अणुभाष्य (महाप्रभु वल्लभाचार्य - शुद्धाद्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य प्रकाश टीका सहित)

Ācārya Śrī Vallabha, the founder of the
Śuddhādvaita school of Vedānta tradition is said
to be of a divine origin imbued with spiritual
insight. His philosophy is called pure-non-dualism
undefiled by Māyā. He was born in Vikram Saṁvat
1535 (1479 A.D.), to Śrī Lakṣmaṇa Bhaṭṭa, a
Telugu Brahmin and Illammāgāru, a family which
had learning towards Vedic rituals and the worship
of Gopālakṛṣṇa. He travelled extensively to the
religious places such as Vijyanagar, Kāśī and Aḍail
(near Prayāga). At these places, he developed his
literary and religious activities. His firm faith in
lord Kṛṣṇa's commandment led him to devote to
the task of a faithful interpretation of the sacred
texts like the Upaniṣad, Gītā and Brahmasūtra.
He found that the essential reality is Śuddha (pure)
unalloyed with māyā, and non-dualism (Advaya).
He advocated the Puṣṭi (divine grace), as the most
powerful and unfailing method for attaining
Supreme Bliss. His Siddhānta is known as
Śuddhādvaita-Brahmavāda-Nirguṇa-Puṣṭibhakti
Mārga.
Ācārya Vallabha has written a commentary on
the Brahmasūtra, known as Aṇubhāṣya which is
available only in the summary form upto III.2.33,
the remaining part was supplemented by his second
son Śrī Viṭṭhalanātha.
Ācārya differs from the earlier Ācāryas viz.
Śaṁkara, Rāmānuja, Madhva, and Nimbārka with
regard to the interpretation of the nature of Reality.
According to Vallabha, Reality is Brahman which
is Sat (existence), Cit (conscious), Ānanda (bliss)
Continued on back flap
ISBN 81-88643-11-4 (Vol.4)
ISBN 81-88643-07-6 (Set) Rs. 3700
(Set of 4 Vols.)

continued from front flap
which is denominated as Rasa (sentiment). He is
Pūrṇa Puruṣottama. Among his divine chara-
cteristics Jñāna and Kriyā are important. He is
Kartā (doer) and Bhoktā (enjoyer). For Līlā, He
creates the universe out of Himself. Vallabha
propagates the path of Puṣṭi Bhakti (Divine grace)
in order to enjoy the union with the Supreme.
The Puṣṭi can be realised as in the case of gopi’s
of Vṛndāvan who, in fact, opened the gateway to
realize everything with lord Kṛṣṇa. He is for
Svarūpānanda, instead of Brahmānanda. Lord is
full of Rasa in which love is most important. This
brings enjoyment of the Bliss of the Union with
Divine.
The present commentaries on Aṇubhāṣya
known as Prakāśa written by Śrī Puruṣottama
Caraṇa, a descendent of Śrī Vallabhācārya and
another on the same known as Raśmi by Śrī Yogi
Gopeśvara, of the same lineage, provide excellent
and appropriate interpretation of the tradition.
In fact, Aṇubhāṣya of Vallabhācārya with these
two commentaries given by Śrī Puruṣottam-
acaraṇa and Gopeśvarajī is the most authentic
text for providing illuminating interpretation of
the Brahmasūtra.
This edition was originally printed by
Nirnaysagar Press, Bombay, an institution known
for publishing and printing the authentic editions.
This work was published some eighty years ago,
now printed again with a new Introduction by one
of the greatest scholars of modern times in the
tradition.

The provided image is completely blank and contains no text to transcribe.

MAHĀPRABHU ŚRĪ VALLABHĀCHĀRYA'S
AṆUBHĀṢYA
ON
THE BRAHMASŪTRA
WITH THE COMMENTARY
BHĀṢYAPRAKĀŚA
OF
GOSVĀMĪ ŚRĪ PURUṢOTTAMAJĪ
AND
THE SUPER- COMMENTARY
RAŚMI ON THE BHĀṢYAPRAKĀŚA
OF
GOSVĀMĪ ŚRĪ GOPEŚVARJĪ
EDITED WITH INTRODUCTION AND APPENDICES ETC. BY
MULCHANDRA TULSIDAS TELIWALA
WITH A NEW INTRODUCTION BY
GOSWAMI SRI SHYAM MANOHARJI MAHARAJ
ṢAṢṬHAPĪṬHĀDHĪŚVARA,
MANDIRA ŚRĪ MUKUNDARĀYAJĪ ŚRĪ GOPĀLALĀLAJĪ, KĀŚĪ.
VOLUME FOUR
ADHYĀYA 4
AKSHAYA PRAKASHAN
DELHI

First published: Bombay, 1927-28
Reprint: Delhi 2005
ISBN 81-88643-07-6 (set)
ISBN 81-88643-11-4 (vol.4)
Published by:
Harish Chandra for Akshaya Prakashan,
208, M.G. House, 2 Community Centre,
Wazirpur Industrial Area, Delhi - 110052
Email: [email protected]
Fax: 011-27374358
Phone: 011-55195949, 27377342
Printed at:
D.K.Fine Arts Press (Pvt.) Ltd.,
A-6,Nimri Community Centre,
Ashok Vihar, Phase IV, Delhi - 110052.

श्रीकृष्णाय नमः
श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम्
शुद्धाद्वैतब्रह्मवादनिर्गुणभक्तिमार्गप्रवर्तकाचार्यचक्रचूडामणि-
श्रीमद्वल्लभाचार्यचरणप्रणीतम्
दशदिगन्तविजयिश्रीमद्गोस्वामिश्रीपुरुषोत्तमचरणप्रणीत-
भाष्यप्रकाशेन
सम्पूर्णवेत्तृश्रीमद्गोस्वामिश्रीगोपेश्वरजिचरणप्रणीत-
भाष्यप्रकाशरश्मिना
च परिबृंहितम्
मूलचन्द्रतुलसीदासतेलीवाला
इत्यनेन संशोधितम्
काशीस्थ-श्रीमुकुन्दरायजी-श्रीगोपाललालजीमन्दिराधिष्ठित-
षष्ठपीठाधीश्वर-गोस्वामिश्रीश्याममनोहरपाद-
विरचितया नवीनभूमिकया समुल्लसितम्
चतुर्थो भागः
चतुर्थोऽध्यायः
देहलीस्थ-
अक्षयप्रकाशननेन
प्रकाशितम्

The provided image is completely blank (white) and does not contain any visible text to transcribe. Please upload a clear image of the page you would like transcribed.

श्रीकृष्णाय नमः ।
श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् ।
शुद्धाद्वैतब्रह्मवादनिर्गुणभक्तिमार्गप्रवर्तकाचार्यचक्रचूडामणि-
श्रीमद्वल्लभाचार्यचरणप्रणीतम् ।
दशदिगन्तविजयिश्रीमद्गोस्वामिश्रीपुरुषोत्तमचरणप्रणीत-
भाष्यप्रकाशसम्पूर्णवेत्तृश्रीमद्गोस्वामिश्रीगोपेश्वर-
जिच्चरणप्रणीतभाष्यप्रकाशरश्मिपरिवृंहितम् ।
चतुर्थाध्यायस्य प्रथमद्वितीयौ पादौ ।
'भगवद्धर्मपरायण सद्गत श्रेष्ठि गोवर्धनदास सुन्दरदास' इत्यस्य पुष्टिमार्गीय-
संस्कृतसाहित्यसमुद्धारार्थं निर्विष्टद्रव्यसङ्ग्रहतः 'प्राप्तभगवत्पद-
मूलचन्द्र तुलसीदास तेलीवाला, बी. ए., एलएल. बी.,
वकीळ, हाइ कोर्ट' इत्येतेषां सुहृद्भिः
संशोध्य 'निर्णयसागर' मुद्रणालये
मुद्रयित्वा प्रकटीकृतम् ।
श्रीवल्लभाब्दः ४५०. संवत् १९८४.
मूल्यं सार्धमुद्रिका ।

The uploaded image is completely blank (solid white) and does not contain any visible text.

Please re-upload a clear image or scan of the page to have it transcribed.

श्रीकृष्णाय नमः ।
श्रीगोपीजनवल्लभाय नमः ।
श्रीमदाचार्यचरणकमलेभ्यो नमः ।
श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् ।
भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिवृंहितम् ।
अथ चतुर्थोऽध्यायः ।
प्रथमः पादः ।
समन्वयेनाविरोधात् साधनैर्ब्रह्मविद् यदि ।
तस्याग्रिमव्यवस्था या सा चतुर्थे विविच्यते ॥ १ ॥
जीवतो म्रियमाणस्य गच्छतः सफलस्य च ।
भाष्यप्रकाशः ।
अथ चतुर्थाध्यायं विवरिषवो यथा पूर्वाध्यायत्रयारम्भे कारिकाभिरध्यायार्थः पादार्थश्च
सङ्गृहीतः, तथात्राध्यायार्थं पादार्थांश्च सङ्गृह्णानाः पूर्वाध्यायसङ्गतिं निरूपणप्रकारं च बोधयितुं
पूर्वाध्यायार्थान् स्मारयन्तः प्रस्तुताध्यायार्थं सार्धेनाहुः समन्वयेनेत्यादि । श्रुतीनां पर-
स्पराविरोधाद् यो ब्रह्मणि सम्यगबाधितोन्वयः सम्यग्बोध

यहाँ प्रस्तुत पृष्ठ का देवनागरी में पंक्ति-दर-पंक्ति लिप्यंतरण है:

२ श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [ अ० ४ पा० १ अ० १ सू० १.
अतो ब्रह्मविदा कार्यमेवमेव, न चान्यथा ॥ २ ॥
तामसीं बुद्धिमश्रित्य ये मूढाः सर्वविप्लवम् ।
वदन्ति शास्त्रनाशाय सद्भिः शोच्याश्च येऽनु तान् ॥ ३ ॥
भाष्यप्रकाशः ।
प्रकाश्यते । तथा च यथा समन्वयाविरोधाभ्यामुपनिषद्वाक्यानामामास्त्वनिराकरणेन तेषां ब्रह्म-
ण्येव प्रमाणत्वम्, तेषु च ब्रह्मण एव प्रमेयत्वं व्यक्तीकृतम्, यथा च श्रुतीनां बोधकताप्राकारनि-
रूपणेनोपासनात्मकसाधनप्रकारनिर्णयाद् ब्रह्मवित्त्वं व्यक्तीकृतम्, तथात्रोपासनादिसाधनवतो
ब्रह्मविदोऽवस्थानिरूपणात् क्रमेण साक्षाच्च प्राप्यस्य ब्रह्मणः फलत्वमुपपत्तिपूर्वकं निरूप्यत इत्यर्थं
निरूपणप्रकारः, कार्यकारणभावोऽवसरश्च सङ्गतिरित्यर्थः ॥ १ ॥
पूर्वाध्याये यावज्जीवं ज्ञानानुकूलसाधनानुष्ठानरूपं जीवतो ब्रह्मविदः कार्यं निरूपितमिति
पुनरत्र तत्कथनस्य किं प्रयोजनमित्याकाङ्क्षायामाहुः अत इत्यादि । यतोऽयं सिद्धसाधनः,
न तु प्राप्तफलः, अत ईदृशेन प्रथमपादोक्तरीत्यैव कार्यम्, न तु तूष्णीं स्थेयम् । ‘तत्वेव
भयं विदुषोऽमन्वानसे’ति प्रतिबन्धबोधकश्रुतेः । अतः सिद्धज्ञानस्याप्येतत्कर्तव्यताबोधनमेव
प्रयोजनमित्यर्थः ॥ २ ॥
नन्वत्रान्ये ‘किं प्रजया करिष्याम’ इति श्रुत्या ‘यस्त्वात्मरतिरेव स्यादात्मतृप्तश्च मानवः ।
आत्मन्येव च सन्तुष्टस्तस्य कार्यं न विद्यत’ इति गीतास्मृत्या च ब्रह्मविदः कार्यमात्रनिषेध-
मङ्गीकुर्वन्ति, तत्कथमत्र ब्रह्मविदः कार्यकरणशिक्षेत्याशङ्कायां तन्मतं दूषयितुमाहुः तामसी-
मित्यादि । ‘अधर्मं धर्ममिति या मन्यते तमसावृता । सर्वार्थान् विपरीतांश्च बुद्धिः सा पार्थ
तामसी’ इति गीतोक्तलक्ष्णका सर्वार्थवैपरीत्यबोधिका भ्रान्ता बुद्धिस्तामसी । तामाश्रित्य ये
मूढा वैयासशास्त्रनाशाय सर्वविप्लवं सगुणब्रह्मविद्याविषयस्य ब्रह्मस्वरूपस्य वेदोक्तसाधन-
गुरूपदेशप्रभृतीनां मायिकत्वादिरूपं वदन्ति, ये च ताननु तदनुसारिणस्ते सद्भिः शोच्याः
पूर्वोक्तश्रुतिस्मृत्युक्तस्य कार्यकरणनिषेधस्य बहिरङ्गसाधनविषयतयान्तरङ्गतद्विषयत्वाभावादबोध-
रश्मिः ।
म्रियमाणस्य फलादिकानाम्, तृतीये क्रममुक्तिः फलं तदादिकानाम्, तुरीये पुष्टिमर्यादाभेदेन
फलं तदादिकानां निष्कर्षणेत्यर्थः । समन्वयेति । प्रथमाध्यायस्यार्थः समन्वयः, अविरोधो द्वितीया-
ध्यायार्थः ताभ्याम् । अत्रेति । तुरीयेऽध्याये । तृतीयाध्यायोक्तोपासनादिसाधनवतः । अवसर
इति । शाब्दापरोक्षे भूयसामुपनिषद्भागानां तृतीयाध्यायसङ्गृहीतानां सन्दिग्धानां च साधननिरूपकाणां
वैय्यर्थ्यप्रसङ्गात् प्रतिबन्धकीभूतसाधनजिज्ञासानिवृत्तौ सत्यामवश्यवक्तव्यत्वमग्रिमावस्थाया इति पूर्वपाद-
योरस्य चावसर इत्यर्थः । साधनफलयोः कार्यकारणभावः सङ्गतिः स्पष्टा ॥ १ ॥ निरूपितमिति ।
सफलोपासनानां सफलभक्तीनां च निरूपणात्निरूपितम् । अयमिति । ब्रह्मवित् । तत्वेवेति । तत् वा
इव विदुषोऽमन्वानस्य भयमित्युक्त्या युक्तिभिरनुचिन्तनस्य मननत्वेन यदि साधनाध्यायेन ब्रह्मविदेव फली
स्यात् फलाध्यायं न वदेदित्यादियुक्तिभिरनुचिन्तनस्य तत्वावेव मन्वानस्य भयं प्रतिबन्धकम् । ‘उद्वेगः
प्रतिबन्धो वा भोगो वा स्यातु बाधक’मिति मयूरूपप्रतिबन्धकश्रुतेः । सिद्धज्ञानस्य साधकस्यैतत्कर्त-
व्यताबोधनं फलाध्यायोक्तकर्तव्यताबोधनम् ॥ २ ॥ मायिकत्वादीति । आदिना सगुणं कार्यं
स्वतन्त्रत्वानि । शोच्यत्वमाहुः पूर्वोक्तेति । अव्यवहितपूर्वाशङ्कान्योक्तश्रुतिस्मृत्युक्तस्येत्यर्थः । कार्य-
करणेति । कार्यकार्तृकिनिषेधस्य । अन्तरङ्गसाधनविषयत्वाभावाय ‘यस्त्वात्मरति’ श्लोकोत्तरश्लोकमाहुः
2120

भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिवृंहितम् । ६
ब्रह्मविद्गमनाभावः शतांशेनापि चेद् भवेत् ।
शास्त्रमेतद् वृथा जातं सर्वसूत्रविनाशतः ॥ ४ ॥
स्वाप्ययस्य च सम्पत्तेरत्र ब्रह्मगतिश्रुती ।
भाष्यप्रकाशः।
ग्रस्ता इत्यतः शोकविषयीकार्या एव, न तूपादेयवाक्याः । गीतायां 'यस्त्वात्मरति'रित्यादि-
वाक्यानन्तरं, 'तस्मादसक्तः सततं कार्यं कर्म समाचर । असक्तो ह्याचरन् कर्म परमाप्नोति पूरुष'
इति तथा कर्मकरणावश्यकत्वकथनात् । अतः शिक्षाकथनमेवात्र युक्तम्, न तु साधननिरूपणस्य
प्रासङ्गिकत्वकथनम् । साधनसिद्धयनन्तरमपि कर्तव्यतया फलविषयकपरोक्षानुभवरूपतया चावा-
न्तरफलरूपत्वादित्यर्थः ॥ ३ ॥
नन्विदम्प्रयोजकम्, 'तस्य तावदेव चिर'मिति श्रुतेर्ब्रह्मज्ञानोत्तरं सद्योमुक्तेरेव श्रावणात्,
अतो ब्रह्मविदो न किञ्चित् कार्यम्, यत्पुनरत्रोक्तम्, तत्तु जघन्याधिकारिणां सगुणविद्यावतां
फलसिद्धयर्थम्, अत एवाग्रे द्वितीयतृतीययोरुत्क्रान्तिगमनादिविचारोपि युज्यते, तस्मान्नोक्तं
साधीय इत्यत आहुः ब्रह्मविदित्यादि । परब्रह्मविदो गमनाभावोऽर्चिरादिना क्रममुक्ति-
मार्गेण गमनस्य राहित्यं चेत्, शतांशेनापि प्रकारेण भवेत्, तदा एतत् तृतीयपादरूपं
शास्त्रम्, सर्वेषां 'अर्चिरादि'सूत्रमारम्य, 'विशेषं च दर्शयती'त्यन्तानां सूत्राणां विनाशात्तोऽ-
ब्रह्मप्राप्तिपरतया वैयर्थ्याद् वृथा जातम्, कार्यात्यये परप्राप्तेः साधनं विनापि सम्भवादिति॥४॥
नन्वत्र कोपपत्तिर्येनैषां सूत्रार्थानां परब्रह्मपरत्वं स्थाप्यत इत्यत आहुः स्वाप्ययस्येत्यादि ।
अत्र दहरविद्यारूपे ब्रह्मविद्व्रतिप्रकरणे स्वाप्ययस्य सुषुप्तेः सम्पत्तेर्ब्रह्मप्राप्तेश्च सम्बन्धिन्यौ ब्रह्म-
गतिश्रुती, 'अथ या एता हृदयस्य नाड्य' इत्यारम्य, 'तेजसा हि तदा सम्पन्नो भवती'त्यन्ता,
'अथ यत्रैतदस्माच्छरीरादुत्क्रामती'त्यारम्य, 'शतं चैका च पुरुषस्य नाड्य' इति श्लोकान्ता च
ब्रह्मणि गमनबोधिके श्रुती पूर्वं वर्तेते । अतो भगवदुपन्धस्ते प्रजापतिवाक्येपि ते आदर्तव्ये ।
रश्मिः ।
गीतायामिति । शिक्षेति । कार्यकरणशिक्षाकथनम् । साधनेति । तृतीयाध्याये । प्रासङ्गिकत्वं
शाब्दापरोक्षोपपादने साधनानां स्मृतत्वात् । कर्तव्यतयेति । 'साधनानामसिद्धवदावृत्तिः कर्तव्ये'ति
सुबोधिन्याम् । फलेति । परोक्षानुभवः शाब्दानुभवः । अवान्तरेति । शाब्दापरोक्षं परमफलम् ॥३॥
अन्नोक्तमिति । पूर्वकारिकयोरुक्तम् । द्वितीयेति । अध्याययोः। 'उत्क्रान्तिगत्यागती'त्यादिसूत्रैर्द्वितीये ।
'तदन्तरप्रतिपत्तौ रंहती'त्यादिभिस्तृतीये च विचारोपि युज्यते । परेति । गौणमुख्यन्यायेनोक्तम् ।
ब्रह्मविदोपि बोध्यम् ॥ ४ ॥ एतेषामिति । तृतीयपादस्थानाम् । परब्रह्मेति । अधोक्षजपरब्रह्म-
रूपफलपरत्वम् । अत्रेति । व्याख्येयम् । फलाध्याये दहरविद्यारूपे ब्रह्मविद्वृत्ति-
प्रकरणे इति व्याख्यानम् । ब्रह्मविदिति । 'यच्चास्येहास्ति यच्च नास्ति सर्वं तद्-
स्मिन्समाहित'मिति श्रुतौ नास्ति यत्तत्सापि समाहित्युक्तेः कतिपयगुणैरधोक्षजपरब्रह्मविदि ।
प्रजापतीति । प्रजापतेर्वाक्यं प्रजापतिवाक्यम् । 'एतद्ध स्म वैतत्पूर्वे ब्राह्मणा अनूचाना
विद्वांसः प्रजां न कामयन्ते किं प्रजया करिष्याम' इत्यादिशारीरब्राह्मणे तस्मिन् । अत्र ब्राह्मणा
इत्यत्र ब्राह्मणः प्रजापतिः । गोपालतापनीये 'तद्धोवाच ब्राह्मण' इति श्रुतौ पर्यायतादर्शनात् ।
2121

ो->निरोधो नान्योन्येषांorनान्येषां? Let's read the characters: ना न्यो न्ये षांWait! Is itनान्योन्येषां? ना+न्यो? No, wait: Look at: ना न्ये षां? Wait, look between नाandषां: There is न्ये... wait, there are two letters? Let's count: ना+न्ये+षां= 3 aksharas? Wait, look:ना न्ये षां- wait, why did I thinkनान्योन्येषां? Look at the text: प्रपदनं निरोधो नान्येषां जीवानाम् ।Wait! Let me look really closely at that word in line 21:ना न्ये षां! Wait, is it नान्योन्येषां? No, it's just नान्येषां! Wait, look before जीवानाम्: ना- with an aa-matra.न्ये-न्+यwith e-matra.षां-षwith aa? No,षां`.
Wait, is there

भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिवृंहितम् । ५
अतो ब्रह्मविदः कार्यं जीवतः पूर्वमुच्यते ।
आवृत्तिः श्रवणादीनां नवकृत्वोपदेशतः ॥ ७ ॥
दर्शनार्थत्वतो लिङ्गादपि व्रीह्यवघातवत् ।
आवृत्तौ श्रवणादीनामात्मेति स्याद् दृढा मतिः ॥ ८ ॥
आपाततो दर्शनं तद्भेदेनापि बोध्यते ।
प्रतीकोपासनादीनां नैवं भावो हि जायते ॥ ९ ॥
भाष्यप्रकाशः।
प्रथमे पादे यदुक्तम्, तत् ब्रह्मविदः शिक्षार्थमेव न तु साधनशेषतयेत्येव मन्तव्यम् । 'तस्यैव
भय'मिति श्रुतेर्ज्ञानोत्तरमपि मननस्यावश्यकत्वादित्यर्थः ॥ ६ ॥
एवं पादप्रयोजनं निश्चित्य तदर्थमाहुः अत इत्यादि । यस्माद् ब्रह्मविदोपि जीवद्दशायां
फलानुकूलं कार्यमावश्यकम्, अतः पूर्वं प्रथमपादे तदुच्यते । किं तदित्याकाङ्क्षायामाहुः
आवृत्तिः श्रवणादीनामिति । तत्र गमकं हेतुत्रयम् । नवकृत्वोपदेशतः नवसंख्यां कृत्वा
य उपदेशः, नवकृत्वउपदेश इति यावत् । तस्मात् ॥ ७ ॥ लिङ्गात् स्मृतिरूपात् । व्रीह्यवघात-
वच्छ्रवणादीनां दर्शनार्थत्वतोपीति । सा आवृत्तिः प्रथमेधिकरणे उच्यते । तत्फलं
द्वितीयमाहुः आवृत्तावित्यादि । आत्मेति । भगवानात्मा । तथा चेदं तस्यावान्तरफलमि-
त्यर्थः ॥८॥ अवान्तरत्वं साधयन्ति आपातत इत्यादि । भगवतः सर्वात्मकत्वात् सर्वरूपत्वादप्या-
त्मत्वाच्च तस्य यद् आत्मसूत्रप्रथमवर्णकोक्तरीत्या आत्माभेदेन दर्शनम्, तद् आपाततो दर्शन-
मिति बोध्यते । अपिशब्दाद्यथाधिकारमात्मोपदेशरूपं द्वितीयं ब्रह्मविदः कार्यं च । प्रतीक-
मुपासनं येषां ते प्रतीकोपासनाः। आदिपदात् कर्ममार्गीयाश्च । तेषां हि यतो हेतोर्भावो ज्ञानित्वं
भक्तिर्वा नैव जायते ॥९॥ अत आलम्बनार्थं ज्ञानविषयतया ग्रहणार्थम्, तत्रापि अन्यैः प्रतीक-
रश्मिः।
वाक्यसिद्धायां ससम्बोधायां मुक्तौ तथा निःसम्बोधत्वेन मतिः सा मोहाज् ज्ञानावरकतमोधर्मात् ।
ससम्बोधत्वं तु मण्डूके 'स्मृत' इत्यनेन स्मृतिविषयः, स्मृतौ तु श्रीभागवतरूपायामघोक्षजत्वेपि
'कृष्णस्तु भगवान् स्वयम्' इति तुरीय इत्युक्त्वा व्रजे क्रीडितोक्तः । विद्वन्मण्डनेपि बृहद्वामन-
पुराणवचनैर्वृन्दावनादिखगोपीजनवल्लभ उक्तः । एवं च कतिपयगुणैः स्मातैर्धोक्षजः स्मृतः स-
म्बोध इति । तुरीयः ससम्बोधमोक्षरूप इति । साङ्ख्यमते विशेषतो वदिष्यते । साधनशेषेति ।
ब्रह्मविदः कार्यमात्रनिषेधशेषतया 'तत्वेव भयं विदुषोऽमन्वानस्येति' श्रुतिः । तदुच्यत इति । जीवतः
कार्यमुच्यते । यतो द्वितीयस्कन्धसुबोधिन्यां जीवतो म्रियमाणस्य च 'तस्माद्भारत सर्वात्मा भगवान्
हरिरीश्वरः । श्रोतव्यः कीर्तितव्यश्च स्मर्तव्यश्चेच्छताभयम्' इतिवाक्येन कार्यकर्मसमाचरणमुक्तम् ।
तद् द्वयमत्र गृहीतम् । तदितीति । कार्यं कर्म । द्वितीय इति । आत्माधिकरणे । दृढमिति ।
दृढं मननम् । तच्च वस्तुविशेषविषयकम् । तस्येति । श्रवणाद्यावर्तनस्येत्यर्थः । यथाधिकारमिति ।
भेदाधिकारे भेदोपदेशोपि । प्रतीकमङ्गमुपासनकरणमुपासनविषयं येषामुपासकानाम् । नैवेति ।
कर्मसु देशादिषण्णामशुद्धोपासनासु श्रद्धाभावादिप्रतिबन्धकेन चित्तशुद्ध्यभावान्नैव जायते। कर्मोपास-
नाभ्यां स्नेहवतामदर्शनाच्चैवकारः ॥९॥ ग्रहणार्थमिति । आत्मनो ग्रहणार्थम् । तत्रापीति । व्याख्येयम् ।
१. नैवेति प्रकाशः ।
2123

६ श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [अ० ४ पा० १ अ० १ सू० १.
आलम्बनार्थं तत्रापि ब्रह्मदृष्टिर्विशिष्यते ।
आदित्यादिब्रह्मदृष्टेरङ्गत्वं न स्वतन्त्रता ॥ १० ॥
मनने च निदिध्यासे विशेषश्चोच्यतेऽधुना ।
आसनादिषडङ्गैस्तु चित्तं श्रौतार्थ एव हि ॥ ११ ॥
भाष्यप्रकाशः ।
त्वेनोच्यमाने विषयेऽपि, ब्रह्मदृष्टिर्विशिष्यते विशेषबोधिका भवति। सापि तदीयं कार्यम् ॥९।३॥
तृतीयाधिकरणार्थमाहुः आदित्येत्यादि । स्पष्टम् । मनने चेत्यादि । अधुना आदि-
त्यादिमत्या आदित्याद्युपासनेन आदित्यादिभिः फलदानद्वारा माहात्म्यप्रतिपादनेन भक्तिद्वारा
मनने, निदिध्यासे, भावे घञ्, निदिध्यासने च विशेषो भगवतो बहिरन्तःप्राकट्यरूप-
श्चोच्यते । तेन फलस्यापाततोऽनुभवप्रकारो मनननिदिध्यासनरूपं तृतीयं कार्यम् । तेन फलमाहुः
आसनादीति । आसनं भगवतो बहिःप्रकटस्य उपवेशनम् । आदिपदेनान्तरुपवेशनं
लीलाप्राकट्यं च, तेषां यानि षडङ्गानि श्रवणाद्यावृत्तिः, आत्माभेददृष्टिः, तथा ग्रहणम्,
अप्रतीकोपासनम्, सर्वत्र ब्रह्मदृष्टिः, आदित्यादिष्वङ्गबुद्धिश्च, तैश्चित्तं श्रौतार्थे भगवति
रश्मिः ।
अन्यैरिति व्याख्यानम् । विशेषेति । ब्रह्मोत्युपास्ते सर्वत्रब्रह्मदृष्टिरधिकारिणि विशेषस्योत्कर्षस्य
बोधिका भवति । सापीति । ब्रह्मदृष्टिरपि । तदीयं विद्दुज्जीवीयम् । स्पष्टमिति । मधुब्राह्मणे 'य
एतमेवं विद्वानादित्यं ब्रह्मेत्युपास्त' इति श्रुत्युक्ताया आदित्यादिषु ब्रह्मदृष्टेः । अङ्गत्वमिति । नत्वादित्यो
ब्रह्माङ्गमिति न ब्रह्मेति । स्वतन्त्रतेति । ब्रह्मवत् स्वतन्त्रता । कर्तृत्वम्

धारयेदामृतेरेवं ततः सिद्धिमवाप्स्यति ।
धर्माधर्मभयं तस्य नास्त्येवेति विनिश्चयः ॥ १२ ॥
अग्निहोत्रादिकं कार्यं सन्न्यासः फल एव हि ।
षोढा चेत् पुरुषो व्यक्तः प्रारब्धान्ते फलं भवेत् ॥ १३ ॥
एतावान् प्रथमे पादे निर्णयः सूत्रकृत्कृतः ।
द्वितीये म्रियमाणस्य सर्वेन्द्रियलयः पुरा ॥ १४ ॥
लिङ्गस्यापि शरीरस्य नाद्योत्क्रान्तिरिहोच्यते ।
विनायनकृतो नास्य विशेषोऽस्तीति बोध्यते ॥ १५ ॥
तृतीये क्रममुक्तौ यो मार्गो यस्य श्रुतेर्मतः ।
तल्लिङ्गाद्यो¹रन्यमार्गीयाणामप्राप्यत्वं च वर्ण्यते ॥ १६ ॥
गन्तव्यं च परं ब्रह्म कार्यो लोकस्तु नेति च ।
तुरीये पुष्टिमर्यादाभेदेन फलमुच्यते ॥ १७ ॥
प्रभोरेव फलत्वं तन्निर्दोषत्वं च वर्ण्यते ।
लीलानित्यत्वतः पूर्णगुणत्वं च ततोऽखिलम् ॥ १८ ॥
भाष्यप्रकाशः ।
धारयेत् । तदपि, आमृतेः, मननमारभ्य, एवं उक्तप्रकारेण, ततः तदुत्तरम्, सिद्धिं भग-
वदासनादिसम्पादकोत्कटस्नेहसम्भाररूपामवाप्स्यति । एवं आप्रायणसूत्रान्तस्यार्थ उक्तः ।
तदधिगमादिसूत्रार्थमाहुः धर्मेत्यादि । अग्निहोत्रादिसूत्रार्थमाहुः अग्निहोत्रेत्यादि । फल
इति । फलनान्तरीयकदशायाम् । तदावश्यकत्वाय फलप्राप्तिप्रकारमाहुः षोढेत्यादि । प्रथमपदार्थ-
मुक्तोपसंहरन्ति एतावानित्यादि ॥ १३ । १ ॥
द्वितीयस्याहुः द्वितीय इत्यादि । सर्वेन्द्रियलय इति । पुष्टिमार्गीयस्य भगवति,
मर्यादामार्गीयस्य भूतेषु । इहेति । जघन्याधिकारिणि उत्क्रान्तिरित्यर्थः । तृतीयस्याहुः । तृतीय
इत्यादि । यस्येति । अधिकारिणः । अन्यमार्गाणामिति । अन्ये मार्गा उपाया येषां ते तथा,
तेषाम् ॥ १६ । १ ॥
रश्मिः ।
आदित्यादिष्विति । उक्तप्रकारेणेति । षडङ्गैः । भगवदासनादीति । आदिना ध्यानाच्चेत्यादि-
सूत्रोक्तम् । अनेन 'स्मरन्ति चे'ति सूत्रार्थ उक्तः । यत्रैकाग्रतासूत्रार्थः पूर्वशेषः । अनुव्यवसाय-
निर्णायकाप्रायणसूत्रार्थोपि पूर्वशेषः । आप्रायणेति । भाष्यस्य । धर्मेत्यादीति । तत्रैव स्पष्टम् । अग्नि-
होत्रादीति । ननु इतरस्याप्येवमित्यादिसूत्रद्वयस्य कावार्थाविति चेत् । न । सूत्रद्वयार्थयोः पूर्वशेषत्वेन
तदधिगमादिसूत्रार्थमित्यत्रादिपदार्थत्वात् तदधिगमादिसूत्राणामर्थमिति षष्ठीतत्पुरुषात् । फलनान्त-
रीयकेति । फलदशायामित्युक्ते भोगेन त्वितरे इति सूत्रे सन्न्यासः फलयाक्षेप्तव्यः तद्वदात्मेति तूप-
गच्छन्तीत्यत्रामुष्येपि स्यादतो नान्तरीयकेति दशाविशेषणम् । न अन्तरीयेके मध्ये भवा दशा नान्त-
रीयकदशा, फलस्य नान्तरीयकदशा फलनान्तरीयकदशा तस्याम् । तदावश्यकत्वेति । सन्न्यासावश्य-
कत्वाय । षोढेत्यादीति । उक्तैः षडङ्गैः । प्रारब्धान्त इति । भोगेन त्वितरे इति सूत्रे स्फुटम् ॥ १३ ॥
द्वितीयस्येति । पादस्यार्थमाहुः । जघन्याधिकारिणीति । जघन्यानामधिकारोऽसाक्षीत्य-
१. मार्गाणामिति प्रकाशकाराभिमतः पाठः ।

४ श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [ अ० ४ पा० १ अ० १ सू० १.
अस्य फलप्रकरणत्वेपि साधनरूपस्यापि श्रवणस्यान्तरङ्गत्वं ज्ञापयितुं
तन्निर्द्धारमप्याह ।
आवृत्तिरसकृदुपदेशात् ॥ १ ॥ (४-१-१)
'आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्य' इत्यादि-
वाक्यैर्विहितं श्रवणादिकं किं सकृदेव कर्तव्यम्, उतासकृदिति भवति संशयः ।
किं तावत् प्राप्तम्, सकृदेवेति । तावतैव शास्त्रार्थस्य सम्पत्तेः । नच तण्डुल-
निष्पत्तिफलकावघातस्येव दर्शनफलकानां श्रवणादीनां तत्सिद्धिपर्यन्तमावृत्ति-
र्न्यायप्राप्तेति वाच्यम् । अवघातस्य वितुषीकरणात्मकदृष्टद्वारत्वेन तथात्व-
मस्त्व नाम, प्रकृते त्वदृष्टद्वारत्वात् सकृत्कृतेनैवादृष्टद्वारा फलसम्पादनसम्भवा-
दावृत्तिरप्रयोजिकेति प्राप्ते, उच्यते । आवृत्तिरेव श्रवणादीनां श्रुत्यभिमता ।
कुतः ? असकृदुपदेशात् । छान्दोग्ये श्वेतकेतूपाख्यान 'ऐतदात्म्यमिदꣳसर्वम्,
भाष्यप्रकाशः ।
तुरीयार्थमाहुः तुरीय इत्यादि । सामान्यत उक्त्वा तत्र विशेषमाहुः प्रभोरित्यादि । अत्र
प्रभोः फलत्वं 'आत्मा प्रकरणा'दित्यादिसूत्रद्वये, तत्सिद्धौषधत्वं च 'तद्भावे सांख्य'दित्यादि-
सूत्रद्वये, शेषं 'जगद्व्यापारवर्ज'दिक्सूत्रेषु । ततोखिलमिति । ततः तादृशनिरूपणाद्धेतोः ।
अखिलं लीलाविशिष्टं स्वरूपं फलमित्यर्थः ॥ १८ ॥
एवं पादार्थनिरूपणमुखेनाध्याय्यार्थं निरूप्य सूत्राणि व्याचिकीर्षवन्तोत्र फलप्रकरणे साधन-
निरूपणस्य किं प्रयोजनमित्याकाङ्क्षायां तत्प्रयोजनं वक्तुं सूत्रमवतारयन्ति अस्येत्यादि । अन्तर-
ङ्गत्वमिति । फलपूर्वकथारूपतया फलमध्यपातित्वेन तदुपकारकत्वम् ॥
आवृत्तिरसकृदुपदेशात् ॥ १ ॥ अस्याधिकरणत्वाय विषयादिकमाहुः आत्मेत्यादि ।
इति प्राप्त इति । द्वारविचारेणावृत्त्यानर्थक्ये प्राप्ते । हेतुं व्याकुर्वन्ति छान्दोग्य इत्यादि ।
रश्मिः ।
विकारि योनिशरीरादि तस्मिन् । भाष्ये । लिङ्गस्येति । नाज्येति । तदोकोप्रज्वलनसूत्रादिषु । अस्येति ।
विदुषः । तथेति । अन्यमार्गीस्तेषाम् । शेषमिति । भोगे लौकिकव्यापारयुतत्त्वाभावादि । अध्या-
यार्थमिति । अनावृत्तिःफलमध्यायार्थः उपक्रमापेक्षयोपसंहारस्य 'अनावृत्तिः शब्दादनावृत्तिः शब्दा'दिति-
सूत्रीयसाक्षात्कारविरोधिस्वात् । अनावृत्तत्वेन फलं गृह्यते । तच्च सपरिकरं बोध्यम् । तेन साधनादि-
निरूपणे नाव्याप्तिः ॥ १८ ॥
फलप्रकरण इति । देशकालौ प्रकरणम्, निबन्धे स्पष्टम् । तथा च देशकालयो-
रित्यर्थः । तत्प्रयोजनमिति । साधननिरूपणस्य प्रयोजनं फलसाधनयोरेकीकारः तस्यापि
प्रयोजनं 'स्वयमेवात्मनात्मान'मिति वाक्यानुकूलत्वम् । फलपूर्वेति । स्वरूपस्य साधनत्वेनाङ्गीकारात्
तथा । अत्र भूमत्वेनैक्येपि सर्वात्मभावस्य दानसाध्यत्वाद्विलम्बोपस्थितिकत्वादप्रसिद्धत्वाच्च, ज्ञानमात्रं
परं प्रकृष्टज्ञानशक्तिरूपं साधनं तदनातिरिक्तत्वेन श्रवणं गृहीतम्, तच्च न श्रोत्रेण शब्दसाक्षात्कार-
रूपम् । जगत्साधारणत्वात् । किन्तु भगवद्वाचकपदवाक्यानां भगवति शक्तितात्पर्यनिश्चयरूपम् ।
भक्तिहंसटीकायां स्पष्टीकृतम् । फलमध्येति । यद्यपि सर्वात्मभावः फलमध्यपाती भूमत्वात्तथापि
ज्ञानकाण्डे श्रवणरूपं ज्ञानं फलमध्यपाति । 'आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः श्रोतव्य' इति श्रुतौ दर्शनरूप-
ज्ञानसाधनज्ञानत्वेन ज्ञानत्वेनैक्यात्, ज्ञानं फलं साधनं च । तदुपकारकत्वं फलाविर्भावकत्वम् ।
आवृत्तिरसकृदुपदेशात् ॥ १ ॥ द्वारेति । दृष्टादृष्टद्वारविचारेण । स्यादिति । पुरुषार्थ-
2126

तत्सत्यम्, स आत्मा तत्त्वमसि श्वेतकेतो' इतिवाक्येन जडजीवयोर्ब्रह्मात्मकत्वं
नवकृत्व उपदिष्टवान्। तथा च सकृदुपदेशेनेव चेदर्थसिद्धिः स्यात्, तदैकमेवार्थ-
मेकस्मै एकदावेवासकृन्नोपविशेत् । प्रयोजनाभावात् । एतेनावघातवदन्तःकरण-
दोषनिवर्तनं दृष्टं द्वारमन्येषामुपदेशानाम्, चरमस्य तस्य ज्ञानसाधकत्वमिति
मन्तव्यम् ॥ १ ॥
अत्रैव हेत्वन्तरमाह ।
लिङ्गाच्च ॥ २ ॥
श्रुत्यनुमापकत्वेने स्मृतिर्लिङ्गमित्युच्यते । सा च, "यथा यथात्मा परि-
मृज्यतेऽसौ मत्पुण्यगाथाश्रवणाभिधानैः । तथा तथा पश्यति तत्त्वसूक्ष्मं
चक्षुर्यथैवाञ्जनसम्प्रयुक्तम्' इत्यादिरूपा, तदावृत्तिमेव फलसाधकत्वेनाह । अत्र
दृष्टान्तेनापि दृष्टद्वारकत्वं श्रवणादीनां सूच्यते । 'आत्मा वाअरे द्रष्टव्य' इतिपदेन
भाष्यप्रकाशः।
अर्थसिद्धिः स्यादिति । अदृष्टद्वारा स्यात् । अवघातवदिति । सप्तम्यर्थे वतिः । तेन तत्र यथा
वैतुष्यमेवमत्रान्तःकरणदोषनिवर्तनम्, अतो नादृष्टमत्र द्वारम्, किन्तु दृष्टमेवात आवृत्तिरा-
वश्यकी । तत्र यथान्येषामवघातानां वैतुष्यजनकत्वम्, चरमावघातस्य तण्डुलनिष्पादकत्वम्, एवम-
न्येषामुपदेशानामन्तःकरणदोषनिवर्तनम्, चरमस्योपदेशस्य तु मनसा साक्षात्कारे
जनयितव्ये तत्सहकारितया ज्ञानसाधकत्वम् । शब्दादपरोक्षमितिवादस्य प्रागेव निरस्तत्वात् ।
न च चरमोपदेशस्य करणत्वमेवास्त्विति शङ्क्यम् । तथा सति प्रत्यक्षसामग्रीनैर्बल्येपि तत् स्यात् । तथा
सत्यसकृदुपदेशो मननादिविधयश्च मुधैव स्युः । सामग्रीप्राबल्यार्थमेव तदुपयोगात् । प्रबलायां च
तस्यां शब्दस्य सहकारित्वमेव । लोके तथा दर्शनादिति । तस्मादावृत्तिरावश्यक्येवेत्यर्थः ॥ १ ॥
लिङ्गाच्च ॥ २ ॥ सूत्रमवतारयन्ति अत्रैवेत्यादि । अत्रैवेति । आवृत्तावेव । किं
लिङ्गमित्यपेक्षायां व्याकुर्वन्ति श्रुतीत्यादि । स्मृताव आत्मपदमन्तःकरणपरम् । दृष्टान्तेनेति ।
रश्मिः ।
सिद्धिः स्यात् । भाष्ये । अर्थमुपदेशरूपम् । एकस्मै श्वेतकेतवे । एकदा एककाले । प्रकृते ।
तत्रेति । अवघाते । अत्रेति । श्रवणे । प्रागेवेति । ..........। तत्स्यादिति । शाब्दापरोक्षं
स्यात् । मननादीति । आदिना निदिध्यासनं 'मनसैवानुद्रष्टव्य'मिति च । तदुपति । तेषाम-
सकृदुपदेशादीनामुपयोगात् । तस्यामिति । प्रत्यक्षसामग्र्याम् । शब्दस्य उपदेशस्य । लोक इति ।
'दशमस्त्वमसी'त्यादौ ।
लिङ्गाच्च ॥ २ ॥ श्रुतीत्यादीति । आहेति । व्यञ्जनायाहेत्यर्थः । यथा यथेत्यत्र वीप्सा ।
अत्र व्यञ्जना, तयार्थः आवृत्तिरूपः प्रतीयते । दृष्टान्तेनेति । अत्र चक्षुषोञ्जनपरिमृष्टता दृष्टं द्वारम् ।
दृष्टद्वारकत्वमिति । आत्मपरिमृष्टता दृष्टं द्वारम् । एतावत्पर्यन्तमयमशुद्धान्तःकरणः, अधुना श्रवणा-
भिधानैः शुद्धान्तःकरण इति प्रतीतेः । एवं च दृष्टं द्वारमनुमितं द्वारम् । यद्वा । योगिभिर्दृष्टं 'अनागत-
१ अत्राक्षररहितपङ्क्तिदर्शनान्नेक्यमवशिष्टं दृश्यते तेन तृतीयाध्यायचतुर्थपादस्य द्वादशे सूत्रे शाब्दपरोक्षज्ञानस्य
प्रत्यक्षान्नत्वाभावादित्यादिभावोत्रापि ग्रन्थकृदभिमतो भवेदित्यभियूयम् ।
१ भ० सू० २०
2127

रुक्तिरूपम् ।"
Wait! Look at the letter in line 22:
"फ" "लो" then:
Is that 'क्ते'? Look at 'क्त' in 'उक्त' (line 20):
In line 20: 'उ' then 'क्त' (क with त attached).
In line 22: after 'लो', is it 'क्त'?
Wait, look at the loop: it has a loop on the left, like 'क', and a loop on the right, like 'त'?
Wait! Look at 'च्च': 'च्च' has two horizontal loops.
Does this have horizontal loops? No, it has a top loop and bottom stroke. That is 'क्त'!
Wait, does it have 'े'? Yes, an e-matra slanted to the left.
Then 'रु' - wait, is it 'रु'? It is 'रु'!
Then 'क्ति' - wait, 'क' with 'त' and short 'i' matra!
Then 'रू' or 'र'? It is 'रू' (or 'रु') with 'प' and 'म्'.
Wait, why does line 8 say:
"श्रवणादीनामवान्तरफलत्वे बीजमाहुः 'आत्मा वाअरे' इत्यादि ।"
And Bhashya says: "श्रवणादीनां फलात्मकं दर्शनं पूर्वमुक्तवा..."
Here, the author of Rashmi explains:
"तत्र बीजमाहुः

tum..."

Let's check top right:
Is it १२ or ३२?
Adhyaya 4, Pada 1, page 12. Yes, the Adhyaya 4 starts at page 1, so this is page 12 of this volume/khanda! So it is definitely १२!

Everything matches the printed page with extreme fidelity.भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिवृंहितम् । १२
तथापि 'शाब्दक्रमादार्थक्रमो बलीया'निति न्यायात् 'द्रष्टव्य' इति पदस्य
पश्चात्सम्बन्धे तूक्तरीतिर्नावसरं प्राप्नोतीति प्रकृतविचारस्य फलप्रकरणासङ्गत-
त्वमापततीति प्रकारान्तरेण सूत्रार्थ उच्यते आवृत्तिरसकृदुपदेशात् । श्रुतिर्हि
कर्मज्ञानभक्तीः साक्षात्परम्पराभेदेन पुरुषार्थसाधनत्वेन हीनमध्यमोत्तमाधि-
कारिणः प्रति कर्तव्यत्वेन प्रतिपादयति । तत्र तेषां स्वरूपं तृतीयेऽध्याये बादरा-
यणेन प्रतिपादितम् । अथ तुरीयेऽध्याये तेषां फलं चिन्त्यते । तत्रादौ कर्ममार्गस्य
फलमुच्यते । ज्ञानभक्त्योरेव क्रमे