररहित इत्यर्थः । स्थूले हि शरीरे शिरआद्यङ्गानि सम्भवन्ति ।
अशरीर इति लिङ्गशरीरवर्जित इत्येतत् । अशब्दः नाऽस्य शब्दगुणः
सम्भवति । शब्दविद्धि सन् अन्यथा शब्दात्मकः शब्दात्मकमेव विजा-
नीयात् । न चैतदस्ति । अतोऽशब्दः । तथा अस्पर्शः आकाशवायुभूत-
द्वयगुणप्रतिषेधेन शब्दादयो गन्धावसानाः सर्वभूतगुणाः प्रतिषिद्धा
वेदितव्याः । तत इदं सिद्धमाकाशादपि सूक्ष्मत्वम् । शब्दादिगुण-
बाहुल्याद्वाय्वादिषु स्थौल्यतारतम्यमुपलभ्यते । शब्दादिगुणाभावा-
न्निरतिशयसूक्ष्मत्वं सर्वगतत्वादि चाऽप्रतिबन्धेन धर्मजातं तर्केणाऽपि

---

१. बृह. उ. ४. ३ ६. अत्र पाठभेदो दृश्यते.