अणुभाष्य (महाप्रभु वल्लभाचार्य - शुद्धाद्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य प्रकाश टीका सहित)

३८८ श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [ अ ० १ पा ० १ अ ० ९ सू ० २६
पुरुषसूक्तानुरोधे द्वितीय एवार्थः । प्रथमे तावत् । ननु दिवीति मन्त्रे सप्तम्या
आधारत्वं प्रतिपाद्यते । अतः परमित्यत्र पञ्चम्या अनाधारत्वमत उपदेश-
भेदात् पूर्वोक्तरूपपरामर्शाभावान्न ज्योतिषो ब्रह्मत्वमिति चेन्नैष दोषः । उभय-
स्मिन्नप्यविरोधात् । मन्त्रे दिव्येवोक्तम् । अस्मिन् वाक्ये सर्वत्रोच्यते । सर्वत्र
भाष्यप्रकाशः ।
प्रथमतो मन्त्रं व्याकुर्वन्ति पादोऽस्येत्यादि । एकोऽर्थ इति पुरःस्फूर्तिकः सर्वादृतस्मृती-
योऽर्थः । अस्मिन् पक्षे श्रौतं दिवीति पदं द्योतनात्मकस्वरूपपरम् । अतः पादसंख्यापूर्तिस्त्व-
मृतात्मकेन स्वरूपेणैव । न तु जीवैर्न वा लोकैरिति । द्वितीयस्कन्धानुसारेणेतरमाहुः
पादेष्वित्यादि । श्लोकार्थस्तु तिष्ठन्ति येष्विति स्वा भूरादिलोकाः स्थितिपदवाच्यास्ते
पादा यस्येति स्थितिपात् । तस्य स्थितिपदो भगवतो भूरादिषु पादेषु सर्वाणि भूतानि विदुः ।
त्रिमूर्ध्नो भूरादित्रयोपरिवर्तमानस्य महर्लोकस्य मूर्ध्वमुपरितनेषु जनस्तपःसत्येषु, 'अमृतं क्षेमम-
भयम्' इति सुखत्रयमधायि । अतो भूरादिचतुष्के अनित्यं सुखमित्यर्थादायाति । अस्मिन् पक्षे
श्रौते पादशब्दे, सुपां सुलुगिति सुपः स्वादेशः । अस्येत्यस्य स्थितिपदः पुंस इत्यर्थः । दिवीति
अनित्यं सुखमित्यर्थादायाति । अस्मिन् पक्षे श्रौते पादशब्दे, सुपां सुलुगिति सुपः स्वादेशः ।
अस्येत्यस्य स्थितिपदः पुंस इत्यर्थः । दिवीति जनआदित्रयोपलक्षकम् । अमृतपदममृतत्वस्यानु-
व्यवसीयमानत्वात् सुखत्रयोपलक्षकम् । एवं सति द्वितीयस्योपपादनसापेक्षत्वात् प्राञ्जलः पूर्व
रश्मिः ।
सति सर्वादृतत्वं तदेतदभिसंधायाहुः पुरःस्फूर्तिक इत्यादि । अस्यार्थस्य तृतीयत्वमुपपादयन्ति
स्म अस्मिन्नित्यादिना । इतीति तथा चास्यार्थस्योपबृंहितत्वेन श्रौतमात्रत्वात्तृतीयत्वमित्यर्थः ।
यदि चास्यार्थस्य 'पादास्त्रयः' इत्यनेनोपबृंहितत्वं तदा द्विधा पादनिरूपणम् । एतच्चैवाकारोऽप्यर्थः
इत्यादिनाग्रे सूचयिष्यन्ति । तथा चोभयस्मिन्निति सौत्रं पदं सिद्धम् । तिष्ठन्तीत्यादि । अत्र
चत्वारो लोकात्मका ब्रह्मपादाः सेत्स्यन्ति । स्थितिपदेत्यादि ष्ठा इत्यत्राधिकरणे घञ् । स्थितिशब्दश्च
लोकेषु रूढ इति भावः । जनस्तप इत्यादि अत्र सान्तः । अमृतमित्यादि अमृतं तु जनलोके
सुखम् । तस्य स्वरूपतः स्थानतश्च नाशाभावात् । तथा च न विद्यते मृतं नाशो यस्येत्यमृतम् ।
तपोलोके तु क्षेममक्षेमदर्शनाभावात् । जनलोके तु महर्लोकात् पलाय्यागतानां दुःखितानां
दर्शनरूपमक्षेमदर्शनमस्ति तपोलोके तु नैवमिति तत्सुखस्य क्षेमत्वम् । सत्यलोके तु सुखमभयरूपं
मोक्षप्रत्यासन्नत्वादित्येवममृतादिभेदो ज्ञेयः । आयातीति 'यान्त्युष्मणा महर्लोकाज्जनं भृग्वा-
दयोर्दिताः' इतिवाक्यात् महर्लोकेऽपि स्थानत्यागलक्षणस्य दुःखस्य विद्यमानत्वेनानित्यप्रायमेव
सुखमिति भावः । श्रुत्येकवाक्यतायाहुः अस्मिन्नित्यादि । सुप इति सप्तमीबहुवचनसेत्यर्थः ।
तथा च पादोस्य विश्वा भूतानीत्यस्य पादेषु स्थितिपदः पुंसो विश्वा भूतानि इत्यर्थः । जन आदीति
जनपदं सकारान्तमत्र क्वचिच्च ग्रीवायां जनलोकोस्य इत्यादावकारान्तं पदमिति बोध्यम् । अमृतपदेन
[