अणुभाष्य (महाप्रभु वल्लभाचार्य - शुद्धाद्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य प्रकाश टीका सहित)

भावणात् तस्याश्च श्रुत्यन्तरे विजिघत्सोऽपिपास इति ब्रह्मणि निषेधेनोपपादनसापेक्षत्वात्
प्रकरणस्यापि संदिग्धत्वमेव । तस्मादुक्तमेव विषयवाक्यं युक्तमिति दिक् ।
इति श्रुतिश्च रसो वै स इति । रसे रमाऽऽलम्बनविभावः । निरुक्ते मूले तु सत्यमुदकनामसु
पठितं सृष्ट्वा रोदसीः उदकं ज्ञानं शेषश्च सत्यं ज्ञानमिति श्रुतेरर्थाः । मृत्युनेदमित्यस्या रोदसीरूपलोक-
मात्रा आसमन्ताद्दृष्टं संसेवितमित्यर्थः । मूले निरुक्ते श्येनः सोमः चन्द्रमाः मृत्युः इत्यादिना
प्रसिद्धान्यनामानुरोधेनान्यर्थो भवति तथापि पृथिवी गौः धेनुः इला रोदसीरिति पञ्च प्रसिद्धनामानि
ततो बहूनामनुग्रहस्य न्याय्यत्वाद्रोदसीर्गृहीता चन्द्रमसा वा तुरीयतत्त्वत्वात् चन्द्रमसोसा पश्चाद्ध्या-
व्याटीकायां निरुक्ते । नित्यलीलावादेनापि स्फुटमुपपादनीयम् । मायाशबलितं ब्रह्म कारणमिति
पौराणिकमतम् । प्रकृत

५०४ श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [ अ० १ पा० २ अ० ३ सू० १०
भाष्यप्रकाशः ।
शैवस्तु प्रह्रस्तादेव पराहत इति न तदर्थं पुनः प्रयत्नम् । अतः पूर्वोक्तमक्षुण्णम् ॥ १० ॥
इति तृतीयं अत्ता चराचरेत्यधिकरणम् ॥ ३ ॥
रश्मिः ।
संकल्पेनाविद्याख्यस्य तमसो गुणविभागं निरूप्य तस्य तनवो ब्रह्मा रुद्रो विष्णुरिति गुणिभ्य एभ्य-
स्तत्त्वान्तरं दर्शितमिति । सोत्ता भवतु न त्वदृश्यत्वादिगुणको धर्मोक्तेरित्यधिकरणोदित इति भग-
वच्छैवमतशङ्कायामाहुः शैवस्तुस्त्विति । भगवानिति शेषः । अत्र प्रह्रस्तः। तन्न परं ब्रह्म किंतु ब्रह्मणो
नान्तरीयकः पाद इति न तत्र निर्व्याजमहिम्नः सिद्धिः । तथाहि ब्रह्मोपनिषत्तापनीययोर्नान्त-
रीयकपादत्वनिरूपणमुक्तमेवमेव मैत्रायणीयोपनिषदपि मैत्रिशिष्यः शाकायन्यो वालखिल्यप्रजापति-
संवादमुपक्षिप्य तन्मुखेन ध्येयस्य प्राणाख्यस्यात्मनः स्वरूपं यो ह वोपरिष्टाः श्रूयते गुणेषु स
वा एष शुद्धः पूतः शून्यः शान्तो प्राणो निरात्मानन्तोऽक्षयः स्थिरः शाश्वतोऽजः स्वे महिम्नि
तिष्ठति तेनेदं शरीरं चेतनवत्प्रतिष्ठापितं प्रणोदयिता चैषोस्येत्युक्त्वा स पुरुषसंज्ञेशेन शरीरे
प्रविश्यावर्तत इति चोक्त्वा अथ यो ह वै खलु तस्य सौंशोयं यश्चेतामात्रः प्रतिपुरुषः क्षेत्रज्ञः
संकल्पाध्यवसायाभिमानलिङ्गः प्रजापतिर्विश्वाख्यस्तेनेदं शरीरं तथेत्युक्त्वा प्रजापतिर्वा एकोग्रेऽ-
तिष्ठत् स नारमतेत्यादिना बहूनां प्रजानां तत्कृतानां सृष्टिं चोक्त्वा ततः पूर्वोक्तरूपस्यात्मनोऽ-
ज्ञानात् क्षेत्रज्ञस्यास्मदादिशरीरस्य बन्ध इत्युक्त्वा तन्निवृत्तिप्रकारं चोक्त्वा चतुर्थप्रपाठके पुनर्वा-
लखिल्यानां अग्रिर्वायुरादित्यः कालोऽपः प्राणोन्नं ब्रह्म रुद्रो विष्णुरेकैन्यमभिध्यायन्त्येकैन्यं कतमः
श्रेयः सोऽस्माकं ब्रूहीति प्रश्ने ब्रह्मणो वा एता अग्र्यास्तनवः परस्यामृतस्याशरीरस्येत्युक्त्वा तस्यैव
लोके प्रतिमोदतीह यो यस्यानुषक्तः इत्येवं ह्याह 'ब्रह्म खल्विदं वा व सर्वं' इत्यादि तत्तनुपासकस्य
तत्तत्सालोक्यं कृत्स्नक्षये पूर्वोक्तपरमपुरुषक्यं च फलमुक्त्वा ततः पञ्चमे परब्रह्मणः सर्वात्मत्वा-
दिरूपमहामाहात्म्यप्रतिपादने कौत्सायनीस्तुतिमुखेन कृत्वा तत्तमो वा इदमग्र आसीदित्यादिना
तमोभवनं ततः परेरेणेन वैषम्याद्रजस्ततस्तथैव सत्त्वं तस्यापि रसश्रवणं तस्य योशः स प्रति-
पुरुषः क्षेत्रज्ञः संकल्पाध्यवसायाभिमानलिङ्गः प्रजापतिर्विश्वाख्यः अस्य प्रागुक्ता एतास्तनव इत्युक्त्वा
ततो भिन्नप्रक्रमेण अथ यो ह खलु वा वास्य तामसोंशोऽसौ स ब्रह्मचारिणो योयं रुद्र एवमेवास्य
राजसोंशो ब्रह्मा तथैव सात्त्विकोंशो विष्णुरित्युक्त्वा स एष एकस्त्रिधाभूतोऽष्टैधाकादशधा द्वादशधा-
ऽपरिमितधा चोद्भूत इत्यादिमाहात्म्यमस्योवाच एवं सति याश्चतुर्थे प्रपाठके दश तनव उक्तास्ता
गुणातीता एवेच्छामात्रेणैव प्रकटा इति ज्ञायते । तंत्रैव तेषां ब्रह्मत्वविधानात् । याः पुनः पञ्चमे
उक्तास्तास्तु सगुणस्य । प्रजापतिं तादृशमुपक्रम्य राजसादिपदोक्तिपूर्वकं पाठात् । न चास्य प्रागुक्ता
एतास्तनवः इति कथनात् तासामेतदभिन्नत्वं शक्यम् । प्रागुक्तास्तनवोस्यैता इत्यन्वयात् । प्रति-
पुरुषस्य मूलपुरुषभिन्नत्वेन तन्मूर्तीनामपि तथात्वस्यैवौचित्यात् । प्रकृतच्छेदे एतच्छब्दस्य वक्ष्य-
माणपरामर्शितया ज्योतिरधिकरणे सिद्धत्वेन चोधानवकाशाच्च । एवं सत्येते तामसरुद्रादयो यस्यां-
शास्तत्तत्त्वान्तरं संकल्पाध्यवसायाभिमानलिङ्गं प्रजापतिविश्वक्षेत्रज्ञादिनामकं प्रतिपुरुषरूपमेव सिद्ध्यति ।
यस्याग्र्यास्तनवोऽन्याधा दशोक्ताः कृत्स्नप्रलये तत्तनुपासकानां यदैक्यं कौत्सायनस्तुतौ यन्माहात्म्यं
यो गुणेषूपरिष्ठोस्ति यस्यायं प्रजापतिः प्रतिपुरुषः स तु महापुरुषः अशरीरोऽमृतः सर्वात्मको ज्ञेयेति
सिद्धयति । अत एव षष्ठे प्रपाठके दशमकण्डिकायां मोक्षुमोन्यविचारे यथाग्निर्वै देवानान्नामन्नदः
504

व्यक्तमुखा" -> wait, is that an avagraha or 'ह्य'?
Look closely at line 33:
भूतात्माग्निसंज्ञो (bhūtātmāgnisaṃjño)
then: ऽ (avagraha) + प्य (pya)?
Wait! Look at the letter:
It is: 'ऽप्य' or 'ह्य'?
In line 1: 'ह्यव्यक्तमुखा'.
In line 33: look at the letter before 'व्यक्त':
It has 'ऽ' (avagraha) and 'प्य'? No, it is 'ऽप्यव्यक्तमुखा'! Wait, let's look at the character:
It's 'ऽ' then 'प्य'? No, look at line 33:
भू (bhū) ता (tā) त्मा (tmā) ग्नि (gni) सं (saṃ) ज्ञो (jño)
Then: ऽ (avagraha)
Then: प्य (pya)? No, wait, look at 'ऽप्य':
Wait, is it 'ह्य' (hya)?
Look at 'ह्य' in 'ह्यव्यक्त' at the end of line 33:
'पुरुषो ह्यव्यक्तमुखेन' -> 'ह्य' has the hook of 'ह' and loop of 'य'.
Now look at the word in question:
It has 'ऽ' (avagraha) and

५०६ श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [ अ० १ पा० २ अ० ४ सू० ११
गुहां प्रविष्टावात्मानौ हि तद्दर्शनात् ॥ ११ ॥ ( १-२-४ )
तस्यैवाग्रे पठ्यते । 'ऋतं पिबन्तौ सुकृतस्य लोके
गुहां प्रविष्टौ परमे परार्धे ।
छायातपौ ब्रह्मविदो वदन्ति
पञ्चाग्नयो ये च त्रिणाचिकेता' ॥ इति ।
भाष्यप्रकाशः ।
गुहां प्रविष्टावात्मानौ हि तद्दर्शनात् ॥११॥ अयं भोगो व्यापिवैकुण्ठे अन्यत्र वाऽस्तु,
रश्मिः ।
त्रिगुणं भुङ्क्ते इति यो हैवं वेद संन्यासी च योगी चात्मयाजी चेति । अर्थस्तु यथा देवानां
मध्येऽग्निरन्नादोऽन्नस्य प्रसिद्धः सोमोऽन्नमदनीयमग्निनैवान्नमन्नादेन सहभूतमदनीयमिति सिद्धं श्रुत्यन्तरे ।
अथ यत्किंचेदमार्द्रं तद्रेतसोऽसृजत तद्रसः सोमः एतावद्वा इदमन्नं चैवान्नाद

किमिदं ब्रह्मवाक्यमाहोस्विदन्यवाक्यमिति । अस्य वाक्यस्योत्तरशेषत्वे
जीवप्रकरणपठितत्वार्थं ब्रह्मवाक्यत्वं पूर्वशेषत्वे तु ब्रह्मवाक्यमिति प्रकरण-
निर्णयः। मध्ये पाठोऽयं संदेहः अर्थविचारे तु द्विवचननिर्देशात् पूर्वशेषत्वे
भाष्यप्रकाशः
न त्वन्तर्दहवेऽपीत्याशङ्कावारणाय। किंच, ये पूर्वाधिकरणेषु धर्मा उक्तास्तेऽन्तर्वर्तिन उक्ताः। अन्त-
र्वर्ती च हृद्यन्तर्ज्योतिः पुरुष इत्यादिश्रुत्या, अहमित्यादिप्रत्ययविषयश्चान्तर्वर्ती जीव एव सिद्धः।
ब्रह्म तु व्यापकत्वात् सार्वत्रिकमुदासीनं, न त्वन्तरेव विशेषतः सिद्धम्। तथा सति पूर्वाधिकरणेषु
यन्माहात्म्यमुक्तं तज्जीव एव भविष्यति, न ब्रह्मणीति जीवनिवारणेन तत्र तत्साधनाय चेदम-
धिकरणमुपोद्घातसंगत्या आरभ्यत इत्याशयेन विषयवाक्यस्वरूपकथनपूर्वकं तद्वाक्यमुदाहरन्ति
तस्यैवाग्र इत्यादि । पुरःस्फूर्तिको वाक्यार्थस्तु, ऋतं सत्यं सुकृतस्य सम्यक्त्वमवगत्य
कृतस्य कर्मणः फलं पिबन्तौ भुञ्जानौ। यद्यप्येको भुङ्क्ते, नेतरस्तथापि, छत्रणो यान्तीतिवद्
समुदाये गौण्या पिबन्ताविति प्रयोगः। लोके अस्मिञ्छरीरे, गुहां हृदयाकाशं प्रविष्टौ। गुहा-
मिति सप्तम्यर्थे द्वितीया । गुहाया विशेषणं, परमे परार्द्धे इति । बाह्यपुरुषस्थानापेक्षया परमं
उत्कृष्टे । तत्र हेतुः परार्द्धत्वम् । परार्द्धं ब्रह्मणः स्थानम् । तत्र हि भक्तैर्ज्ञानिमिरुपासकैश्च ब्रह्मो-
पलभ्यत इति । तौ छायातपौ संसारित्वासंसारित्वाभ्यां धर्माभ्यां परस्परविलक्षणौ ब्रह्मविदो
वदन्ति कथयन्ति । न केवलं त एव कथयन्ति, किंतु पञ्चाग्नयस्त्रिणाचिकेताः श्रौतस्मार्ताग्नि-
मन्तस्त्रिकृत्वो नाचिकेतोऽग्निर्यैश्चितस्तादृशा गृहस्था अपि वदन्तीति । मुख्योऽर्थस्त्वग्रे भाष्य
एव वक्ष्यव्यः । तत्रोक्तेऽर्थे संशयं तद्बीजं चाहुः किमिदमित्यादि । प्रकरणनिर्णय इति
प्रकरणेन कृतो निर्णयः। ननु वल्लीसमाप्त्या पूर्वप्रकरणसमाप्तेस्तदुत्तरप्रकरणगतत्वस्य स्फुटत्वात्
कथं संदेह इत्यत आहुः मध्ये इत्यादि। तथाच,
रश्मिः।
वैकुण्ठश्वेतद्वीपव्यापिवैकुण्ठ...................................................................................
तत्र वा। उपोद्घातेति प्रकृतः प्रत्यक्तसिद्ध्यर्था चिन्तां तद्बुद्ध्येपि भोगसाधनरूपां तामुपोद्घातं
विदुर्बुधाः। तया संगत्या। तद्वाक्यम् विषयवाक्यम् । एक इति एको जीव इतरोन्तर्यामी
'तयोरन्यः पिप्पलं स्वाद्वत्त्यनश्नन्नन्यो अभिचाकशीति' इति श्रुतेः । समुदायेति एकसार्थवाहि-
त्वविशिष्टे गौणी यथा छत्रिणो यान्तीतत्र राज्ञश्छत्रित्वात् तथा पानापानकर्तृसमुदाये । पा पाने
इति धातोः कर्तृप्रत्ययान्तस्य गौण्येत्यर्थः । परार्धमिति परार्ध्यमिति पाठे परार्धं ब्रह्मणः स्थानम-
र्हतीति परार्ध्यं हृदयम् । त्रिरिति नचिकेतवाक्यानामध्ययनं तदर्थज्ञानमनुष्ठानं चेति त्रित्वं
बोध्यम् । इत्यर्थः शंकरभाष्यटीकायाम् । श्रौतस्मार्तेति पञ्चाग्नयः स्मार्ताः सभ्यावसथ्ययोः
स्मार्तत्वात् । त्रयोऽग्नयः श्रौताः गार्हपत्याहवनीयान्वाहार्यपचनरूपाः त्रयोऽग्नय इति योगतत्त्वोप-
निषदः श्रुतेः । मुख्य इति अस्यार्थस्य शांकरकृतत्वेन मायावादिमतसंमतत्वादस्मदन्यो मुख्य
इत्यर्थः । उक्त इति पुरःस्फूर्तिकेऽर्थे । बीजमिति पूर्वशेषत्वस्योत्तरशेषत्वं च। प्रकरणेति 'क इत्था
वेद यत्र सः' इत्यत्र प्रकरणस्यस्यार्थ उक्तः। नन्विति यस्य ब्रह्म चेति श्रुतिर्द्वितीयवल्लीसमाप्तावे-
तदग्रे तृतीयवल्ल्यारम्भे ऋतं पिबन्ताविति श्रुतिः द्वितीयवल्लीसमाप्त्या न ज्ञायते इत्याशङ्कयाह-
507

५०८ श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [ अ० १ पा० २ अ० ४ सू० ११
बद्धमुक्तजीवौ भविष्यतः । उत्तरशेषत्वं त्विन्द्रियमनसी । उभयथापि न
ब्रह्मवाक्यम् । द्वयोर्मुख्यत्वेन प्रतिपादनात् । ब्रह्मवाक्येऽपि न प्रयोजनसिद्धिः ।
भाष्यप्रकाशः ।
'स्वार्थबोधे समाप्तानामङ्गाङ्गित्वव्यपेक्षया ।
वाक्यानामेकवाक्यत्वं पुनः संहत्य जायते' ॥
इति पूर्वतन्त्रे सिद्धत्वात् कयाचित् संगत्या पूर्वशेषत्वस्यापि शक्यवचनत्वाद्, आत्मानं
रथिनं विद्धीत्यादेः प्रागेव पाठाच्च संदेह इत्यर्थः । ननु तर्ह्यर्थेन निर्णयोऽस्त्वित्यत आहुः
अर्थेत्यादि । बद्धमुक्तजीवाविति हन्ता चेन्मन्यते हन्तुमित्यनेन बद्धस्य, मत्वा धीरो न शोच-
तीत्यनेन मुक्तस्य च पूर्वत्रोक्तत्वात् तदनन्तरपठितस्य द्वित्वस्य तद्विषयत्वप्रत्यभिज्ञानाच्चावेव
युक्तौ, न तु जीवपरमात्मानौ । अनश्नन्निति श्रुत्या परमात्मनो भोगाभावादिति । इन्द्रियमनसी
इति यस्त्वविज्ञानवान् भवतीत्यादौ तयोरेवाग्रे निरूपणात् । पिबन्ताविति पानकर्तृत्वव्यपदेशस्त्वे-
धांसि पचन्तीतिवत् करणे कर्तृत्वोपचाराद् बुद्धिजीवपक्षे बुद्धौ केवलायामिवोभयत्राप्युपपत्स्यते ।
रश्मिः ।
प्रकरणस्य समाप्तेः । तदुत्तरं प्रकरणं ऋतं पिबन्ताविति श्रुत्यन्तरम् । आत्मानं रथिनं विद्धीति
जीवप्रकरणं तद्गतस्वस्येत्यर्थः । आत्मानमिति जीवप्रकरणबोधकादित्यर्थः । ब्रह्मप्रकरणबोधकाच्च
जायते म्रियते वा विपश्चित् इत्यारभ्य यस्य ब्रह्म चेत्यन्तात् पश्चादिति मध्ये पाठः । ततश्च संदेह
इत्यर्थः । पूर्वत्रेति ऋतमित्यस्य पूर्वत्र द्वितीयवल्ल्यामित्यर्थः । तद्विषयेति मुक्तबद्धजीवविषयत्व-
स्वाधीतेन मीमांसकेन छायातपयोर्द्वित्वमिदं तन्मुक्तबद्धजीवनिष्ठमिति मनसि संविधानात् प्रत्यभि-
ज्ञानं तस्येदंताप्रकारकं ज्ञानं प्रत्यभिज्ञानं तस्मात् । न च ताविमौ छायातपाविति प्रत्यभिज्ञानमस्त्विति
शङ्क्यम् । गौरवात् । यस्त्विति ।
'यस्त्वविज्ञानवान् भवत्ययुक्तेन मनसा सदा ।
तस्येन्द्रियाण्यवश्यानि दुष्टाश्वा इव सारथेः' ॥ इति ।
'यस्तु विज्ञानवान् भवति युक्तेन मनसा सदा ।
तस्येन्द्रियाणि वश्यानि सदश्वा इव सारथेः' ॥
इति अयुक्तमनइन्द्रियाणि । छाया विषयसुखानुकूल्येन सुखस्य श्यामत्वेन मन आदी-
नामप्यस्वच्छत्वात् युक्तमनइन्द्रियाणि । आतपः भजनान्दानुकूल्येन ज्ञानानुकूल्येन वानन्दस्य श्याम-
त्वेपि स्वेषां मन आदीनां स्वच्छत्वात् कर्तृत्वोपचारादिति । इदं नैयायिकमते । आख्यातस्य पाकं
करोतीति पचति इत्यत्र करोतिना विवरणात् । यत्नार्थकत्वेनेधःसु तदभावात् । वैयाकरणास्तु
पच्यर्थो व्यापारो नैकविधः फूत्कारत्वाधःसंतापनत्वध्मत्वादिभिस्तत्तद्रूपेण वाच्यः । देवदत्तोऽग्निरेधांसि
पचति पचन्तीत्यत्र तत्तत्प्रकारकबोधस्यानुभवसिद्धत्वात् । न च नानार्थत्वापत्तिरिति वाच्यम् । तदा-
हिन्यायेन बुद्धिविशेष्यादेव शक्यतावच्छेदकानाममुगमकस्य सत्त्वात् । आख्याते क्रियैकत्वव्यवस्थाप्या-
वच्छेदकबुद्धिविशेष्यादायैव । उक्तं च वाक्यपदीये ।
'गुणभूतैरवयवैः समूहः क्रमजन्मनाम् ।
बुद्ध्या प्रकल्पिता भेदाः क्रियेति व्यपदिश्यते' ॥ इति
'फलव्यापारयोर्धातुराश्रये तु तिङ् स्मृतः' इत्याख्यातार्थ आश्रय इत्याहुः । तथाच देवदत्तः
508

यहाँ प्रदत्त पृष्ठ का देवनागरी में पंक्तिशः लिप्यन्तरण प्रस्तुत है:

भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिवृंहितम् । ५०९
अथ मन्यते, उपनिषत्पाठादन्यत्रानिर्द्धाराज्जीव ब्रह्म परत्वेऽपि तयोर-
भेदाद् ब्रह्मपरतैव वाक्यस्य युक्तेति । तथापि कस्य निर्णायकत्वं, प्रकरणस्यार्थस्य
वेति । उभयोरपि संदिग्धत्वादयुक्तो विचार इति चेदुच्यते ।
भाष्यप्रकाशः।
उभयथेति उत्तरशेषत्वे च । ननु, येयं प्रेते विचिकित्सेत्यनेन जीवस्य, अन्यत्र धर्मादन्यत्रा-
धर्मादित्यनेन परमात्मनश्च पूर्वं पृष्टत्वात् पूर्वशेषत्वाङ्गीकारे जीवपरमात्मानौ सुखेन संगमिष्यत
इति तावेवात्र ग्राह्यावित्येकदेशिकृतं समाधानं दूषयन्ति द्वयोरित्यादि । ब्रह्मवाक्यत्वाय हि
परमात्मनिरूपणमत्राङ्गीकार्यम् । तत्प्रयोजनं च मुख्यतया परमात्मनो भोक्तृत्वप्रतिपत्तिः । सा तु
द्वयोस्तुल्यतया मुख्यत्वेन प्रतिपादनाद् दुर्घटेत्यपार्थं तस्य ब्रह्मवाक्यत्वमित्यर्थः । ननूपनिषदो
रहस्यविद्यास्तासु यदुच्यते, तन्निर्धारितमेवोच्यते । अत उभयोर्ऋतपातुत्वमन्यत्रानिर्णीतमत्र
निर्धारयितुं प्रवृत्तं वाक्यमिन्द्रियमनसोग्र्रहण उपचारदोषेण दुष्यतीति तदभावायास्य जीवब्रह्मपर-
त्वाङ्गीकारेऽपि तयोरवच्छेदभेदेनैव भिन्नतया वस्तुत ऐक्याद् वाक्यस्योभयपरत्वेऽपि ब्रह्मवाक्यत्व-
मक्षतमित्येकदेशिकृतं समर्थनं दूषणार्थमनुवदन्ति अथेत्यादि । तद् दूषयन्ति तथापीत्यादि ।
संदिग्धत्वादिति । अर्थस्य संदिग्धत्वं जीवद्वयनिरूपणकोव्यनिरासाद् बोध्यम् । तथाच तद-
ङ्गीकारे विचारवैयर्थ्यमित्यर्थः । एवमेकदेशिमतदूषणेन विचारमाक्षिप्य तत् समर्थयन्ति उच्यत
इत्यादि । शास्त्रं व्यासप्रणीतं श्रौतवाक्यत्वसंदेहवारकम् । अतस्तत्र पूर्वं संदेहाकारस्य निर्णयः
रश्मिः।
एधोभिः पचतीत्यत्र फूत्काररूपव्यापारवदेधांसि पचतीत्यत्राधःसंतापनरूपव्यापारमाश्रित्यैधःसु मुख्यमेव
कर्तृत्वमिति ध्येयम् । तदादिन्यायस्तु तदादिपदस्य कचिद्धटादित्वं शक्यतावच्छेदकं क्वचित्सदा-
दित्वं कचित्कुड्यत्वं कचित्कुसूलत्वमिति । बुद्धीति बुद्ध्या पदार्थान् जानातीत्यत्र करणत्वेन बुद्धे-
रुक्तां केवलायां कर्तृत्वोपचारः । एकदेशीति शंकराचार्यकृतम् । एकदेशित्वं तु ब्रह्मवादैकदे-
शालम्बनात् तथाहि पुच्छस्याक्षरब्रह्मणो हि पराकाष्ठापन्नवस्तुत्वं भूयसां श्रुतिभागानां सगुणपर-
त्वोपगमनालम्बन्ते तथा निबन्धोक्तषड्विधवैदिकसृष्टिषु मायिकसृष्टेर्ग्रहणमिति अन्यदेवमुज्ञेयम् । यद्वा
जैमिनिबादरिकाशकृत्स्नौड़ुलोमिप्रभृतय एकदेशिनः सूत्रोक्तत्वात् । ब्रह्मवाक्यत्वमिति एतेन
ब्रह्मवाक्य इति भाष्ये ब्रह्मवाक्यपदं भावप्रधानं ब्रह्मवाक्यत्व इति भाष्यार्थः । तदङ्गीकार इति
एकदेश्यङ्गीकारे । आक्षिप्य निर्मत्स्य॑ । तदितव्यव्यम् विचारमित्यर्थः । श्रौतेति श्रुतिसूत्रे
एका कोटिरिति निबन्धटीका ।
'वेदाः श्रीकृष्णवाक्यानि व्याससूत्राणि चैव हि ।
समाधिभाषा व्यासस्य प्रमाणं तच्चतुष्टयम् ॥
उत्तरोत्तरसंदेहवारकं परिकीर्तितम्' ।
यद्यपि तथापि सूत्रेषु अप्यविद्वद्वर । विद्याछन्दसोर्वेदस्वरूपे उपकुर्वतोरप्यनुष्ठान उपक्र-
राङ्गीकारात् । ननु कारिकायां शास्त्रं वा श्रीकृष्णवाक्यमस्त्विति चेन्न । अधिकरणघटकसंशयस्य
उत्तरोत्तरसंदेहवारकं परिकीर्तितमिति निबन्धेऽनिबन्धनात् । तत्रेति श्रौतवाक्ये । समेति कारि-
कोक्तनिर्णयपदवाच्यसिद्धान्तनिर्णयविषयीभूतसिद्धान्तः । अनर्थकम् न अर्थो निवृत्तियस्यात् तादृक्

५१० श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [ अ० १ पा० २ अ० ४ सू० ११
संदेहवारकं शास्त्रं पदशक्त्या तु निर्णयः ।
जीवाद्युत्कर्षशब्देन द्वयोर्वाक्येऽपि न क्षतिः ॥
गुहातपशब्दाभ्यामित्यर्थः । ऋतं पिबन्तावित्यत्रैवं संशयः । किं जीवद्वयं
निरूपयति, आहोखिज्जीवब्रह्मणी वेति । तत्र ब्रह्मप्रकरणस्य सामान्यत्वाद्,
भाष्यप्रकाशः।
कार्यः । अन्यथा तु समाधानमनर्थकमेव स्यात् । नचोक्तयोरुभयोरपि संदिग्धत्वात् केन स
निर्णय इति शङ्क्यम् । पदशक्त्या तु निर्णयः । संदेहाकारस्य । कस्य पदस्य शक्त्येति चेत् ।
जीवाद्युत्कर्षशब्देन । जीवं प्राप्य उत्कर्षबोधको यः शब्दस्तेन । वाक्ये द्वयोः पक्षयोर्न क्षतिः ।
तथाच तादृशपदस्य शक्त्या जीवद्वयपक्षो जीवपरमात्मपक्षश्चेति द्वावपि संगृहीतुं शक्येते इत्यर्थः ।
जीवाद्युत्कर्षशब्दः को वेत्यपेक्षायां व्याकुर्वन्ति गुहेत्यादि । इदं पूर्वोत्तरपक्षयोर्विवरण एव स्फुटी-
भविष्यति । ननु, यः सेतुरीजानानामिति मन्त्रस्यापि प्रकरणद्वयमध्ये पाठोऽस्तीति स कुतो न
विचार्यत इत्यत आहुः ऋतमित्यादि । तथाच तत्राक्षरं ब्रह्म स्फुटमेव श्रूयते इति संदेहा-
भावात् स न विचार्यते, किंतुत्रैवैवं संशयादयमेव विचार्यत इत्यर्थः । एवं संशयं साधयित्वा
पूर्वपक्षमाहुः तत्रेत्यादि । अयमर्थः । यद्यस्मिन् मन्त्रे ब्रह्मैव प्रतिपाद्यं भवेत् तदा पूर्ववद्यामि-
रश्मिः।
स्यात् । पूर्वपक्षोत्थानद्वारा संदेहान्तरस्य समाधानान्तरप्रवृत्तिजनकत्वात् । उक्तयोरिति अर्थ-
प्रकरणयोः । स इति निर्णयविषयीभूतसिद्धान्तः । पदेति पदानां गुहात्मपदानाम् । शक्त्या
अभिधावृत्त्या तात्पर्यवृत्त्या च सिद्धान्तस्य निर्णय इति । कारिकार्थोपि कस्य निर्णय इत्याकाङ्क्षायामाहुः
संदेहाकारस्येति । संदेहस्याकारो यस्मै सिद्धान्ताय स तथोक्तः सिद्धान्तस्येत्यर्थः । कस्येति
जीवनिरूपणं सूत्रे कुतः ब्रह्मविचारस्य प्रतिज्ञानात् यदि स्वस्माद्ब्रह्मोत्कर्षार्थं तर्हि कस्य पदस्य शक्त्या
जीवनिरूपणमिति प्रश्नः । जीवं प्राप्येति जीवादित्यत्र ल्यब्लोपे पञ्चमी व्याकृता । तथाच जीवाद्
ब्रह्मोत्कर्षशब्देनातपशब्देन कृत्वा छायापदशक्त्या वाक्ये श्रुतिवाक्ये जीवनिरूपणं सूत्रे त्वात्मा चात्मा
चात्मानावित्येकस्मात्पदस्य शक्त्या जीवनिरूपणम् । अतः पक्षयोः जीवद्वयजीवपरमात्मद्वयरूप-
योरेकतरयोर्द्वयोर्जीवपरमात्मनोर्न क्षतिः ब्रह्मनिरूपणीयेपि जीवनिरूपणस्य नासंगतिरित्यर्थः । तथा-
चेति । तादृशपदमात्मच्छायापदम् । तस्य शक्त्या जीवद्वयपक्षपरमात्मपक्षश्चेत्येतयोः एकतरौ द्वौ जीव-
परमात्मानौ अप्येवकारार्थः । तावेव संगृहीतुं शक्येते इत्यर्थः । जीवादिति छायात्मपदे जीवशब्दो
जीवाद्युत्कर्षशब्दः को वेत्यपेक्षायामित्यर्थः । गुहेत्यादीति गुहाशब्द उत्कर्षबोधक एव । जीवादिष्ठ-
ङ्गानि च ब्रह्म तु गुहां प्रविष्ट इत्युत्कर्षः । सह्यातपशब्दस्योत्कर्षबोधकत्वम् । गुहाशब्देनातपशब्देन
चेति भाष्यार्थः । कारिकायामुत्कर्षशब्देनेत्येकवचनात् । संशयनिरूपणं तु त्वाधुना भविष्यति । अतः
संदेहपरत्वेन न प्रकाशो व्याख्यातः सिद्धान्तपरत्वेन तु व्याख्यातः । संदेहाकारस्येत्यत्र संदेहहेतोस्त्वेव
वदेयुः । सिद्धान्तपक्षे तु शत्राकारपदं सार्थकम् । न च सिद्धान्तस्येति संदेहाकारस्येत्यत्र वदेयुर्यदि
सिद्धान्तपक्षोभिप्रेयादिति शङ्क्यम् । कारिकायां संदेहवारकमित्यनेन संदेहपुरस्कारेण सिद्धान्तोक्तेः ।
एतेन सिद्धान्तपदाभावात्कारिकायां संदेहपदश्रवणात् संदेहपरत्वेन व्याख्यानं युक्तमिति प्रत्युक्तम् ।
एव स्फुटीति । अस्योपपादनसापेक्षत्वात् एवकारः । अन्यत्र नेत्यन्ययोगव्यवच्छेदकः । तथा चैष
कारिकार्थः । ननु जीवपरमात्मनिरूपणेऽर्थप्रकरणयोः संदिग्धत्वेन विचारकरणाभाव इति चेत्त-
त्राहुः संदेहवारकं शास्त्रमिति । सूत्रजातं संदेहस्य श्रुतिष्वधिकरणान्तर्गतस्य वारकं पूर्वपक्षोप-

: 'ग्' + 'नि' + 'ं' = ग्निं.
Wait, where is the second letter?
Wait, is there a second letter?
Let's re-examine:
ना (1) चि (2) के (3) तो (4)
Then what?
There is: 'मि' or 'ऽ'?
Wait! Is that an avagraha 'ऽ'?
No, look at L20: "जीवाद्ब्रह्मण": द् + ब = द्ब्र.
Look at L26: "ईश्वरोऽविद्यायां": there is an avagraha 'ऽ'! It looks like an 'S'.
In L24, after 'तो', there is NO 'S'.
Wait, what is after 'तो'?
There is a letter with i-matra. Under the i-matra, it is 'मि' or 'ग्नि'?
Wait, could it be 'चि'?
Could it be 'चितं'? "नाचिकेतोचितं"?
Wait! "नाचिकेतोचितं"??
नाचिकेत + उचितम् = नाचिकेतोचितम्!
LOOK AT THAT!
ना (nā)
चि (ci)
के (ke)
तो (to)
चि (ci) -> wait, does it have an i-matra? YES! And the letter is 'चि' (ci) or 'मि' (mi)?
Wait, if it's 'चि', then the next letter

५१२ श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [ अ० १ पा० २ अ० ४ सू० ११
गुहां प्रविष्टावात्मानौ हि तद्दर्शनात् । गुहा हृदयाकाशस्तत्र सकृदे-
कस्मिन् प्रविष्टौ जीवपरमात्मानावेव । अनेन जीवेनात्मनानुप्रविश्येत्युभयोः
भाष्यप्रकाशः ।
श्लक्ष्णम् । जात्यपेक्षयैकवचनस्यापि युक्तत्वात् । परमः परश्चतुर्मुखो यत्र मीयते तादृशं परार्धमुत्तमं
सत्यलोक एव । तत्रोभयोः । शतजन्मीनसत्कर्मशुद्धस्य कर्मिणो वेदान्तविज्ञानसुनिश्चितार्थस्य
सन्न्यासिनश्च भोगादिति । विद्वद्विद्वतोरिति विच्छन्दान्मतुप् । योग इति संबन्धे । शेषं स्फुटम् ।
एवं पूर्वपक्षमुक्त्वा समाधानं व्याकुर्वते गुहामित्यादि । एकस्मिन्निति एकदेत्यर्थः । अत्र हेतुर्हिं-
शब्देन सूच्यते । तं विवृण्वन्ति अनेनेत्यादि । अनेन जीवेन सहात्मनेत्यर्थः । नच सहार्थे
रश्मिः ।
'आत्मारामश्च मुनयो निर्ग्रन्था अप्युरुक्रमे ।
कुर्वन्त्यहैतुकीं भक्तिमित्थंभूतगुणो हरिः' ॥
इत्यत्र भक्तिपदेन स्मरणसाप्युक्तेः । 'आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्यः'
इत्यत्र मननोक्तेश्च युक्तिभिरनुचिन्तनस्य मननपदार्थत्वात् । हृदयाकाशौ वेति पाठः । जीवन्मुक्तस्य
लोकस्य च । जातीति भाष्यं विवरांचक्रुः न चेति । गुहे इति द्विवचनम् । एकेति गुहामित्येक-
वचनम् । परममिति भाष्यं विवृण्वन्ति स्म परम इति । तत्रोभयोरिति भाष्यं विवरांबभूवुः
तत्रोभयोरिति 'शतजन्मभिः पुमान्' इत्यादिवाक्यानि ।
'वेदान्तविज्ञानसुनिश्चितार्थाः
सन्न्यासयोगाद्यतयः शुद्धसत्त्वाः ।
ते ब्रह्मलोके तु परान्तकाले
परामृतात्परिमुच्यन्ति सर्वे' ॥
इति श्रुतिश्च । एवं पूर्वार्धं व्याख्याय तत्र किंचिदाहुः विद्वदिति मतुबिति । वसुप्रत्यये तु
विद्वद्विदुषोर्विद्वोऽविदुषोरिति प्रयोगौ स्याताम् । विच्छन्दान्मतुपि तु विद्वांश्र विद्वांश्च विद्वांसौ तयो-
र्विद्वतोः झय इति सूत्रेण मतुपो मस्य वः संप्रसारणं तु वसोर्न मतुपो वस । 'वसोः संप्रसारणम्' इति
सूत्रात् । भाष्ये । न वाक्यार्थेति । अन्तःप्रवेशनानुकूलो व्यापारो वाक्यार्थो न मुख्यक्रियात्वा-
भावात् । वदन्तीति वद व्यक्तायां वाचि व्यक्तवागनुकूलो व्यापारो वाक्यार्थः । कर्तृकर्मान्वयविशिष्टः ।
तथाचेन्द्रियमनसोर्गौणक्रियाऽयोगे तद्द्वारा मुख्यक्रियाऽयोगः सेयमसंगतिः । यथा सैन्धवमानयेत्यत्र
भोजनकाले आननक्रियायामश्वायोग इति विशेषेण लवणस्य निर्णयः । प्रकरणेनेति द्वितीयव्याख्याः
समाप्ता अत्रप्रकरणेतरजीवप्रकरणपाठादित्यर्थः । प्रकृते । एकस्मिन्निति न गुहाविशेषणम् । गुहायाः
स्त्रीत्वात् । किं तु कालविशेषणमित्याशयेन व्याचक्रुः एकदेति । हृदयाकाशविशेषणत्वे तु न दोषः ।
तथाच भाष्यं न ह्येकस्मिन् हृदयाकाशे इति । आत्मनेति 'प्रकृत्यादिभ्य उपसंख्यानम्' इति
वार्तिकेन तृतीया । आत्माभिन्नास्त्वयार्थेनानुप्रविश्येमास्तिस्रो देवता इत्यर्थः । सेयं देवतैक्षत हन्ताह-
मिमास्तिस्रो देवता अनेन जीवेनात्मनानुप्रविश्य नामरूपे व्याकरवाणीति छान्दोग्ये सैवात्र संदिग्धेति
यन्नाह तट्टीकायां देवता जगल्लक्षणाः सूर्यविम्बवदनुप्रविष्टात्मना संयूज्य वरेहास्मानीभूत्वा

प्रवेशाश्रवणात् । न ह्येकस्मिन् हृदयाकाशे जीवद्वयं प्रवेष्टुमर्हति । अर्थस्त्वेवं
संभवति पूर्वाधिकरणे यथाभिलषितभोगो भगवति साधितः । प्रकारान्तरेणापि,
भाष्यप्रकाशः।
तृतीया चेत् स्यात् तदोक्तं संभवेत् । सैवात्र संदिग्धेति वाच्यम् । 'गुहाहितं गहरेष्ठं पुराणम्' 'यो वेद
निहितं गुहायां परमे व्योमन्' इत्यादौ भावितस्य निहितत्वादेः स्वरूपेण प्रवेशं विनानुपपत्त्यात्र
तथा निश्चयात् । यद्यपि तत्र परमात्मनः सिद्धवनिर्देशस्तथापि, तत् सृष्ट्वा तदेवानुप्राविशत्,
तदनु प्रविश्य सच्च त्यच्चाभवदिति श्रुत्यन्तरात् प्रवेशहेतुक एवेत्यर्थः । नन्वत्र जीवपदात् तयोरेव
सोऽस्त्वित्यत आहुः न हीत्यादि । हृदयाकाशे हि जीवस्य प्रवेशो नामादिव्याकरणार्थः ।
व्याकरणं चैकेनैव संभवति । अत एवैकवचनम् । अन्यथा जीवाभ्यामित्यादि वदेत् । पुराणेष्वपि,
'चित्तेन हृदयं चैत्यः क्षेत्रज्ञः प्राविशद्यदा ।
विराट् तदैव पुरुषः सलिलादुदतिष्ठत' ॥
इत्यादौ देहोत्थापनायाप्येक एवोक्तः । अतो व्यष्टिदेहेऽप्येक एव मन्तव्यः । अन्यथा
करणाधिपौ द्वौ स्याताम् । ततश्च सुकृतदुष्कृतभोगोऽपि श्रुत्यादौ द्वयोरुच्येत । व्यवस्था च
भज्येत । अतो जीवद्वयमेकत्र प्रवेष्टुं नार्हतीति कार्यबलात् सहार्थेऽपि सती तृतीया जीवस्य ब्रह्म-
साहचर्यमेव गमयतीत्यर्थः । ननु भवत्वेवं तत्र तथापि प्रकृतमन्त्रार्थः कथं संगच्छत इत्यत आहुः
अर्थ इत्यादि । यथेति भिन्नं पदं नित्यसंबन्धात् तथापदमध्याहरति । तेनास्मिन्नधिकरणे जीवेन
रश्मिः।
नामरूपे नाम्ना रूपेण च सूक्ष्मं पिण्डं व्याकरवाणीति । अत्रास्मत्पदार्थः सूर्यो बिम्बं यथातद्रू-
पेणानुप्रविश्य तापयति एवं जीवेनात्मना देवताः प्रविश्य नामरूपे व्याकरोत्स्वतः स्वयं सूर्यबिम्बवद-
प्रविष्ट इति प्रविश्येत्यत्रानन्वितो जीवेनेत्यत्र स्वस्य जीवसाहित्यं प्रवेशे विघटयन् सहार्थे तृतीयां
विघटयति । ननु तर्हि न संदिग्धेति चेन्न गुहां प्रविष्टाविति श्रुतावेव सहप्रवेशज्ञापनादिति । श्रुत्यो-
र्विरोधे विकल्पः प्राप्तस्तमसहमाना विकल्पापादकश्रुत्यां सहार्थे तृतीयां साधयामासुः गुहाहितमिति ।
'तं दुर्दर्शं गूढमनुप्रविष्टं गुहाहितं गहरेष्ठं पुराणम् ।
अध्यात्मयोगाधिगमेन देवं मत्वा धीरो हर्षशोकौ जहाति' ॥
इति मन्त्रः । अस्यार्थः गुहायां हृदयाकाशे आहितं स्थितम् । गह्वरे अनेकानर्थसंकुले देहे स्थितं
पुरातनमनादिपुरुषम् । अध्यात्मयोगः ब्रह्मणि चित्तसमाधानं तेन प्राप्तं यदधिगमो ज्ञानं ज्ञाना-
भिन्नभक्तिर्वा तेन तया वा विदित्वेत्यर्थः । व्योमन्निति सप्तम्या लुक् । निहितेति आदिना मत्वे-
त्युक्तम् । मननं हर्षशोकत्यागश्च । अत्रेति । अनेन जीवेनात्मनानुप्रविश्येत्यत्र । तथेति
सहार्थे तृतीयात्वेन तृतीयानिश्चयात् । तत्रेति गुहां प्रविष्टावित्यत्र गत्यर्थाकर्मकेभ्यः कर्तरि क्तो
भूते लुक् विगृह्य प्राविविक्षतामिति प्रविष्टाविति सिद्धवन्निर्देशः कर्तव्यः । तत्सृष्ट्वेति इदं सर्वं सृष्ट्वा
सच्च त्यच्चेति सच्चासच्चोक्तं तत्तत्स्रष्टुं नास्ति तत्स्रष्टेत्यादिश्रुतेरर्थः शंकरभाष्ये । तयोरिति प्रतिबिम्बभूत-
जीवयोः । नामादीति आदिपदेन रूपमनेन जीवेनात्मनानुप्रविश्य नामरूपे व्याकरवाणीति
श्रुतेरित्यर्थः । पुराणेष्विति एकपुराणोदाहरणेन गतार्थत्वान्न पुराणान्तराण्युच्यन्ते । इत्यादावित्या-
दिपदेन पुराणान्तरवाक्यानि । करणेति करणानि इन्द्रियाणि यथोक्तं श्रीभागवते तृतीयस्कन्धे ।

, उपचारमरोचयन्तो... आहुः, छायातपौ विवृण्वते तत्रस्थेत्यादि)!
Wait, or is it विवृण्वन्ति?
Wait, does it have an anusvara? In विवृण्वते there is no anusvara.
Wait, look at the image: is that an anusvara? No, above the letter is an e-matra: े.
And the consonant is त: ते.
Before ते is ण्व (half-ṇa + va).
Before that is वृ (va with ṛ-kar).
Before that is वि.
So: विवृण्वते!
Wait, let's look REALLY closely at the image:
Is it विवृण्वते or विवृण्वन्ति?
Wait, look at line 7: स्फुटीकुर्वन्ति.
In line 7, न्ति has a clear i-matra: a vertical stroke to the left with an arch over न्त.
In line 10, over this letter, there is NO vertical stroke on the left! It has a slant stroke to the left-upwards, which is an E-MATRA!
Wait, is the consonant ते?
Yes, it looks exactly like ते in तेनोपचाराभावाद् right before it

', wait: 'पा' then 'त्रो' or 'नो'?
In line 12: "हेतुर्ऋतपानोर्जीवपरमात्मत्वसाधने" -> wait, line 12 has "हेतुर्ऋतपानयोर्जीवपरमात्मत्वसाधने"! Wait, in line 12 it's "हेतुर्ऋतपानयोर्जीव..." - wait, there is 'यो'! "हेतुर्ऋतपानयोर्..."!
Wait, in line 34: "ऋतशब्दस्याजादित्व..."
Wait, "हश्यादित्वयोरन्यत्र"? Or "हलादित्वयोरन्यत्र"?
Look at line 34: "अजादित्व" (aj-āditva) vs "हलादित्व" (hal-āditva)!
In Sanskrit grammar, 'अच्' (vowel) and 'हल्' (consonant)!
Ajāditva and Halāditva!
Look at the glyph: "ह" then "ल" with aa matra: "हलादित्वयोरन्यत्र"!
Yes! हल् + आदि = हलादि! "अजादित्वहलादित्वयोरन्यत्र दर्शनात् ।"
Brilliant!

Now look at the word before that:
In line 34: "हेतू ऋतपानयोरिति" or "ऋतपात्रोरिति"?
Wait, ऋतपातारौ जीवपर

ः शिक्षितो विशेषेणकृतो वा शिक्षू विशेषणे हिंसितस्तु न सेड्-"
Wait, "वाहं" or "त्वाहं"?
Look at the first word of line 33:
It has: 'त्वाहं' or 'वाहं'?
Wait! Look at the shruti in line 4:
"एतद्विद्यामनुशिष्टस्त्वयाहम्" -> "त्वया अहम्"!
In line 33: "...जानीयां" (end of line 32). Then line 33 starts with:
What is the first word?
Is it "त्वाहं" or "चाहं" or "वाहं" or "हं"?
Look at the letters:
व + ़? No, there is 'त्' attached? Look at 'त्वा': 'त्' on the left of 'वा'.
Wait, in line 33: look at the first character:
It's just 'वाहं' or 'त्वाहं'?
Wait, the character has a single vertical and a loop to the left: 'वा'! There is no 'त्' before it. Wait, could it be "त्वाहं"?
Compare with 'त्वा' in line 33 ("त्वया"): 'त्व' has 'त' and 'व'.
The first word in line 33 doesn't have 'त', it is just 'वाहं'!
Wait, why "वाहं"? Could it be "अहं" with an avagra

भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिवृंहितम् । ५१७
विशेषणाच्च ॥ १२ ॥
विशेषणानि पूर्वोक्तानि जीवब्रह्मणोरेव संगतानि । अग्रिमं वा, आत्मानं रथिनं
विद्धि, सोऽध्वनः पारमाप्नोति तद्विष्णोः परमं पदमिति जीवप्राप्यं ब्रह्मह । अत
उभयोरेव सर्वव्यावृत्त्या कथनादग्रिमग्रन्थपर्यालोचनयापीदं ब्रह्मवाक्यमेव । द्वौ
भाष्यप्रकाशः।
विशेषणाच्च ॥ १२ ॥ अनेनापि हेतुना ब्रह्मणः प्रकृतत्वमेव दृढीक्रियते । विशेषणं
किमित्यपेक्षायामाहुः विशेषणानीत्यादि । पूर्वोक्तानीति पूर्वस्यां वल्ल्याम्, अणोरणीयानि-
त्यादिषु द्रष्टृद्रष्टव्यत्वप्रसन्नप्रसादाईत्ववरणैकलभ्यत्ववरणीयत्वादीनि । ननूक्तमेतत्तदुत्तरशेषत्वमतः
पूर्वप्रकरणस्थान्यनुपयुक्तानीत्यत आहुः अग्रिमं वेत्यादि । उभयोरिति जीवब्रह्मणोः । सर्व-
व्यावृत्त्येति शरीराद्यात्मकसर्वजड

सुपर्णेति निःसंदिग्धम् । चकारः प्रकरणोक्तसर्वोपपत्तिसमुच्चयार्थः ॥ १२ ॥
इति प्रथमाध्याये द्वितीयपादे चतुर्थं गुहां प्रविष्टावित्यधिकरणम् ॥ ४ ॥
भाष्यप्रकाशः ।
द्वा सुपर्णेति मन्त्रे चाऽयमेव न्याय इति वदन्ति । तद् दूषयितुमाहुः श्वेत्यादि । अनुत्थानभङ्गाभ्यां
रश्मिः ।
जीवब्रह्मप्रतिपादकं तत्तु 'आत्मानं रथिनम्' इत्यादि । अस्यार्थः । आत्मानं ब्रह्मरूपं जीवं रथस्वामिनं
जानीहि इत्याहुः श्रुतयः । आत्मानमिति रथोस्यास्तीति रथी तं रथिनं रथिरूपकं जीवात्मनः । 'शरीरं
रथमेव तु' शरीरे रथरूपकम् । 'बुद्धिं तु सारथिं विद्धि' बुद्धौ सारथिरूपकम् । 'मनः प्रग्रहमेव च' मनसि
रश्मिरूपकम् । 'इन्द्रियाणि हयानाहुः' एकादशेन्द्रियेषु अश्वरूपकम् । 'विषयांस्तेषु गोचरान्'
शब्दरूपरसगन्धस्पर्शेषु मार्गरूपकम् । 'आत्मेन्द्रियमनोयुक्तं भोक्तेत्याहुर्मनीषिणः' आत्मानो मनोभिः
संयुज्यन्ते मनांसि इन्द्रियैरिन्द्रियाणि भोग्यैः शब्दरूपरसगन्धस्पर्शैस्तदा भोक्तेत्याहुः । बुद्धिसारथे-
र्विनियोगमाह यस्त्वविज्ञानेति विज्ञानं बुद्धिरत्र 'बुद्धिं तु सारथिं विद्धि' इति विज्ञानसारथिर्यस्तु'
इति बुद्धिविज्ञानयोः पर्यायताश्रावणात् ।
'यस्त्वविज्ञानवान् भवति अयुक्तेन मनसा सदा ।
तस्येन्द्रियाण्यवश्यानि दुष्टाश्वा इव सारथेः ॥
यस्तु विज्ञानवान् भवति युक्तेन मनसा सदा ।
तस्येन्द्रियाणि वश्यानि सदश्वा इव सारथेः ॥
यस्त्वविज्ञानवान् भवत्यमनस्कः सदाऽशुचिः ।
न स तत्पद्माप्नोति संसारं चाधिगच्छति ॥
यस्तु विज्ञानवान् भवति समनस्कः सदा शुचिः ।
स तु तत्पदमाप्नोति यस्माद्भूयो न जायते ॥
विज्ञानसारथिर्यस्तु मनः प्रग्रहवान्नरः' । सोध्वन इत्यादि ।
अर्थस्तु स्पष्टः । बुद्ध्या पदार्थान् जानातीति ज्ञाने करणत्वेन बुद्धिसारथेर्विनियोग उक्तः । 'दृश्यते
त्वग्र्यया बुद्ध्या' इति श्रुतेः । जीवप्राप्यमिति तया च प्राप्यप्राप्त्योर्द्वौ जीवब्रह्मविशेषणे । नन्वत्र ऋतपातुत्व-
मुभयोः कथमिति चेन्न सायुज्यमत्र वाच्यम् । 'सायुज्यं कृष्णदेवेन शीघ्रमेव ध्रुवं फलम्' इति निबन्धात्
सायुज्ये तु मुण्डकोपनिषदि ।
'यथा सुदीप्तात्पावकाद्विस्फुलिङ्गाः सहस्रशः प्रभवन्ते सरूपाः ।
तथाक्षराद्विविधाः सौम्य भावाः प्रजायन्ते तत्रैवापियन्ति' ॥
'दिव्यो ह्यमूर्तः पुरुषः स बाह्याभ्यन्तरो ह्यजः ।
अप्राणो ह्यमनाः शुभ्रो ह्यक्षरात्परतः परः ॥
एतस्माज्जायते प्राणो मनः सर्वेन्द्रियाणि च ।
खं वायुर्ज्योतिरापः पृथिवी विश्वस्य धारिणी' ॥ इति ।
'मम योनिर्महद्ब्रह्म तस्मिन् गर्भं दधाम्यहम्' । इति गीता ।
जीवानांमक्षरब्रह्मात्मकत्वेनाक्षरात्परस्य प्राप्यत्वेनोभयोः ऋतपातृत्वम् । एवं जीवप्राप्य
ब्रह्महेत्यर्थः । अन्य इति शंकरानन्दा भास्कराचार्याश्च वदन्तीति तथा च शंकरभाष्यम् । एष एव
न्यायो द्वा सुपर्णा सयुजा सखायेत्येवमादिष्वपीति । भास्करभाष्यं च द्वा सुपर्णेत्यत्राप्ययमेव न्याय इति ।
भास्कराचार्यमतेऽन्ये रिति भाष्यभिप्राये द्वा सुपर्णेति मन्त्रे चेतन्न बोध्यम् । द्वा सुपर्णेतिमन्त्रेऽपीत्यर्थः ।

भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिवृंहितम् । ५१९
भाष्यप्रकाशः ।
द्वयोर्विशेष्यमात्रत्वेन, 'समाने वृक्षे पुरुषो निमग्नोऽनीशया शोचति मुह्यमानः । जुष्टं यदा पश्यत्यन्य-
मीशमस्य महिमानमिति वीतशोकः' इति समनन्तरमन्त्रे च जीवपरमात्मनोरुक्तत्वेनासंदिग्धतया
जीवान्तरस्य जडस्य च तत्र द्वितीयकोट्याप्रवेशाज्जीवपरमात्मानौ स्फुटौ प्रतीयेते । अतो न्यायप्रयो-
जनाभावादयुक्तमित्यर्थः । नच तत्र परमात्मनोऽनशनस्योक्तत्वाद्, ऋतं पिबन्तावित्यत्र जीवद्वय-
मेव युक्तमिति शङ्कम् । पूर्वोक्तयुक्तिभिर्द्वितीयस्य ब्रह्मत्वसिद्धौ जीवान्तरस्य तत्राशक्यवचनत्वेन
ब्रह्मणो भोगसिद्धेर्द्वा सुपर्णेति मन्त्रे जीववदशनाभावस्यैवानश्नन्नित्यत्र व्याख्याततया जीवद्वयस्यान्रा-
शक्यवचनत्वादिति । एवमत्र हृदयस्थस्य भोगसाधनेन पूर्वाधिकरणसिद्धोऽपि भोगः प्रकरणाैक्या-
न्मोक्षापेक्षेहृदयस्थस्यैवेति साधितम् । तथा मन्त्रव्याख्यानेनानन्दमयत्वरूपं वैशिष्ट्यं च बोधितम् ।
शंकराचार्यास्तु, द्वा सुपर्णेति मन्त्रमुपन्यस्य पैङ्गिरहस्यब्राह्मणे, तयोरन्यः पिप्पलं स्वाद्वत्तीति
सत्त्वम् । अनश्नन्नन्यो अभिचाकशीतीत्यनश्नन्नन्योऽभिपश्यति ज्ञः तावेतौ सत्त्वक्षेत्रज्ञाविति
व्याख्याय, तदेतत् सत्त्वं येन स्वप्नं पश्यत्यथ योऽयं शारीर उपद्रष्टा स क्षेत्रज्ञस्तावेतौ सत्त्वक्षेत्र-
रश्मिः ।
गुहां प्रविष्टावात्मानौ हि तद्दर्शनादिति सूत्रार्थं शंकरभाष्योक्तमाहुः अशुत्वेति । दर्शनादिलिङ्गस्य
विवृतप्रायत्वाद्विशेषणाञ्चेति सूत्रार्थमनुवदन्ति स्म समाने वृक्षे इति । निमग्नः मसि गतौ भ्वादिः
परस्मैपदी सेट् क्तः । अविद्याकामकर्मरागादिभाराक्रान्तो निश्चयेन देहात्मभावं प्राप्तोऽयमेवाहमस्य
पुत्रो नप्ता इत्यादिना । न कस्यचित्समर्थोऽहं किं मे जीवितेनेत्यादिदीनभावोनीशा तया शोचति
संतप्यते मुह्यमानः । यदा कदाचिच्छुद्धकर्मसु संचितनिमित्तैः जनैकैर्योगमार्गैः कर्मभिश्च जुष्टं सेवितं
विभूतिं महिमानं च जगद्रूपमस्यैव परमेश्वरस्येति पश्यति तदा वीतशोको भवतीत्यर्थः । जीवान्तरेति
अपर आहेत्यादिशंकरभाष्योक्तस्य तयोरन्यः पिप्पलं स्वाद्वत्तीति सत्त्वस्य जीवस्य अनश्नन् इति
ज्ञः परमात्मेत्युक्तस्य परमात्मनो क्षेत्रज्ञत्वेन रूपेण जीवान्तरस्य । जडस्येति अन्तःकरणस्य सत्त्वक्षेत्रज्ञ-
शब्दयोरन्तःकरणशारीरपरतया प्रसिद्धत्वादिति शंकरभाष्यात् । तया च जीवपरमात्मानावित्येव न तु
जीवक्षेत्रज्ञौ नाप्यन्तःकरणशारीरौ श्रुत्यनर्थक्यात् । तत्रेति द्वा सुपर्णेत्यत्र । एवेति वेदः परमाण्वक्षर-
मात्रमपि अन्यथा न वदतीति जन्माद्यस्य यत इत्यधिकरणभाष्यात् । पिबन्ताविति श्रुतेर्निरपेक्षस्वरूपायाः
प्रामाण्यादेवकारः । भोगसिद्धेरिति अतो न पिबन्ताविति निरपेक्षवच्स नापि भाष्यस्य प्रामाण्य-
हानिरिति भावः । प्रकरणेति ननु द्वितीयवल्लीसमाप्त्या पूर्वाधिकरणविषयवाक्यस्य मन्त्रप्रकरणत्वं
तृतीयवल्यारम्भेऽस्माधिकरणस्य विषयवाक्यं जीवप्रकरणे इति कथं प्रकरणैक्यमिति चेन्न । जीवब्रह्मणो-
र्भोगसाधनप्रकरणैक्यस्य प्रसङ्गसंगत्यात्र विवक्षितत्वात् । ननु ब्रह्मणो भोगसिद्धिरुक्ता सा पैङ्गिरहस्यसंम-
लास न्यायस्य शंकराचार्यैः द्वा सुपर्णा इत्यत्र संचारात् । पिबन्तावित्यत्र छत्रिनो यान्तीतिवल्लक्षणा
न तु जीवब्रह्मणोर्महाभोग इत्याशङ्कायामाहुः शांकरेति । ऋतं पिबन्तौ इति पूर्वोपन्यासेनाधिकरण-
रचनायां भोगं दृष्ट्वा भ्रान्ताः एष एव न्यायो द्वा सुपर्णा सयुजा सखायेत्येवमादिषु अतिदेशभाष्ये द्वा
सुपर्णेत्यादिः । ताविति सत्त्वपदवाच्यः ज्ञपदवाच्यश्चेतेती । व्याख्यायेति द्वा सुपर्णेति मन्त्रमन्तःकरण-
परमात्मपरत्वेन व्याख्याय श्रुत इत्याकाङ्क्षायां श्रुतिं पेठुः तदेतदिति । येनेति अन्तःकरणेन । उपद्रष्टा
उप समीपरूपशरीरस्थं द्रष्टा । तावेताविति अन्तःकरणशारीरौ । ननु नेदमतिदेशभाष्यमपि तु
६६ ब्र० सू० २० 519

यहाँ पृष्ठ पर दी गई संस्कृत पाठ्य-सामग्री का अविकल देवनागरी लिप्यंतरण प्रस्तुत है:

५२० श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [ अ० १ पा० २ अ० ४ सू० १२
भाष्यप्रकाशः।
ङ्गादिति तत्र निष्कर्षाद्रहस्यः सिद्धान्तस्तत्र न युज्यत तत्रैतदधिकरणपूर्वपक्ष एव तदर्थोऽस्त्विति
चेत् सोऽपि न । न ह वा एवंविदि किंचन रज आध्वंसत इत्यादिफलकथनात् । सर्वसंसारधर्मा-
तीतो ब्रह्मस्वभावश्चैतन्यमात्ररूपोऽभिप्रयते । अनश्नन्नन्योऽभिचाकशीतीत्यभिप्रायः । अनश्नन्नन्योऽभिचष्ट इति व्याख्यानात् । यत्
पुनः सत्त्वस्य भोक्तृत्वकथनं तत्तु सुखादिविक्रियावति सच्चेऽध्यारोपेण । अस्याः श्रुतेः क्षेत्रज्ञ-
भोक्तृत्वबोधन एव तात्पर्यात् । न ह वेत्युक्ते फलवाक्ये अविद्यासंश्लेषाभावरूपफलकथनेन तथा
निश्चयात् । इदं हि कर्तृत्वभोक्तृत्वं सत्त्वक्षेत्रज्ञयोरितरेतरस्वभावाविवेकृतं कल्प्यते । वस्तुतस्तु
सत्त्वस्याचेतनत्वात् क्षेत्रज्ञस्य चाविक्रियत्वाभान्यतरस्यापि । किंच । सत्त्वस्याविद्याप्रत्युपस्थापित-
सद्भावत्वेन तत्त्वतोऽसत्त्वात् सुतरां न संभवतीत्याहुः ।
रश्मिः ।
द्वा सुपर्णेति निःसंदिग्धमिति भाष्यस्य प्रकाशेऽनुक्तलेशाद्युक्तमत आहुः तत्र निष्कर्षादिति । पैङ्गिरहस्ये
निष्कर्षात् भाष्ये निष्कर्षादित्यर्थः । निष्कृष्टोयमर्थ इति भावः । अत्रत्य इति अधिकरणस्य सिद्धान्तो
विज्ञातपरमात्मरूपः । तत्रैवेति द्वा सुपर्णेत्यत्र । पूर्वेति पूर्वपक्षे बुद्धिक्षेत्रज्ञरूपोर्थ एव द्वा सुपर्णेति
ऋग्योस्त्वित्यर्थः । न ह वा इति । स्यादेवं यदि बुद्धिभिन्नः संसार्थेसां प्रतिपाद्येत न त्वन्न
संसार्थभिप्रयते किं तु शोधितस्त्वमर्थो ब्रह्मेत्याशयेनाहुः न ह वा इति रज इत्युपलक्षणः रजःसत्त्वतमो-
रूपा अविद्या माया वा ।
'विद्याविद्ये मम तनू विद्ध्युद्धव शरीरिणाम् ।
बन्धमोक्षकरी त्याद्ये मायया मे विनिर्मिते' ॥
इति वाक्ये मायाऽविद्ययोर्भेदात् । रजो रागो वा एवंविदि विदुषि किमपि स्वकार्यं न
आध्वंसते न संपादयति ज्ञानेन स्वस्य एव दग्धत्वादित्यर्थः । उपसर्गेण ध्वंसेर्बलादन्यार्थप्रतीतेः ।
'ये धातुशब्दा यत्रार्थे उपदेशे प्रकीर्तिताः ।
तत्तैश्वार्थो वेदराशेः कर्तव्यो नान्यथा क्वचित्' ॥
इति पत्रावलम्बनान्नाध्वंसत इत्यस्य न आगच्छति इत्यर्थो वा नेषद्भ्रंसतेऽपि तु सर्वं ध्वंसतेऽधः-
पततीत्यर्थो वा न प्रमाद्यतीति वा न हर्षक्षयं करोतीति वा । ध्वन्सू अवस्रंसनग्ल्योः संस्रंसू प्रमादे
इत्यस्यावस्स्रंसनं तस्मिन् । प्रमादो मदेच हर्षे दिवादिः मदे ग्लपनहर्षयोर्वेति संस्रूस्रंसधःपतने खर-
वर्णानुक्रमहैमधातुपाठे आद्याः । शक्षिति धातुपाठे । इयं श्रुतिर्मुण्डकश्वेताश्वतरयोर्नास्ति । श्वेताश्वतराणां
मन्त्रोपनिषदि भविष्यति । अत इत्यादीत्यत्रादिपदार्थो मन्त्रोपनिषदि द्रष्टव्यः । अभिप्रयेत इति अथोभि-
प्रेयते । व्याख्यानादिति द्वा सुपर्णेत्यत्रान्यपदमनूय ज्ञ इति व्याख्यानात् । इममर्थं श्रुतिस्मृती अप्याहतुः
'तत्त्वमसि' 'क्षेत्रज्ञं चापि मां विद्धि' इति । यत्पुनरिति । सत्त्वस्येति अन्तःकरणस्य । द्वा सुपर्णेत्यत्र
भोक्तृत्वकथनम् । सुखादिविक्रियाभाववति सुखदुःखसाक्षात्काररूपो भोगो न संभवतः सत्त्व इत्यस्य
विशेषणं सुखादीति संसारिभोक्तृत्वस्याध्यारोपेण । निश्चयादिति तथा च भोग आद्यिक एवेति
भावः । इतरेति सत्त्वस्य स्वभावोभिधाय मनश्चेन्द्रियाणि विषयानुपसेवते इति । क्षेत्रज्ञस्य स्वभावश्चाव-
दनश्नन्नभिचष्ट इति पैङ्गिरहस्योक्तः । कल्प्यत इति तथा चात्रास्याः पूर्वपक्षसिद्धान्तयोरेकतर-
साध्ययोरेकत्वादेतं पिबन्ताविति 'गुहां प्रविष्टावात्मानौ हि तद्दर्शनात्' इत्यधिकरणविषयवाक्यं न
पक्षान्तरमाप्तमिति भावः । अन्यतरेति कर्तृत्वभोक्तृत्वादयः । इत्याहुरिति यन्न वा. अन्यदित्य स्यात्
520

तत्र । प्रपञ्चस्य ब्रह्मात्मकतायाः समन्वयसूत्र एव व्युत्पादितत्वेन, आविद्यकत्वस्य च,
तदनन्यत्वादिसूत्रेषु दूष्यत्वेन सत्त्वात् सद्भावस्याभ्युपगमैकशरणत्वात् सिद्धे तत्सद्भावे तस्य जड-
त्वेनाभोक्तृत्वेऽपि तेन जीवीयश्रुत्युक्तभोगानादरस्यायुक्तत्वात् । नचानश्नदादिपदव्याख्यान-
व्याकोपः शङ्क्यः । येन स्वप्नं पश्यतीत्यस्य येन हेतुना स्वप्नं पश्यति तत् तस्माद्धेतोरेवतत् स्वप्नद्रष्टृ
रश्मिः ।
तत्रान्योन्यत्पश्येतेत्यादिना स्वप्नदृष्टहस्त्यादिव्यवहारवदविद्याविषय एव कर्तृत्वादिव्यवहारं दर्शयन्ती
श्रुतिर्यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवाभूत् तत्केन कं पश्येदित्यादिना विवेकिनः कर्तृत्वादिव्यवहाराभावं
दर्शयन्तीममेवार्थमाहेति भावः । श्रुतौ न्यायसंचारमश्रौतमित्याहुः तन्नेति । तदनन्यत्वेति ।
द्वितीयाध्याय इत्य

सत्त्वं सोपाधिकं चैतन्यमित्येवमुक्तं व्याख्यायाथ योऽयमित्यादिना मुक्तं व्याकरोतीत्यमुक्त-
जीवौयभोगस्य मुक्ताभोगस्य च सिद्धेस्तदभावादिति । न चैकस्मिञ्छरीरे जीवद्वयनिवेशस्यासंगत-
त्वाच्चायं श्रुत्यर्थ इति शङ्क्यम् । अत्र, समानं वृक्षमिति समानपदस्य तुल्यवाचकत्या शरीर-
भेदस्यैवाभिप्रेतत्वेनोक्तदोषाभावात् । नचैवं जीवानां बहुत्वेन, द्वा इत्यादिद्वित्वसंख्याविरोधः ।
प्रकारपरत्वेनाविरोधात् । सयुक्तस्य त्वेककालावच्छिन्नप्रवेशत्वेनाप्युपपत्तेः । सखित्वस्य चाक्ष्णवन्तः
कर्णवन्तः सखाय इतिवत् सारूप्येणेति । अतो, नैव किंचित् करोमीतिन्यायेन स्थातव्यमित्यु-
पदेशार्थेदं पैङ्गिरहस्यव्याख्यानम् । न ह वा एवंविदीति फलवाक्येन तथा निर्णयात् । नचैवं
पैङ्ग्यव्याख्यानुरोधेन मुण्डकाद्युक्तैतन्मन्त्रेऽप्ययमेवार्थोऽस्तु, न तु जीवब्रह्मपर इति शङ्क्यम् । तत्र
प्रकरणस्य ब्राह्मत्वेन ब्रह्मणः प्रतिक्षेपानर्हत्वात् । 'अतो ह्यात्मान्तेषूभौ ह्यात्मानस्वार्थवत्त्वात्' इति
सत्त्वम् । मायया मायोपादानं सत्त्वं मायिकमिति मायोपाधिकं चैतन्यं सत्त्वमित्येवमुपाधिविशिष्टत्वेन
देहाध्यासेन चामुक्तं व्याख्यायेत्यर्थः । मुक्तमिति न च शारीरपदादमुक्तत्वं शङ्क्यम् । उपद्रष्टेत्युप-
पदात् क्षेत्रज्ञपदाच्चाध्यासातिरिक्तशरीरसंबन्धस्य स्फोरणात् । उपपदेन शरीरस्य उप समीपे द्रष्टा ज्ञाता
अध्याससहित इत्यर्थात् 'क्षेत्रज्ञं चापि मां विद्धि' इति गीतातोप्यध्यासाभावो ज्ञेयः । शरीरपदं जीवन्मुक्त-
ताया ज्ञापकम् । अयमिति मुक्तामुक्तरूपः । शरीरेति दात्रेण तुल्यं छिनत्तीति दात्रवत्क्षुरश्छिनत्तीत्यत्र
दात्रक्षुरयोर्भेदा यथा तथा शरीरान्तरेण समानं तुल्यं वृक्षं शरीरम् । प्रकारेति द्वा इत्यत्र द्वित्वसंख्या
तस्याः प्रकारौ मुक्तामुक्तत्वे तत्परत्वं द्वित्वावच्छिन्ने ये मुक्तामुक्तत्वे तदवच्छिन्नौ सुपर्णासुपर्णावित्यर्थः ।
सयुजेत्यत्रोपपत्तिमाहुः सयुक्तस्येति । युनक्तीति युक् सहयुक् सयुक् तस्य भावस्तत्त्वं तस्य त्वेकेन
कालेनावच्छिन्नः प्रवेशो ययोः तावेककालावच्छिन्नप्रवेशौ मुक्तामुक्तजीवौ तयोर्भावस्तत्त्वं तेनाप्युप-
पत्तेः । मुक्तस्य ब्रह्माण्डकोट्याश्रयत्वेनामुक्तस्याणोः संपर्कस्योपपत्तेः । सखाया इत्यत्र तामाहुः
सखित्वस्येति समानशीलव्यसनवत्त्वं सखित्वं अक्षण्वन्त इत्यत्राक्षिकर्णवत्त्वेन सारूप्यं सखित्वं
तदत्र संभवति तयोः शरीरवत्त्वेन सारूप्यात् समानशीलव्यसनवत्त्वं तु नास्ति मुक्तामुक्तत्वाभ्यां
महावैलक्षण्यात् । अतो नैवेति गीतावाक्यमिदं मुक्तवदमुक्तेन स्थातव्यमित्युपदेशाय मुक्तामुक्तयो-
रैकत्र निरूपणम् । कर्ता कारयिता हरिरिति । न ह वा इति मुक्तमात्रविषयोयं हेतुः व्याख्यातया ।
'ब्रह्मविदामोति परं तदेषाम्युक्ता सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म' इत्यादिना श्लोकव्याख्यानं तद्वत्पैङ्गिरहस्यं
व्याख्यायाथ शङ्किरे न चेत्यादि । मुण्डकेति आदिपदेन श्वेताश्वतरोपनिषत् । अयमेवेति । बद्ध-
मुक्तरूपः । अत्ता चराचराधिकरणे प्रकरणादप्यत्तृत्वं परमात्मनः साधितं तत्प्रकरणमत्राधिकरणे चकारेण
[