अणुभाष्य (महाप्रभु वल्लभाचार्य - शुद्धाद्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य प्रकाश टीका सहित)

९७८ श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [ अ० १ पा० ४ अ० ८ सू० २५
साक्षाच्चोभयाम्नानात् ॥ २५ ॥
लिङ्गमुक्त्वा श्रुतिमेव प्रमाणमाह। साक्षाच्छ्रुतैव समवायित्वमुच्यते ।
चकारात् स्मृत्यापि । कथं श्रुत्योच्यते तत्राह उभयाम्नानात् । ब्रह्मणः सकाशाद्
ब्रह्मण्येव च सृष्टिप्रलययोराम्नानात् । सर्वाणि ह वा इमानि भूतान्याकाशादेव
समुत्पद्यन्त आकाशं प्रत्यस्तं यन्तीति । 'अहं सर्वस्य जगतः प्रभवः प्रलयस्तथा'
इति च। न ह्येतस्मिन्निमित्तत्वे संभवति । सुवर्णादिषु तथोपलब्धेः । लोकवेद-
न्यायेन साक्षात्त्वम् । तस्माद् भगवान्नेव समवायिकारणम् ॥ २५ ॥
भाष्यप्रकाशः।
साक्षाच्चोभयाम्नानात् ॥ २५ ॥ सूत्रमवतारयन्ति लिङ्गमित्यादि । 'मयाध्यक्षेण
प्रकृतिः सूयते सचराचरम्' इति स्मृत्या कश्चित् प्रत्यवतिष्ठेद्तन्निरासाय श्रुतिमाहेत्यर्थः ।
एतस्मिन्निति प्रलयबोधक आकाशवाक्ये । लोकवेदन्यायेनेति लौकिकेन वैदिकेन च न्याये-
नेत्यर्थः ॥ २५ ॥
रश्मिः।
साक्षाच्चोभयाम्नानात् ॥ २५ ॥ लिङ्गमियादीति भाष्ये लिङ्गं शब्दस्य सामर्थ्यं सर्वं
खल्विदं ब्रह्मेतिशब्दस्य । हेतुं वोक्त्वा । श्रुतिमेवेति आनुमानिकसूत्रोक्तानुमानं व्यवच्छिनत्ये-
वकारः । प्रकृते । मयाध्यक्षेणेति इयं राजविद्याराजगुह्ययोगाध्यायेस्ति अतोन्मयाम्नाने
स्वमार्गीयोपि कश्चित् प्रत्यवतिष्ठेदेत्यर्थः । अस्या उल्लेखो भाष्ये सृष्टिद्वयविवरणादत्रापि प्रकृतिं यान्ति
मामिकामिति स्वरूपं प्रकृतिरुक्ता विकृतसमवायित्वार्थं नतु विपरिवर्तनार्थम् ।
'यथाकाशस्थितो नित्यं वायुः सर्वत्रगो महान् ।
तथा सर्वाणि भूतानि मत्स्थानीत्युपधारय' ॥
इति पूर्वमुक्तत्वात् पुनः प्रकृतिं स्वामवष्टभ्य विसृजामि इत्यविकृतसमवायित्वार्थम् । स्वामिति
अग्रे भ्रान्तराधिकसृष्ट्यर्थम्-
'मयाध्यक्षेण प्रकृतिः सूयते सचराचरम् ।
हेतुनानेन कौन्तेय जगद्विपरिवर्तते' ॥
इति विवर्तकरूपान्तराधिकसृष्टिश्चेति । भाष्ये । ब्रह्मणः सकाशादिति कर्तृत्वं
कुलालाद् घट इतिवत् ब्रह्मण्येति समवायिनि । इह कपालयोर्घटो भविष्यति कपालयोर्घटो ध्वस्त
इतिवत् आकाशादिति आकाशस्तल्लिङ्गादिति सूत्रे आकाशो ब्रह्मेति निर्णीतम् । आकाशशरीरं
ब्रह्मेति श्रूयते । तत्स्वरूपमित्युक्ता प्रकृतिः । सा च कर्तृत्वस्य शरीरव्यापकत्वात् अविकृतस्व-
साधकत्वेपि स्वरूपं शरीरम् । कर्तृत्वात् कुलालस्य कर्तृत्वाच्छरीरित्वं दृष्टं मक्तं यन्ति लयं यन्ति
समवायित्वबोधकम् । प्रभवस्तस्मादिति प्रभवः प्रलीयतेऽस्मिन्निति प्रलयः । प्रकृते । आकाशेति
निमित्तत्वं संभवति निमित्तत्व इति पाठे निमित्तत्वे प्रतिपाद्ये सल्लग्निजनिमित्तोपादानत्वरूपो
मुख्यमर्थः संभवतीत्यर्थः । क्वचित्पुस्तके न ह्येतस्मिन्निमित्तत्वे संभवतीति पाठः । भाष्ये ।
सुवर्णादिष्विति सुवर्णं सुवर्णः सुवर्णकारश्च सुवर्णों निमित्तोपादाने भारी येषां नृसिम्डकुण्डलादीनां
ते सुवर्णादयस्तेषु एकैकलोपलब्धेः । यद्वा निमित्तत्वमभीक्ष्णतिना ईक्षत्यादिभिर्वा ब्रह्मणि सिद्धं तादृशे
1030

भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिवृंहितम् । ९७९
आत्मकृतेः परिणामात् ॥ २६ ॥
ननु 'स एव सर्वं सृजति स एवावति हन्ति च' इति कर्तृत्वप्रतीतेरा-
काशादिवाक्यमप्यौपचारिकं भविष्यतीति तन्निराकरणायाह आत्मकृतेः ।
'तदात्मानं स्वयमकुरुत' इति तस्यैव कर्मकर्तृभावात् । सुकृतत्ववचनाच्चालौकिक-
त्वम् । तथापि ज्ञानार्थमुपपत्तिमाह परिणामात् । परिणमते कार्याकारेणेति ।
भाष्यप्रकाशः ।
आत्मकृतेः परिणामात् ॥ २६ ॥ परिणामात् प्राप्तस्य विकृतत्वस्य परिहारार्थं युक्ति-
रश्मिः ।
निमित्तत्वे न ह्येतत्संभवति यतः सुवर्णादिषु समवायिषु तथास्थापनादि तस्य भावः तस्योपलब्धेरतो
ब्रह्मसमवायीत्यर्थः । परंपरोपलब्धिः । प्रकृते । लोकवेदेति कथमक्षाः साक्षात्त्वं तत्राहुरित्य-
वतरणं पूरणीयम् । स्मृतिर्हि लोकवेदालौकिकेति । गर्भस्तुतिसुबोधिन्याम् । सह अक्षेण प्रत्यक्ष-
मूलवेदेन चिद्रूपेण वा यो लोकः । साक्षाच्चेति सूत्ररूपस्मृत्यात्मकः स साक्षात्प्रततीति साक्षात्
सर्वाणि ह वा इमानीति श्रुतिः तस्य भावः साक्षात्त्वम् । लोकवेदन्यायोप्ययम् । अयं न्यायो लोके
भवो वेदे भवो न तु मन्वादिस्मृतिषु भव इत्याहुः लौकिकेनेत्यादि । भवार्थे ठञ् । तथा च लोक-
भवेन न्यायेन वेदभवेन न्यायेनेति भाष्यार्थः । 'मयाध्यक्षेण' इति गीता समाधनं तु व्याख्याना-
वसरे जातमिति न पुनरुच्यते आन्तरालिकसुहृदैः सिद्धान्तेऽप्यङ्गीकारात् । भाष्ये । तस्मादिति
साक्षाच्छ्रुतिसत्त्वात् । अन्यत्र भाष्ये ब्रह्मणः समवायित्वं रामानुजभाष्ये साक्षादुभयज्ञानं किंसिद्वनं
क उ स वृक्ष आसीत् इत्यादि श्रुतावित्युक्तम् । माध्वभाष्ये पैङ्गिश्रुतिः प्रकृतिपुरुषौ ब्रह्मेति वक्ती-
त्युक्तम् । तदग्रे वक्ष्यन्ति । भास्कराचार्यभाष्ये सर्वाणि ह वा इमानीति श्रुतिः तत्र स्वस्वमतभेदो
ज्ञातव्यः नानावादानुरोधित्वाद् ब्रह्मणः ॥ २५ ॥ :
आत्मकृतेः परिणामात् ॥ २६ ॥ भाष्ये । औपचारिकम् आकाशस्तल्लिङ्गादित्य-
धिकरणस्य विकृतसमवायिब्रह्मपरत्वमौपचारिकम् । प्रकृतिगुणसंसर्गवत्त्वेन ।
'प्रकृतेः क्रियमाणानि गुणैः कर्माणि सर्वशः ।
अहंकारविमूढात्मा कर्ताहमिति मन्यते' ॥
इति गीतायास्तन्निराकरणाय सुकृतत्वेनेति । सोऽकामयतेति पूर्वसूत्रोक्तश्रुत्यनन्तरं स तपस्तप्त्वा
इदं सर्वमसृजतेत्याद्युक्त्वा 'तदप्येष श्लोको भवति' 'असद्वा इदमग्र आसीत् ततो वै सदजायत'
'तदात्मानँस्वयमकुरुत तस्मात्तत्सुकृतमुच्यते' इतीति पठ्यते अत्र सम्बन्धेन ब्रह्मैवोच्यते 'अहमेवा-
समेवाग्रे' इत्यस्य सुबोधिन्याम् । सदसदिति सम्बन्धेन च ब्रह्मैवोच्यत इत्यर्थः तथा च सः सत्
असत् तत्कर्म आत्मा नगः पर्वतः इति पाठान्तरम् । आत्मानमिति पाठः । सुकृतमात्मानं परिणमय्य
कृतं तस्य वचनादित्यर्थः । अलौकिकत्वं परिणामित्वेप्यविकृतत्वम् । ज्ञानार्थमिति अविकृतत्व-
ज्ञानार्थम् । कार्यकारणवस्त्वैक्येति वाक्यात् यद्यपि दुग्धं दधि भवतीति प्रत्ययेन दुग्धं न स्यात्
चेत्तल्लक्षकविरुद्धषष्ठादि दधि स्यात् इत्युपपत्तिः । तथा प्रपञ्चो ब्रह्म न स्यान्मनसाप्याकलयितुम-
शक्यरचनो न स्यात् इति परिणामविषयिणी तथापि विकृतपरिणामविषयिणीति सर्वाणि
तैजसानीति वक्ष्यन्ति यदि सुवर्णमविकृतपरिणामि न स्यात् कटकपि कुण्डलं स्यात् सुवर्णवत् । न
1031

िरविकृतत्वादुपपत्तिः? Ah! अनुपपत्तिरविकृतत्वात् उपपत्तिः? No, look at line 28-29: Line 28 ends with: अनुपपत्तिरविकृतत्वाद्यु- Line 29 starts with:त्पत्तिः । Wait,द्युत्पत्तिः? Or द्युपपत्तिः? Look at line 28 end: अनुपपत्तिरविकृतत्वाद्यु--> wait, is itद्युorदुप? Wait, in line 10 of Prakash: सुवर्णादिषु तद्द्‌ष्टान्तेनानुपपत्तिरित्यर्थः So Rashmi is explaining:अनुपपत्तिरिति->अनुपपत्तिरविकृतत्वादुपपत्तिः! Wait, अनुपपत्तिःin the text meansउपपत्तिः(arthat: 'anupapatti' means 'upapatti' here, or 'avikritatvad upapattih'). Look at line 28:अनुपपत्तिरविकृतत्वादु- Line 29:पपत्तिः । Wait! Is itपपत्तिःorत्पत्तिः`?
Look at line 29: the first letters are

Here is the line-by-line transcription of the Sanskrit text from the provided image:

भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिवृंहितम् । १८१
वक्ष्यति च, श्रुतेस्तु शब्दमूलत्वादिति । अन्यानि च युक्तिदूषणानि परि-
हरिष्यति । तस्माद् ब्रह्मपरिणामलक्षणं कार्यमिति जगत्समवायिकारणत्वं
ब्रह्मण एवेति सिद्धम् ॥ २६ ॥
योनिश्च हि गीयते ॥ २७ ॥
चेतनेषु किंचिदाशङ्क्य परिहरति । नन्वस्तु जडानां ब्रह्मैककारणत्वम् । चेत-
नेषु तु योनिबीजयोः समवायित्वदर्शनात् पुरुषत्वाद् भगवतो योनिरूपा प्रकृतिः
समवायिकारणं भवतु । शुक्रशोणितसमवेतत्वाच्छरीरस्येत्याशङ्क्य परिहरति
भाष्यप्रकाशः ।
व्याहतत्वङ्कमिति नायं दोष इत्यर्थः । नन्वयमेव सूत्रकाराशय इत्यत्र किं गमकमत आहः
वक्ष्यतीत्यादि । स्फुटमन्यत् ॥ २६ ॥
योनिश्च हि गीयते ॥ २७ ॥ अत्रापि सर्वं निगदव्याख्यातम् ।
रश्मिः ।
शास्त्रतय्यावसितमिति । अदुष्टत्वमिति ग्राह्यत्वेऽपि जन्यया हानिजनकत्वाच्च गृह्णीयुः । अयमिति
अन्यथाभावरूपविकाररूपो दोषः । स्फुटमिति । अग्रे इति द्वितीयाध्याये । ब्रह्मपरिणामो लक्ष्यते
ज्ञायते अनेन इति करणे ल्युट् । कार्यं मनसाप्याकलयितुमशक्यरचनम् । सिद्धमिति सूत्रान्तरान्तेऽ-
श्रुसत्त्रान्नोक्तम् । जडविचारसंपूर्णता द्योतयति । एवं स्फुटमित्यर्थः । शंकरभाष्ये तु विकृतत्वापत्तिधिया
परिणामादिति पृथक् सूत्रमङ्गीकृतं तस्यैषोऽर्थः । इतश्च प्रकृतिर्ब्रह्म यत्कारणं ब्रह्मण एव विकारा-
त्मना परिणामः सामानाधिकरण्येनाम्नायते सच्च त्यच्चाभवन्निरुक्तं चानिरुक्तं चेत्यादिना ततु विकारल
प्ररहितत्वात् प्रकृतेः स्वरूपत्वसोक्तवान्भिन्नम् । रामानुजाचार्यास्तु सूत्रद्वयमङ्गीकृत्य पूर्वपक्षश-
कुर्वन्ति द्वितीयसूत्रेऽन्तर्यामिब्राह्मणं सर्वं लापयन्ति । भाष्यमतमग्रे वक्ष्यन्ति । भास्कराचार्यास्त्वेक-
सूत्रमङ्गीकृत्य सूत्रकारः श्रुत्यनुसारी परिणामपक्षं सूत्रायांबभूव अयमेव चान्दोग्ये वाक्यकारवृत्तिका-
राभ्यां संप्रदीयतेऽतः समाहित इत्याहुः ॥ २६ ॥
योनिश्च हि गीयते ॥ २७ ॥ रश्मित्वं भाष्यभास्कराव्यवाहितकिरणेषु न तु प्रकाश-
व्यवहितप्रकाशे अतो यथाबुद्धि व्याख्यायते समवायित्वमीश्वरे समर्थितं ततु जन्माद्यस्य यत इत्यत्र
ततु समन्वयादित्यधिकरणैकवाक्यतया । सूत्रे अस्येति मनसाप्याकलयितुमशक्यरचनस्य प्रपञ्चस्य
तस्य समवायित्वमंशांशस्य जडस्य न चैतन्यस्येति चिज्जडसमुदायेऽर्धजरतीयापत्तिः । तथा च चेतनेषु
प्रत्यक्षेण शब्दशतैरुक्तमपि समवायित्वं नाद्रियत इति प्रत्यक्षादृष्टबीजयोनिसमवायिकत्वमाशङ्कय कार्ये
अर्धजरतीयापत्तिं परिहरतीत्यर्थः । अस्विति । 'बीजं माम्' इति वाक्यात् बीजाद्यन्तरापि जडपि-
ण्डादिदृष्टश्रुतोत्पत्तिदर्शनात् लाघवादस्तु । योनिरूपेति जडरूपा प्रकृतिः न स्वविकृतत्वापादिका
जडरूपा युक्तं चैतत् । संयुक्तकपालद्वयसमवेतघटवत् संयुक्तशुक्रशोणितसमवेतत्वाच्छरी-
रस्येत्यर्थः । तथा च श्रुतिः 'शुक्रशोणितसंयोगादावर्तते गर्भ इति' गर्भोपनिषदि योनिपदशक्ति-
र्ब्रह्मणि न प्रकृतौ तदाहुः योनिश्च ब्रह्मेवेति । प्रस्थानरत्नाकरे बहुष्वप्युत्पत्या ब्रह्मप्रतिपादकानां शक्ति-
संकोचकल्पनेऽन्यानन्य प्रवृत्तिकल्पनात् । छन्दोवत्सूत्राणि भवन्तीति न समुदायशक्तिरूपा रूढिः।
वेदान्तत्वेन योनिपदे योगमात्रग्रहेणेः । नन्वव्यवधानेनोत्पत्तिहारत्वं च प्रकृतित्वं तद्विद्या योनिः
१२४ प्र० पृ० २० 1033

१८२ श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [अ० १ पा० ४ अ० ८ सू० २७
योनिश्च प्रगेव । शाक्तवादनिराकरणाय चकारः । तत्र युक्तिश्रुती प्रमाणयति
हि गीयत इति । युक्तिस्तावत् 'सदेव सोम्येदमग्र आसीदेकमेवाद्वितीयम्' इति
पूर्वमेकमेव प्रतिज्ञातम् । आकाशाद्धेव, आनन्दाद्धयेवेत्याद्येवकारैरनन्यकारणत्वं
जगतोऽवगम्यते । इतरापेक्षायां द्वैतापत्तेः । गीयते च 'कर्तारमीशं पुरुषं
रश्मिः ।
कर्तारमीशं पुरुषं ब्रह्मयोनिम्' इति श्रावणात् ब्रह्म भवतु परं तु पृथिवीयोनिरोषधिवनानामिति
च दर्शनात् । पृथिवी कथं स्वरूपं किं न चय देव्या अथर्वणशीर्षं व्याख्यासामः ॐ सर्वे वै देवा
देवीमुपतस्थुः । कासि त्वं महादेवी साब्रवीदहं ब्रह्मस्वरूपिणी ततः प्रकृतिपुरुषात्मकं जगत् ।
शून्यं चाशून्यं च अहमानन्दानानन्दौ अहं विज्ञानाविज्ञाने अहं ब्रह्माब्रह्मणी द्वे ब्रह्मणी वेदितव्ये
इति आथर्वणीश्रुतिः । एवं च शक्तिः समवायिनी इति शाक्तानां भ्रदः तदुक्तं—
'सर्वे शाक्ता द्विजा जात्या न शैवा न च वैष्णवाः ।
यस्मादुपासते नित्यं गायत्रीं वेदमातरम्' ॥
इति तस्स वादस्स निराकरणाय चकारः कथं योनिः शक्तिश्च युक्तिश्रुतिभ्यां प्रचेति हि गीयत
इति सूत्रांशात् । योनित्वप्रतिपादनस्यानतिगूढत्वात् युक्तेश्च गूढत्वेनाभ्यर्हितत्वाद् ब्रह्मविदां तां
पुरस्कृत्याहुः तत्र युक्तीति । हियुक्तिवाचकमव्ययमित्याहुः युक्तिस्तावदिति । सदेवेति अयमर्थः ।
पृथिवीयं चानन्तपदाभ्यामुच्यते कोशे पृथिवी अनन्तां विजयां शुद्धामिति यस्या अन्तो न लभ्यते
तस्मादुच्यते अनन्तेति च इति देव्याः अथर्वणशीर्षे तथा च यदि शक्तिवादो न निरस्यात् तदा एव-
कारेण ज्ञानानन्तेन व्यवच्छिन्द्यात् । उपलक्षकं सत्पदं न वदेदद्वितीयपदं चेतन्यवाद्यानं युक्तिः ।
ननूपलक्षणविधयास्तु शक्तिवाद इति चेत्तत्राहुः पूर्वमेकमिति तथा च वादान्तरमिलत आपाततः
'एकमेव विज्ञानं प्रतिज्ञातं बाध्येतेत्यर्थः । ननु देव्या अथर्वणशीर्षे सैषा सत्त्वरजस्तमांसि सैषा ब्रह्म-
विष्णुरुद्ररूपिणी सैषा प्रजापतीन्द्रमनव इति श्रावणात् सदपि सास्त्विति चेत्तत्राहुः आकाशाद्धेवेति
अस्तु परं त्वाकाशपदवाच्यायास्तद्रूपायो न त्वन्यग्रन्थस्तुतायाः भगवच्चरिताविद्वत्तया ब्रह्मवादबद्वादे-
नेति द्योतनाय आकाशाद्वेवेति पूर्वमुक्तम् 'यस्याः परतरं नास्ति सैषा दुर्गा प्रकीर्तिता' इति श्रुतेः ।
अवगम्यत इति । ननु भगवच्चरिताविद्वांसः 'कृष्णोऽहं पश्यत गतिम्' इति फलप्रकरणे यथा
तस्या एवकारव्यावर्त्याया नावगम्यते अत एव देव्या अथर्वणशीर्षे—
'कालरात्री ब्रह्मस्तुतां वैष्णवी स्कन्दमातरम् ।
सरस्वतीमदितिं दक्षदुहितरं नमामः पावनां शिवाम् ।
महालक्ष्म्यै च विद्महे सर्वशक्त्यै च धीमहि ।
तन्नो देवी प्रचोदयात्' ॥ इति ।
अत्र अदितिः दुहिता । अदितिर्ह्यजनिष्ट दक्षाद्वा दुहितेति श्रुतेः । महालक्ष्मी राधामि । भक्त
अर्चास्थापने उपनिबन्ध्नानमावश्यकमिदमथर्वशीर्षमज्ञात्वा योऽर्चां स्थापयति शतपद्मं जप्त्वा नात्मा
शुद्धिं च विन्दति । नन्वव्यभिचारिकिमन्द्धालुत्वेपि प्रवृत्तवेदान्तशास्त्रसिद्धान्तविरोधस्तु स्यात्
शक्ताश्च पाक्षिकत्वात्तथापि राद्धान्ते स्यादत आहुः इतरापेति ननु सत्यं पाक्षिकत्वापत्तिरिति परं तु
द्वैतापत्तिस्तु वारणीया ।
1034

भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिवृंहितम् । १८४
ब्रह्मयोनिम्' । 'यद्भूतयोनिं परिपश्यन्ति धीराः' इति च 'मम योनिर्महद् ब्रह्म
तस्मिन् गर्भं दधाम्यहम्' इति । 'तासां ब्रह्म महद्योनिरहं बीजप्रदः पिता'
इति च । अक्षरपुरुषोत्तमभावेन तथात्वम् । तस्माद् योनिरपि भगवान् पुरुषोऽपि
सर्वं वीर्यं जीवश्च सर्वं भगवानिति । 'इदं सर्वं, यदयमात्मा' इति सिद्धम् । तस्मात्
केनाप्यंशेन प्रकृतिप्रवेशो नास्तीत्यशब्दत्वं सांख्यमतस्य सिद्धम् ॥ २७ ॥
इति प्रथमाध्यायस्य चतुर्थपादेऽष्टमं प्रकृत्यधिकरणम् ॥ ८ ॥
रश्मिः ।
'रुद्रोऽरुद्रश्च दन्ती च नन्दिः षण्मुख एव च ।
गरुडो मथ विष्णुश्च नारसिंहस्तथैव च ।
आदित्योमिश्र दुर्गैश्च क्रमेण द्वादशाम्भसि' ॥
इति तैत्तिरीये द्वादशाङ्गः पुरुषः स च महानारायण 'अम्भस्यपारे भुवनस्य मध्ये नाकस्य पृष्ठे
महतो महीयान्' इत्यत्र रामानुजभाष्ये रसरूपः 'रसो वै सः रसँह्येवायं लब्ध्वानन्दी भवति'
इति तैत्तिरीयादाहृत्य व्याक्रियतेऽतो न द्वैतमिति बोध्यम् । साकारब्रह्मस्थापिका महानारायणे श्रुतिः
'यदेकमव्यक्तमनन्तरूपं विश्वं पुराणं तमसः परस्तात्' इति अनन्तरूपेषु द्वादशाङ्गः पुरुषोऽप्यतः
'प्राकृतबीजरूपाय गोविन्दाय नमो नमः' 'गायत्रीं वेदमातरम्' इति यदुक्तं तत्तु 'पूर्वा तैः कल्पयेत्
सम्यक्संकल्पः कर्मपावनीम्' इति वाक्यात् पूजोपयोगि तदुपासनम् । एवं युक्तिमुक्त्वा श्रुतिं
वक्तुमाहुः गीयते चेति अक्षरब्रह्मपुरुषोत्तमभावार्थं ब्रह्मणोऽक्षरस्य योनिः पञ्चमहाभूतयोनिम् । ननु
भूतयोनिरित्युक्तं न सर्वयोनिरिति चेत्तत्रोपबृंहितश्रुतिः सूत्रे गीयत इत्याशयेनाहुः मम योनिरिति ।
ननु तथापि चेतने तौस्थ्यमिति सिद्धमित्यसिद्धमिति चेत्तत्राहुः तासामिति । एवं जडेषु बीजप्रदत्वं
चेतनेषु पितृत्वमिति विशेषः । अक्षरपुरुषोत्तममिति । ब्रह्मयोनिमित्यत्र व्याख्यातम् । तथात्वं
योनित्वम् । बीजप्रदत्वं च । सिद्धमाहुस्तस्मादिति उक्तोपपादनात् । योनिपुरुषौ चरमवाक्ये ।
सर्वमिति तृतीये वीर्यं गर्भमिति तृतीये जीवोपि महद्ब्रह्मेति तृतीये उक्तेयं श्रुतिं प्रमाणयन्ति इदं
सर्वमिति । सांख्यमतस्येति अन्यथा षड्शास्त्रेषु निवेशो न स्यात् । पञ्च चत्वारि वा शास्त्राणि
स्युः तथा च ।
'ऋचा चोपनिषद्वैश्च सांख्ययोगैश्च सात्वतैः ।
उपगीयमानमाहात्म्यं हरिं साऽमन्यतात्मजम्' ॥
इति वाक्यं विरुध्येत । तथा च द्वितीयस्कन्धनवमाध्यायोक्तोर्नामिवत्समवायित्वमिति
सिद्धम् । तथा सति जडब्रह्मापवस्तू प्रवर्तेते चिन्मनुप्रजापतीन्द्रा य एष स्वान इवालम्पते सेन्द्र
योनिरिति तैत्तिरीयात् ब्रह्मविष्णुशिवाः नारदः 'उत्सङ्गान्नारदो जज्ञे' इति स्मृत्या अयोनिजाः शंकर-
भाष्ये तु कवित्वात्तद्वचनोपि योनिशब्दो दृष्टः 'योनिष्ट इन्द्रनिषदे अकारिती' सर्वे योनिशा इति
बहुनामनुग्रहो न्याय्यः इत्यनेन बाधात् इति बोध्यम् । अन्यत्र स्त्रीयोनेरप्यस्त्येवावयवद्वारेण
गर्भं प्रत्युपादानत्वमित्युक्तम् । तच्छुक्रयोनित्समवेतत्वात् शरीरस्येति भाष्यविरुद्धम् । रामानुजभाष्येपि
योनिशब्दश्च प्रभववचनः इत्यूर्णनाभिसिद्धान्तः । मध्वभाष्ये तु ब्रह्माण्डवाक्ये अप्युक्ते
'व्यवधानेन सूतिस्तु पुंस्त्वं विद्भिरुच्यते ।
सूतिरव्यवधानेन प्रकृतित्वमिति स्थितिः' ॥
1035

ति" - wait, "द्ध" or "द्ध्य"? It is "सिद्ध्यति" (the 'ध्य' has the loop of 'ध' and 'य'). Let's transcribe as "सिद्ध्यति" or "सिद्धति"? It's standard "सिद्ध्यति". Looking closely, it has a subscript, standard ligature for "द्ध्य" in Nirnaya Sagar Press fonts.

Let's check line 32:
"माध्वमतमुपचिक्षेपुः" - yes, 'मा' + 'ध्व' + 'म' + 'त' + 'मु' + 'प' + 'चि' + 'क्षे' + 'पुः'.

Let's check line 33:
"माध्वास्त्विति । प्रकृतिपरिणामो न जगदिति शंकरभाष्ये तत्सूत्रं भक्त्वा संप्रयोजकमित्यन्येषां तु"
'भ' + 'क्त्वा' = भक्त्वा. Exactly.

Let's check line 35:
"साक्षात्पदार्थमाहुः एष ह्येष इति" - yes.

Let's check line 36:
"समवायिलक्षणाङ्गीकारे" - yes.

Let's check line 37:
"अभिधीयत इति अभिधानं क्रियते प्रकृतिरित्यत्र ब्रूमो किञ्च ।"
Wait, at the bottom, there is the page number:
"1036"
And at top:

इति नारदीयवाक्यं च तदुपष्टम्भायोदाहरन्ति । तच्चिन्त्यम् । श्रुतेरप्रसिद्धत्वात् । तादृश्या
अपि कथंचित् प्रामाण्योपगमेऽप्यस्या आत्मनो बहुधाकरणबोधकतयाऽऽत्मकृतिबोधकत्वाभा-
वेन विषयतयोपन्यासायोगाच्च । हन्त तमित्यारभ्य विश्वरूप इत्यन्तासु खोपन्यस्तासु श्रुतिषु
सर्वशब्दवाच्यत्वस्य सर्वरूपत्वस्य च छत एव बोधनेन तासां पूर्वकालीनव्यवस्थाबोधकतया,
माहवेयश्रुतौ चाथशब्देन पाश्चात्यबोधकतयाः स्फुटं मानेन कालभेदकृतविषयभेदस्य स्फुटत-
यैतदनुरोधेन तदर्थनिर्णयस्याप्ययुक्तत्वाच्च । ध्यायतीति ब्रह्माण्डवाक्ये ऐश्वर्ययोगेन विरुद्धार्थतया
सर्वरूपत्वादेरिष्टतया उक्ततया सर्वानुपपत्तिपरिहारसंभवे प्रकृतिशब्दयोगादरेण रूढ्युपष्टम्भस्य
व्यर्थत्वाच्च ।
यत्तु जयतीर्थः-ब्रह्मणो जगदुपादानत्वे एकविज्ञानेन सर्वविज्ञानप्रतिज्ञाया मृत्पिण्डादि-
दृष्टान्तोक्तेश्च न प्रमाणत्वम् । तस्या अन्यार्थत्वस्य सूत्रव्याख्याने सम्यग्व्याख्यातत्वादित्याह ।
किंर्वां कर्तरि । श्रुतेरिति माहवेयश्रुतेः समाकर्षादित्यधिकरणे विचारितत्वाच्च । आत्मनो बहुधेति
आत्मानं बहुधा चकारेति श्रुतौ विषयभूतायाम् । अत्र कर्ताप्यात्माऽत आत्मनः स्वस्याः प्रकृतेः
कृतिः आत्मकृतिसूत्रोक्ता तस्या विषयवाक्ये बोधकत्वाभावेन । विषयतयेति अनेनास्मिन्नधिकरणे
'सोऽकामयत बहु स्यां प्रजायेय इति स तपोऽतप्यत स तपस्तप्त्वा इदं सर्वमसृजत यदिदं किंच तत्सृष्ट्वा
तदेवानुप्राविशत् तदनुप्रविश्य सच्च त्यच्चाभवत् निरुक्तं चानिरुक्तं च निलयनं चानिलयनं च विज्ञानं
चाविज्ञानं च सत्यं चानृतं च सत्यमभवत् यदिदं किंच तत्सत्यमित्याचक्षते तदप्येष श्लोको भवति
असद्वा इदमग्र आसीत् ततो वै सदजायत तदात्मानं स्वयमकुरुत तस्मात्तत्सुकृतमुच्यते' इति
विषयवाक्यम् । संशयस्तु परिणामः भवति न वेति श्रुतिः अद्वैतस्थापकत्वविशिष्टा चेयमेवेति
संशयबीजं नेति पूर्वपक्षः प्रकृतिप्रवेशे सगुणत्वापत्तिः न यत्र मायेति निषेधाच्चेति प्राप्ते सिद्धान्तः ।
प्रकृतिश्चेति प्रकृतिः स्वरूपमिति न सगुणत्वापत्तिः 'योगमायामुपाश्रितः' इति न मायाविरोधः माये-
न्द्रियाणि वा सर्वेन्द्रियगुणाभासं सर्वेन्द्रियविवर्जितमिति ब्रह्मप्रकरणे गीता । यतः इति खमतेऽधि-
करणरचना द्योतिता । उपन्यासायोगादिति । ननु सत्यमात्मकृतिबोधकत्वाभावः परं त्वपरो
हेतुर्भवति तस्मात्तत्कृतिरित्युच्यते इत्यत्रात्मा प्रकृतिरित्यभिधानात् । तथाच प्रकृतिश्चेति सूत्रमाभ्यां
माध्यानां प्रकृतिशब्दवाच्योपि स एवेति तथाच कुतो ह्युपन्यासायोग इति चेन्न तयाप्युपन्यासा-
योगात् । प्रकृतिशब्दवाच्यत्वस्याप्युक्ताधिकरणेनैव लाभात् खार्थाल्पभावान्नस्त्रात्रापि सत्त्वात् ।
विषयवाक्य एव नामरूपविश्रात्मकत्वश्रावणे समवायित्वं भाष्य एव आश्वितं भवति इत्याशयेनाहुः
सततमित्यारभ्येति । खोपन्यस्तास्विति साक्षात्सूत्रमभिव्याप्योपन्यस्तासु । पूर्वकालीनेति
प्रकृतिप्रवेशपूर्वकालीनेत्यर्थः । पाश्चात्येति आनन्तर्यवाचकत्वमथेत्यस्येति भावः । कालभेदेति
प्रकृतिप्रवेशात्पूर्वकाल उत्तरकालश्च । एतदन्विति माहवेयश्रुत्यनुरोधेन । तदर्थेति प्रकृति-
प्रवेशोत्तरकालीनप्रकृतिशब्दवाच्यस्वरूपो यः प्रकृतिश्चेत्यादित्रिसूत्रीविषयवाक्यार्थस्तस्य निर्णयस् ।
अयुक्तत्वेति तत्रा चास्मदीयोर्थः स्फुट इति स युक्त इति भावः । अतः समवायित्वनिरूपणम् ।
एवं प्रथमसूत्रविषय उक्त्वा अभिध्यासूत्र आहुः ध्यायतीति । विरुद्धेति ध्यानाभावस्येपि ध्याने
रूपत्वरूपविरुद्धार्थतया सर्वानुपपत्तिः सर्वशब्दवाच्यत्वानुपपत्तिः । रूढ्युपेति इच्छायां रूढिः

९८६ श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [ अ० १ पा० ४ अ० ८ सू० २७
भाष्यप्रकाशः ।
तदपि श्रद्धाजाड्यमात्रम् । सूत्रव्याख्यानसैवासंगततायाः प्रदर्शितत्वादिति । यदपि ब्रह्मणः
परिणामोक्तिरसंगतैव । एतदध्यायस्याशेषशास्त्रस्य ब्रह्मणि समन्वयप्रतिपादनाय प्रवृत्तत्वादित्याह ।
तदप्यसंगतम् । अशेषशास्त्रमध्ये, 'स आत्मानं स्वयमकुरुत,' 'खल्विदं, ब्रह्म, तज्जलान्
इति', 'स आत्मानमेव द्वेधापातयत्, ततः पतिश्च पत्नी चाभवताम्,' 'हन्ताहं मदेव मन्मात्रं
सर्वं यस्मिन्नाकाश ओतश्च' इत्यादिश्रुतीनां, 'विश्वं वै ब्रह्मतन्मात्रम्-
'नैतच्चित्रं भगवति ह्यनन्ते जगदीश्वरे, ।
ओतप्रोतमिदं यस्मिंस्तन्तुष्वङ्ग यथा पटः' ॥
'त्वय्यग्र आसीत्' इत्यादिस्मृतीनां च प्रविष्टत्वात् तासां समन्वयस्यावश्यं प्रतिपाद्यत्वा

भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिवृंहितम् । १८७
एतेन सर्वे व्याख्याता व्याख्याताः ॥ २८ ॥ (१।४।९)
ब्रह्मवादव्यतिरिक्ताः सर्वे वादा अवैदिका वेदविरुद्धाश्चेत्याह । एतेन
ब्रह्मवादस्थापनपूर्वकसांख्यमतनिराकरणेन सर्वे पातञ्जलादिवादा व्याख्याताः ।
अवैदिका अनुपयुक्ताश्च । वैदिकानां हि वेदः प्रमाणम् । तस्मिन्नव्याकुले
भ्रान्तिप्रतिपन्ना एव सर्वे वादा इति । एतत् सौकर्यार्थं विस्तरेणाग्रे वक्ष्यते ।
आवृत्तिरध्यायसमाप्तिबोधिका ॥ २८ ॥
इति प्रथमाध्यायचतुर्थपादे नवममेकसूत्रं व्याख्यानाधिकरणम् ॥ ९ ॥
इति श्रीवेदव्यासमतवर्तिश्रीवल्लभाचार्यविरचिते ब्रह्मसूत्राणुभाष्ये
प्रथमाध्यायस्य चतुर्थः पादः ॥ १ ॥ ४ ॥
॥ प्रथमोऽध्यायः समाप्तः ॥
भाष्यप्रकाशः ।
एतेन सर्वे व्याख्याता व्याख्याताः ॥ २८ ॥ सूत्रमवतारयन्ति ब्रह्मवादेत्यादि ।
एतेन सांख्यमतस्याश्र

:
Let's zoom in on that word:
ई-ष-डु-प-यु-क्त-
Then:
Look at the next glyph:
It has a 'ल' shape? No, look at 'त्' followed by 'व'!
Wait, does it have 'त्वे'?
Wait, let's look at the matras on top:
Above 'यु' -> no top matra.
Above 'क्त' -> no top matra.
Above the next character -> there is an 'े' matra!
Above the next character -> there is an 'े' matra!
Above the next character -> there is an 'ै' matra!
Wait! Three top matras!
Let's count them:

1. Above the letter after 'क्त': there is an 'े' or 'ै'?
   Wait, let's look at:
   "ईषडुपयुक्तत्वेनेनैपैदिकत्वेन" - wait, look at the bottom of the page or other lines:
   Is the image clear enough?
   Yes, it's quite clear!
   Let's inspect:
   Line 3:
   "प्रतिपन्ना इति ईषडुपयुक्तत्वेनेनैपैदिकत्वेन च प्रकृतिवादवद्व्याख्याताः । भ्रान्तिप्रतिपन्ना"
   Wait, look at the letter with 'ै':
   There is a letter with 'ै' (two strokes): it looks like 'नै'.
   Then the next letter: it has 'ै' (two strokes

िति" (smudged).
Wait, look at the letter between 'न्' and 'ति':
It has a top bar, a loop on the left... wait, is that "म"?
Wait, could it be "भा": "असभा..."? No.
Let's look at: "असन्तमिति" - if it were "न्" and "त", where is the dot?
Wait, look at line 30: "असुराणां च असन्तमिति वाक्यात्" - wait, could it be "असन्तमिति"?
Wait, in "असन्तमिति", there would be: अ, स, न्त, मि, ति? There is no word "असन्तम्" + "इति" -> "असन्तमिति"! "असन्तं" with anusvara before 'इति' becomes "असन्तमिति"!
YES!
"असन्तम्" (accusative of असन् / असत्) + "इति" = "असन्तमिति"!!
Wait, in Sanskrit:
सन् / असन् -> accusative singular is सन्तम् / असन्तम्!
"असन्तं" + "इति" = "असन्तमिति" (or "असन्तम् इति")!
Wait, does "असन्तम्" exist?
Yes! "सन्तं न जहाति", "असन्तं पुरुषं...", "असन्तं मन्यन्ते"!
Wait, look at the glyph in "असन्तमिति":
Is that "

९९० श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [ अ० १ पा० ४ अ० ९ सू० २८
रश्मिः ।
ण्यम्व इवेमाधाना भगव इति आसामङ्गेकां भिन्धीति भिन्ना भगव इति किमत्र पश्यसीति न किंच-
न भगव इति तं होवाच यं वै सोम्यैतमणिमानं न निभालयस एतस्य वै सोम्यैषोम्निग्न एष महान्न्य-
ग्रोघस्तिष्ठतीति जगतः पूर्वावस्थायां दृष्टान्तः । अथ किंचनाणुपदश्रवणात् शून्यस्वभावाद्युक्तकारणवादा
भ्रान्त्या प्रतीयन्ते तत्रैतासां तात्पर्यमस्ति न वेति संदेहोऽस्तीति पूर्वपक्षस्तन्मेदं सूत्रं प्रवर्तते । एतेनेति
प्रधाननिराकरणे हेतूनां शब्दत्वादचेतनत्वैकविज्ञानं प्रतिज्ञाद्यनुपपत्तीनामण्वादिपक्षसाम्येन सर्वे
शून्यादिकारणवादा निराकृतत्वेन व्याख्याता इत्याहुः एतेनेत्यस्य स्वसमतानुगुणार्यानाहुः ॥ २८ ॥
इति नवमाधिकरणम् ॥ ९ ॥
इति श्रीविद्वन्मण्डनश्रीविठ्ठलेश्वरैर्यनिस्तसमस्तान्तरायेण श्रीगिरि-
धारात्मजश्रीदामोदराङ्घ्रीयेण श्रीगोविन्दरायपौत्रेण पूर्णनेत्रा
श्रीविठ्ठलरायभ्रात्रीयश्रीगोकुलोत्सवात्मजगोपेश्वरेण कृते
भाष्यप्रकाशरश्मौ प्रथमाध्यायस्य तुरीयः
पादः संपूर्णतामगमत् ॥ १ ॥ ४ ॥
॥ प्रथमाध्यायः समाप्तः ॥
राग—प्रभाते. पूरणपुरुषोत्तम ब्रजनाथ ।
दिनदयाळ भक्तजनवत्सल सबगुण जिनके हाथ ॥ १ ॥
श्रीवल्लभके पक्षपातनैं इनबिन जनम अकाज ।
सुरश्याम तिहारे हित यातैं कीजे सकलसमाज ॥ २ ॥ [ मङ्गलकृत्तिः ]
(ग्रन्थकारः समाप्ती हस्ताक्षरेण लिखति)
एतावतो ग्रन्थस्य श्लोकानां संख्या (१०९००) दशसहस्रनवशतमुच्यते, अस्य ग्रन्थस्य
(अस्मिन् प्रकरणे) षट्दशसहस्रश्लोकसंख्याह । द्विशतपञ्चदश पत्राणि ॥ शुभं भवतु ॥
॥ श्रीविठ्ठलेश्वरो जयति ॥
३८८ पत्राणि १२ शोषपत्राणि=पत्राणि ४०० । पत्र ४ सों पत्र २२ तांई नहि हे भाग्यै संपूर्ण हे.
1042

श्रीमद्वल्लभाचार्यकारिकाः ।
कारिकाः । अ. पा. पृ. । कारिकाः । अ. पा. पृ.
साङ्गो ह्यध्ययनाद् ज्ञेयो वेदः सम्प्रदाय बोधकाः ॥ १।१।१।१ महावचांसि ये केचित्सिद्धा युक्तापि साधिताः ॥ १।३।२।६१
निसंदिग्धं तदर्थाच्च लोकप्रत्याहृतः स्फुटाः ॥ १।१।१।१ निर्णायकास्ततोऽन्ये चत्वारोऽत्र निरूपिताः ॥ १।३।२।६१
अलौकिके हि वेदार्थे न युक्त्या प्रतिपद्यते ॥ १।१।१।२७ संदिग्धानां पदार्थानां पौर्वापर्येण निर्णयः ॥ १।४।४।३२
स्पष्टा वेदुक्ता हि मताद्यापरमात्मनः ॥ १।१।१।२७ न तु संदिग्धवाक्येन सर्वव्याकृतचोदिता ॥ १।४।४।३२
संदेहात्मकं वाक्यं बुद्धिदोषात्समुद्भवः ॥ १।१।१।४२ जीवप्रकरणं ज्ञेयमुन्मुख्याद्योऽत्र रूप्यते ॥ १।४।४।३३
विरुद्धशास्त्रसंबन्धाद्गीर्वाणशास्त्रविनिश्चयः ॥ १।१।१।४२ योग्यं शरीरमाक्रष्टुं गच्छेदिति हरेः पदम् ॥ १।४।४।३३
तस्माच्छास्त्रानुसारेण कर्तव्यः सर्वविनिर्णयः ॥ १।१।१।४२ अनेकवदिसंस्त्यानां वाक्यं ब्रह्मैव नापरम् ॥ १।४।४।४२
अन्यथा भ्रश्यते स्वार्थाज्जन्यश्चात्र तथाविधः ॥ १।१।१।४२ शक्तिस्तत्रेह या श्रूयन्ते सन्मार्गाद्वहिर्मुखाः ॥ १।४।४।४२
जहाति द्वेषो वेदार्थे स्पृशन्नन्यममन्त्रतः ॥ १।१।१।४३ भ्रान्तिमूढतया सर्वसमयानामयुक्तितः ॥ २।१।१।२
मीमांसानिर्णयः प्रायो बुद्धिभेदात्ततो ह्ययम् ॥ १।१।१।४३ न तद्विरोधाच्छक्यं वैदिकं वस्तुतो भजेत् ॥ २।१।१।२
संदेहात्मकं वाक्यं वेदसामर्थ्याद्विभागतः ॥ १।१।१।६६ वेदोक्तस्यानुमात्रेति विपरीतं तु वर्जयेत् ॥ २।१।२।७१
क्रियाशक्तिज्ञानशक्ती संनिकेते परस्थिते ॥ १।१।१।६६ तादृशं वा सतन्त्रं चेदुभयं युक्तितो मृषा ॥ २।२।१।७९
उत्पत्तिस्थितिनाशानां जगतः कर्तुं न युज्यते ॥ १।१।१।६९ अनिले जननं मिले परिशेषात् समागमः ॥ २।३।१।३
वेदेन बोधितं तद्धि नान्यथा भवितुं क्षमम् ॥ १।१।१।६९ नित्यापरिमितत्वेन वाक्यं चेति सा त्रिधा ॥ २।३।१।३
नहि श्रुतिविरोधोक्ति कल्पोपि न विहन्यते ॥ १।१।१।६९ व्यापकत्वश्रुतिस्तत्र जगन्मयेन युज्यते ॥ २।३।१।१८
सर्वभावसमर्थत्वादभिन्नभेदैरियं हृदा ॥ १।१।१।६९ आनन्दांशाभिव्यक्तौ तु तत्र ब्रह्मानन्दबोधकः ॥ २।३।१।१८
वाचकं च फलं चैव सर्वज्ञाद् श्रुतिः स्फुटात् ॥ १।१।१।७६ प्रतीयेरन्नपरिच्छेदा व्यापकत्वं च तत्र तत् ॥ २।३।१।१८
न प्रवर्तयितुं शक्ता तथा नेतारको न हि ॥ १।१।१।७६ विलक्षणा ह्यावानेवं तद्गजीवा विनिर्गताः ॥ २।३।१।३१
प्रवर्तकस्तु सर्वत्र सर्वात्मा हरिरथ हि ॥ १।१।१।७६ सर्वतश्चापिभावात्सत्त्वतोऽभिरोधतः ॥ २।३।१।३१
यत्र यत्र हि पूर्वत्र बोध्यते सर्वसिद्धये ॥ १।१।१।७७ निर्दिष्टत्वात्स्वरूपेण तादृशादिति निश्चयः ॥ २।३।१।३१
सिद्ध एव हि सर्वत्र वेदार्थो वेदवादिनाम् ॥ १।१।१।७८ सर्वशेषा जडाः पूर्वं विशेषेनेतरे अपि ॥ २।३।१।३१
यज्ञानां कर्मणां चैव दर्शनश्रवणामृतौ ॥ १।१।१।७९ अन्यधर्मतिरोभावाच्छुक्तेर्भातोऽनवच्छिन्नः ॥ २।३।१।३१

श्रीमद्विठ्ठलेश्वरकारिकाः ।
कारिकाः अ. पा. पृ. कारिकाः अ. पा. पृ.
अखिलानमप्रचारैकहृदयो बादरायणः ॥ ३।४।५०२ अग्निहोत्रादिकं कार्यं संन्यासः फल एव हि ॥ ४।१।७
मार्गं भागवतं तत्र तेनैवं ज्ञेयमुत्तमैः ॥ ३।४।५०२ षोढा चेत्युक्तो व्यक्तः प्रारब्धान्ते फलं भवेत् ॥ ४।१।७
समन्वयेनाविरोधात् साधनेनांशविन्मदि ॥ ४।१।१ एतावत्प्रथमे पादे निर्णयः सूत्रकृत्कृतः ॥ ४।१।७
उक्ताभिसम्बवस्था या सा च तुर्ये विविच्यते ॥ ४।१।१ द्वितीये म्रियमाणस्य सर्वेन्द्रियलयः पुरा ॥ ४।१।७
जीवतो म्रियमाणस्य गच्छतः सफलस्य च ॥ ४।१।१ क्लिश्नापि शरीरस्था ज्योत्कान्तिरिहोच्यते ॥ ४।१।७
अतो ब्रह्मविदा कार्यमेवमेव न चान्यथा ॥ ४।१।२ दिनायनकृतो नास्य विशेषोऽस्तीति चोच्यते ॥ ४।१।७
तामसीं बुद्धिमाश्रित्य ये मूढाः सर्वविप्लवम् ॥ ४।१।२ तृतीये क्रममुक्तौ यो मार्गो यस्य श्रुतेर्मतः ॥ ४।१।७
वदन्ति साधनाभावं सन्निः शोच्याश्च ये नु तान् ॥ ४।१।२ तन्निद्वर्त्तारम्भमार्गाणामप्राप्त्यत्वं च वर्ण्यते ॥ ४।१।७
ब्रह्मविद्भवनाभावः कृतशोऽपि चेद्भवेत् ॥ ४।१।३ गन्तव्यं न परं ब्रह्म कार्यं लोकस्तु नेति च ॥ ४।१।७
शास्त्रमेतद्वृथा जातं सर्वसूत्रविनाशकः ॥ ४।१।३ तुरीये पुष्टिमर्यादाभेदेन फलमुच्यते ॥ ४।१।७
स्थाप्यस्य च संपद्येत महद्गतिविमुती ॥ ४।१।३ प्रभोरेव फलत्वं तन्निर्दोषत्वं च वर्ण्यते ॥ ४।१।७
अन्यथा न श्रुतेरर्थः सावेन्नासो वदेन्न किम् ॥ ४।१।४ लीकानिसत्यतः पूर्णगुणत्वं च ततोखिलम् ॥ ४।१।७
तामसीं बुद्धिमाश्रित्य या मुक्तिः कैश्चिदुच्यते ॥ ४।१।४ जानीत परमं तत्त्वं यशोदोत्सङ्गलालितम् ॥ ४।४।२२३
सा सुषुप्तिश्रुतेर्यो मोहादेवान्यथागतिः ॥ ४।१।४ तदप्यदिति ये माथुरासुरांस्तानहो बुधाः ॥ ४।४।२२३
अतो ब्रह्मविदः कार्यं जीवतः पूर्वमुच्यते ॥ ४।१।५ नानामतध्वान्तविनाशनक्षमो ॥ ४।४।२२३
आवृत्तिः श्रवणादीनां गच्छद्रूपोपदेशतः ॥ ४।१।५ वेदान्तहृत्पद्मविकासने पटुः ॥ ४।४।२२३
दर्शनांगंत्वतो द्वाभ्यामपि भौक्तयभाववद् ॥ ४।१।५ आविष्कृतोयं भुवि भाष्यभास्करो ॥ ४।४।२२३
आवृत्तौ श्रवणादीनामासेति स्याद् दृढा मतिः ॥ ४।१।५ मुधा मुधा धावत नान्यवर्त्मसु ॥ ४।४।२२३
आपाततो दर्शनं तद्भेदेनापि चोच्यते ॥ ४।१।५ पुरन्दरमदोज्ज्वलप्रचुरदुहिसंपीडित ॥ ४।४।२२३
प्रतीकोपासनादीनां नैवंभावो हि जायते ॥ ४।१।५ लक्ष्मीधवरगोकुलावनपरायणो लीलया ॥ ४।४।२२३
आलम्बवार्थं तत्रापि ब्रह्मैवद्विविच्यन्ते ॥ ४।१।६ क्षितावमृतबुद्धिभिः परिपुपोष तानू यो गिरिं ॥ ४।४।२२३
आदित्यादिग्रहादेशैरूपं न स्वतःक्वचा ॥ ४।१।६ दधार च स एव हि श्रुतिशिरःसु संराजते ॥ ४।४।२२३
अंगने च निदिध्यासे विशेषोऽप्यचतेऽधुना ॥ ४।१।६ श्रीकृष्णकृपयैवायं सिद्धान्तो हृदि भासते ॥ ४।४।२२४
आसमाप्तेश्चवद्ध्येत्तु धियं जीतार्थ एव हि ॥ ४।१।६ तेनाधिकं वरीवर्ति न वक्तव्यं हरेर्गुणात् ॥ ४।४।२२४
शास्त्रवेदाद्यतेरर्थं ततः सिद्धिमवाप्स्यति ॥ ४।१।७ भाष्यपुष्पाञ्जलिः श्रीमदाचार्यचरणाम्बुजे ॥ ४।४।२२४
कर्माऽकर्मार्थं तस्य नास्त्येवेति विनिश्चयः ॥ ४।१।७ निवेदितोऽनेन तुष्टा भवन्तु मयि ते सदा ॥ ४।४।२२४
॥ आचार्याणां कारिकाः समाप्ताः ॥
1044

त? Brahmasutra 2.4.5 is "सप्त गतेर्विशेषितत्वाच्च" -> "सप्तागतेरित्यधिकरणम्" or "सप्तगतेरित्यधिकरणम्"? Text has: "सप्तागते इत्यधिकरणम्" or "सप्तागतेरित्यधिकरणम्"? It looks like "सप्तागतेरित्यधिकरणम्" with 'र' slightly faint, wait: सप्तागते इत्यधिकरणम् or हस्तादय इत्यधिकरणम्?
WAIT! Sutra 2.4.5 is सप्त गतेः, Sutra 2.4.6 is हस्तादयस्तु!
Look at line 78:
७८ ह स्ता द य इ त्य धि क र ण म् ... २।४।१५५ !
YES! हस्तादय इत्यधिकरणम्! Let's look closely at 78:
ह-स्ता-द-य इत्यधिकरणम्!
And 79:
७९ अ णु श्चे त्य धि क र ण म् ... २।४।१६९ !
Wait, Sutra 2.4.7 is "अणवश्च" -> "अणवश्चेत्यधिकरणम्"!
Look at 79:
७९ अणवश्चेत्यधिकरणम् ... २।४।१६९
And 80:
८० श्रेष्ठश्चेत्यधिकरणम् ... २।४।१७६ (Wait, Sutra 2.4.8 is "

९९४ श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् ।
अ. पा. पृ. | अ. पा. पृ.
८१ चक्षुराद्यधिकरणम् ... ... २।४।१८६ | १२३ व्यतिरेकाधिकरणम् ... ... ३।३।४१२
८२ ज्योतिराद्यधिष्ठानं त्वित्यधिकरणम्... २।४।१८९ | १२४ भूम्न इत्यधिकरणम् ... ... ३।३।४१८
८३ प्राणशब्दाधिकरणम् ... ... २।४।१८६ | १२५ नाना शब्दादिभेदादित्यधिकरणम्... ३।३।४२२
८४ तन्निर्दिष्टामि तदुपदेशादित्यधिकरणम् २।४।२०७ | १२६ विकल्प इत्यधिकरणम् ... ... ३।३।४२४
८५ संज्ञामूर्तिकॢप्तिस्त्वित्यधिकरणम् ... २।४।२०८ | १२७ काम्यास्त्वित्यधिकरणम्... ... ३।३।४२५
८६ मांसादिभौममित्यधिकरणम् ... २।४।२११ | १२८ अङ्गेष्वित्यधिकरणम् ... ... ३।३।४२६
८७ तदन्तरप्रतिपत्त्यधिकरणम् ... ३।१।१ | १२९ समाहाराधिकरणम् ... ... ३।३।४२८
८८ कृतात्ययाधिकरणम् ... ... ३।१।१२ | १३० न वा तन्महद्भावाच्छुतेरित्यधिकरणम् ३।३।४२९
८९ अनिष्ठादिकारिणामित्यधिकरणम् ... ३।१।४४ | १३१ पुंस्त्वादिवत् इत्यधिकरणम् ... ३।३।४३३
९० विद्याकर्मणोरित्यधिकरणम् ... ३।१।५१ | १३२ सर्वोपेतेत्यधिकरणम् ... ... ३।४।४८०
९१ सम्पादाद्यधिकरणम् ... ३।१।५६ | १३३ विहितत्वाच्चाश्रमकर्मेत्यधिकरणम् ... ३।४।४८४
९२ अन्याधिष्ठित इत्यधिकरणम् ... ३।१।६१ | १३४ प्रस्तुतस्येत्यधिकरणम् ... ३।४।४८७
९३ रेतःसिग्योगाधिकरणम्... ... ३।१।६४ | १३५ न चाधिकारिकमित्यधिकरणम् ... ३।४।४९१
९४ योनेः शरीरमित्यधिकरणम् ... ३।१।६७ | १३६ बहिस्तूभयथेत्यधिकरणम् ... ३।४।४९७
९५ संध्याधिकरणम् ... ... ३।२।७५ | १३७ सहकार्यन्तरविधिकरणम् ... ३।४।५०४
९६ तदभावो नाडीष्वित्यधिकरणम् ... ३।२।९० | १३८ गृहिणोपसंहार इत्यधिकरणम् ... ३।४।५०५
९७ अतः प्रबोध इत्यधिकरणम् ... ३।२।९५ | १३९ पूर्वं मुक्तिफला नियम इत्यधिकरणम् ३।४।५१३
९८ उभयलिङ्गाधिकरणम् ... ३।२।१०५ | १४० आवृत्त्यधिकरणम् ... ... ४।१।१६
९९ अरूपवदेव हीत्यधिकरणम् ... ३।२।११२ | १४१ आत्माधिकरणम् ... ... ४।१।२३
१०० अम्बुवदग्रहणादित्यधिकरणम् ... ३।२।१२५ | १४२ आदित्याद्यधिकरणम् ... ... ४।१।२९
१०१ तदव्यक्तमाह हीत्यधिकरणम् ... ३।२।१२७ | १४३ पर्यङ्कप्रत्याधिकरणम् ... ... ४।१।३०
१०२ प्रकाशादिवच्चेत्यधिकरणम् ... ३।२।१४० | १४४ आ प्रायणाधिकरणम् ... ... ४।१।३७
१०३ प्रकाशाश्रयवद्धेत्यधिकरणम् ... ३।२ १४५ | १४५ तदधिगमाधिकरणम् ... ... ४।१।३९
१०४ परमतः सेतून्मानेत्यधिकरणम् ... ३।२।१७९ | १४६ इतरोत्याधिकरणम् ... ... ४।१।४७
१०५ फलमत इत्यधिकरणम् ... ... ३।२।१८६ | १४७ वाङ्मनोधिकरणम् ... ... ४।२।५५
१०६ सर्ववेदान्तप्रत्ययाधिकरणम् ... ३।३।१९३ | १४८ भूताधिकरणम् ... ... ४।२।५६
१०७ व्यापृतेश्चेत्यधिकरणम् ... ... ३।३।२५५ | १४९ समानाधिकरणम् ... ... ४।२।७३
१०८ कार्याख्यानादित्यधिकरणम् ... ... ३।३।२५८ | १५० अविभागाधिकरणम् ... ... ४।२।८२
१०९ पुरुषविद्यायामपीत्यधिकरणम् ... ३।३।२७२ | १५१ तदोकोधिकरणम् ... ... ४।२।८५
११० वेधाद्यधिकरणम् ... ... ३।३।२७५ | १५२ रश्म्यधिकरणम् ... ... ४।२।८८
१११ संपरायाधिकरणम् ... ... ३।३।२८९ | १५३ निश्यधिकरणम् ... ... ४।२।९०
११२ गतेरर्थवत्त्वमित्यधिकरणम् ... ३।३।२९५ | १५४ दक्षिणायनाधिकरणम् ... ४।२।९७
११३ उपपन्नाधिकरणम् ... ... ३।३।३०६ | १५५ आतिवाहिकाधिकरणम् ... ४।३।१०८
११४ अनियमाधिकरणम् ... ... ३।३।३१२ | १५६ कार्याधिकरणम् ... ... ४।३।११४
११५ यावदधिकाराधिकरणम् ... ३।३।३१५ | १५७ जगद्व्यापाराधिकरणम् ... ... ४।४।१४०
११६ अक्षरधियामित्यधिकरणम् ... ३।३।३१८ | १५८ विशेषाधिकरणम् ... ... ४।४।१४८
११७ अन्यत्रा भूम्न आमन्त्रणमित्यधिकरणम्... ३।३।३३१ | १५९ संपद्याविर्भावाधिकरणम् ... ४।४।१५५
११८ सैव हीत्यधिकरणम् ... ... ३।३।३३९ | १६० ब्राह्माधिकरणम् ... ... ४।४।१५९
११९ आदरार्दित्यधिकरणम् ... ... ३।३।३४५ | १६१ सङ्कल्पाद्यधिकरणम् ... ... ४।४।१६६
१२० प्रतिषिद्धेत्याधिकरणम् ... ... ३।३।३५१ | १६२ प्रदीपाधिकरणम् ... ... ४।४।१७२
१२१ प्रदानवदित्यधिकरणम् ... ३।३।३५६ | १६३ अनावरत्याद्यधिकरणम् ... ४।४।१७७
१२२ लिङ्गभूयस्त्वाधिकरणम् ... ३।३।३६३ |
1046

श्रीमन्मध्वभाष्यपाठानुसारतः श्रीमद्बादरायणप्रणीत-
ब्रह्मसूत्राणां वर्णानुक्रमः।
अ. पा. सू.
अ
१ अंशो नानाव्यपदेशादन्यथा चापि
दाशकितवादित्वमधीयत एके ... २।३।४०
२ अकरणाच्च न दोषस्तथा हि दर्शयति ... २।१।३७
३ अक्षरधियां त्ववरोधः सामान्यतद्भा-
वाभ्यामौपसदवत्तदुक्तम् ... ३।३।३८
४ अक्षरमम्बरान्तधृतेः ... १।३।११
५ अङ्गत्वोक्तिस्तु तत्कर्मण्येव दर्शनात् ... ३।४।५६
६ अङ्ग्यावमतिस्तून्नेरिति चेन्न वाक्यार्थात् ... ३।४।२१
७ अङ्गावबद्धास्तु न शाखासु हि प्रतिवेदम् ... ३।३।५५
८ अचिन्त्यत्वोपपत्तेश्च ... २।२।२४
९ अचेष्टं यथाऽप्रवृत्त्याद्यैः ... २।१।४२
१० अचेतनत्व

५
Wait, look at ११६:
आ, द्यु, दा, त्त, को, पः -> आद्युदात्तकोपः (or आद्युदात्तलोपः? Look at the letter: 'को' or 'लो'? In ३।३, sutra is "आद्युदात्तलोपः" or "आद्युदात्तकोपः"? Wait, sutra is आद्युदात्तलोपः or something, wait, look at the letter: it has a loop on the left and vertical stem on right with 'o' matra: 'को' or 'लो'? Look at 'को' in 'अर्भकौकस्त्वात्' line ८६. The loop connects to the middle of stem. In 'लो' it connects like a 3 or rounded. Here it looks like 'को': 'आद्युदात्तकोपः' or 'आद्युदात्तलोपः'?) Wait, page is ३।३।२४५!

Line ११७:
११७ आधिलावितप्रत्यक्षाच्च उपपत्तेः ... १।४।२९
Wait, look at ११७:
"आविर्भावित..."?
आ, वि (or धि), र्भा (or ला), वि, त, प्र, त्य, क्षा, च्च ...
Wait! "आविर्भावितप्रत्यक्षाच्च उपपत्तेः" - wait, look at:
आ, वि, र्भा, वि, त -> आविर्भावित

ब्रह्मसूत्राणां वर्णानुक्रमः । ९९७
अ. पा. सू. | अ. पा. सू.
१४५ उदासीनानामपि चैवं सिद्धिः ... २।२।३८ | १७९ कामादीतरत्र तत्र चायतनादिभ्यः... ३।३।३९
१४६ उपदेशभेदान्नेति चेन्नोभयस्मिन्नप्य- | १८० काम्यास्तु यथाकामं समुच्चीयेरन्न वा
विरोधात् ... ... ... १।१।२७ | पूर्वहेत्वभावात् ... ... ३।३।६५
१४७ उपपत्तेश्च ... ... ... २।२।१७ | १८१ कारणत्वेन चाकाशादिषु यथाव्यपदि-
१४८ उपपद्यते चाप्युपलभ्यते च ... २।१।३६ | ष्टोक्तेः ... ... ... १।४।१४
१४९ उपपन्नस्तल्लक्षणार्थोपलब्धेर्लोकवत् ३।२।२६ | १८२ कार्यं बादरिरस्य गत्युपपत्तेः ... ४।३।७
१५० उपपूर्वमपि त्वेके भावमशनवत्त- | १८३ कार्याख्यानादपूर्वम् ... ... ३।३।१८
दुक्तम् ... ... ... ३।४।२७ | १८४ कार्यात्यये तदध्यक्षेण सहातः परम-
१५१ उपमर्दं च ... ... ... ३।४।४० | भिधानात् ... ... ... ४।३।१०
१५२ उपलब्धिषदनियमः ... २।३।३७ | १८५ कृतप्रत्ययापेक्षस्तु विहितप्रतिषिद्धा-
१५३ उपसंहारदर्शनान्नेति चेन्न क्षीरवद्धि २।१।२४ | वैयर्थ्यादिभ्यः ... ... २।३।४१
१५४ उपसंहारोऽर्थाभेदाद्विधिशेषवत् | १८६ कृतात्ययेऽनुशयवान्दृष्टस्मृतिभ्यां
समाने च ... ... ... ३।३।२८ | यथेतमनेवं च ... ... ३।१।८
१५५ उपस्थितस्तद्वचनात् ... ३।३।४८ | १८७ कृत्स्नभावात्तु गृहिणोपसंहारः ३।४।४७
१५६ उपादानात् ... ... २।३।३७ | १८८ कृत्स्नप्रसक्तिर्निरवयवत्वशब्दकोपो वा २।१।२६
१५७ उभयथापि च दोषात् ... २।२।१५ | १८९ क्षणिकत्वाच्च ... ... २।२।३१
१५८ उभयथा च दोषात् ... २।२।३७ | १९० क्षत्रियत्वगतेश्चोत्तरत्र चैत्ररथेन
१५९ उभयथापि न कर्मातस्तदभावः २।२।१२ | लिङ्गात् ... ... ... १।३।३५
१६० उभयव्यपदेशात्त्वहिकुण्डलवत् ३।२।२७ |
१६१ उभयसाम्यान्मोहात्सिद्धिः ... ४।३।११ | ग
| १९१ गतिशब्दाभ्यां तथा हि दृष्टं लिङ्गं च १।३।१५
ऊ | १९२ गतिसामान्यात् ... ... १।१।१०
१६२ ऊर्ध्वरेतःसु च शब्दे हि ... ३।४।१७ | १९३ गतेरर्थवत्त्वमुभयथान्यथा हि
| विरोधः ... ... ... ३।३।२९
ए | १९४ गुणसाधारण्यश्रुतेश्च ... ३।३।६४
१६३ एक आत्मनः शरीरे भावात् ३।३।५३ | १९५ गुणाद्वाऽऽलोकवत् ... २।३।२५
१६४ एतेन मातरिश्वा व्याख्यातः २।३।८ | १९६ गुहां प्रविष्टावात्मानौ हि तद्दर्शनात् १।२।११
१६५ एतेन योगः प्रत्युक्तः ... २।१।३ | १९७ गौण्योऽसम्भवात् ... ... १।१।२७
१६६ एतेन शिष्टापरिग्रहा अपि व्याख्याताः २।१।१२ | १९८ गौण्यसम्भवात् ... ... २।३।३
१६७ एतेन सर्वे व्याख्याता व्याख्याताः १।४।२८ | १९९ ,, ... ... २।४।४
१६८ एवं चात्मा कार्त्स्न्यम् ... ... २।२।३४ |
१६९ एवं मुक्तिफलानियमस्तदवस्थावधृते- | च
स्तदवस्थावधृतेः ... ... ३।४।५२ | २०० चक्षुरादिवत्तु तत्सहशिष्ट्यादिभ्यः ... २।४।९
१७० एवमनुपन्यासात्पूर्वभावादविरोधं | २०१ चमसवदविशेषात् ... ... १।४।८
बादरायणः ... ... ... ४।४।१२ | २०२ चरणादिति चेन्नोपलक्षणार्थेति
| कार्ष्णाजिनिः ... ... ३।१।९
ऐ | २०३ चराचरव्यपाश्रयस्तु स्यात्तद्व्यपदेशो
१७१ ऐहिकमप्रस्तुतप्रतिबन्धे तद्दर्शनात् ३।४।५१ | भाक्तस्तद्भावभावित्वात् ... २।३।१६
| २०४ चितितन्मात्रेण तदात्मकत्वादित्यौडु-
क | लोमिः ... ... ... ४।४।५
१७२ कम्पनात् ... ... १।३।३९ |
१७३ करणवच्चेन्न भोगादिभ्यः ... २।२।४० | छ
१७४ कर्ता शास्त्रार्थवत्त्वात् ... ... २।३।३३ | २०५ छन्दत उभयाविरोधात् ... ३।३।२८
१७६ कर्मकर्तृव्यपदेशाच्च ... १।२।४ | २०६ छन्दोभिधानान्नेति चेन्न तथा चेतो-
१७६ कल्पनोपदेशाच्च मध्वादिष्वविरोधः १।३।३१ | र्पणनिगदात्तथाहि दर्शनम् ... १।१।२५
१७७ कामकारेण चैके ... ... ३।४।१५ |
१७८ कामाच्च नानुमानापेक्षा... ... १।१।१८ |
१२६ ब्र० सू० २० | 1049