अणुभाष्य (महाप्रभु वल्लभाचार्य - शुद्धाद्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य प्रकाश टीका सहित)

यहाँ प्रस्तुत पृष्ठ का देवनागरी में पंक्तिशः (line-by-line) शुद्ध पाठान्तर दिया गया है:

भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिवृंहितम् । २०१
शास्त्रानर्थक्यं च । सर्वं समाप्नोषीत्यप्यसंगतं स्यात् । वस्तुपरिच्छेदात् । नहि
वेदो निष्प्रपञ्चरूपकथनमुक्त्वा श्लोकं जगत्कर्तृत्वं निषेधति । तस्मादध्यारोपा-
भाष्यप्रकाशः।
दानर्थक्यम् । स्वस्वमतकल्पितरूपस्य चेतनविशेषस्येश्वरस्य सर्वैरेवाङ्गीकारेण तत्सत्तासाध-
नायाप्यनुपयोगात् । अपवादार्थमेवागेपितमेव सर्वमुच्यत इत्यङ्गीकारे, सर्वं समाप्नोषीत्य-
स्याप्यसंगतिः । पदार्थान्तरस्य व्याप्यस्याभावेनावस्तुनश्चाव्याप्यत्वेनास्य वस्तुपरिच्छेदबोधक-
स्र्यार्थबाधापत्तेः । असंगतत्वं विभजन्तः एव तदुपपादकमाहुः न हीत्यादि। यदि हि निष्प्र-
पञ्चकथनं मुक्त्वा जगत्कर्तृत्वं ब्रह्मणि निषेधेत्, तदा कर्तृन्तरादिसत्त्वया जगदपि सर्वं स्यात् ।
तदा व्याप्यसिद्धौ सर्वं समाप्नोषीति वाक्यं संगतं स्यात् । यथा तात्त्विकभेदवादिनां मते ।
तव मते तु निष्प्रपञ्चत्वकथनपूर्वक एव कर्तृत्वादिनिषेध इति त्वन्मत इदं वाक्यमसंगत-
मेवेत्यर्थः । एवं तन्मतमपास्य तमुपहसन्ति तस्मादित्यादि । तस्मादिति युक्तिप्रमाण-
विरुद्धत्वात् । तथाचैवंविधव्याख्यानरोगेण स्वयंनिवृत्तंदैवभावैरासुरत्वरूपमरणप्राप्त्या अस्पृ-
श्यैर्वेदान्ता अपि श्ववतिलापो यथा अमङ्गला अस्पृश्यास्तथा कृता इत्यर्थः । अत एव प्रबोध-
चन्द्रोदयनाटकेऽपि बौद्धोक्तिः ।
‘प्रत्यक्षादिप्रमासिद्धविरुद्धार्थाभिधायिनः । वेदान्ता यदि शास्त्राणि बौद्धैः किमपराध्यते' ॥
इति । ‘असद्वा इदमग्र आसीत्, ततो वै सदजायत’ इति श्रुतिच्छायायास्तादृशैैरप्या-
लम्बनात् । अत एव पाद्मोत्तरखण्डेऽप्युक्तम्—
‘मायावादमसच्छास्त्रं प्रच्छन्नं बौद्धमुच्यते । मयैव कथितं देवि कलौ ब्राह्मणरूपिणा' ॥
रश्मिः।
शेषशास्त्रस्य नानर्थक्यं कर्तृत्वस्यापि नैयायिकादिभिरङ्गीकारेण तत्प्रतिपादनस्यावश्यकत्वादित्या-
शङ्कां निराचिकीर्षवो हेतुमप्याहुः स्वस्वमत इत्यादि । सर्वं समाप्नोषीत्यादि भाष्यं व्याकु-
र्वन्ति अपवादेत्यादि । असंगतौ हेतुभूतं भाष्यं विवृण्वन्ति पदार्थेत्यादि । तथा च वस्तुपरि-
च्छेदं समाश्रित्य यच्छास्त्रं सर्वं समाप्नोषीति तदप्यसंगतं स्यादिति भाष्यार्थः । उपपादकमिति
तर्क्रमित्यर्थः । निःप्रपञ्चेत्यादि निर्गुणरूपप्रतिपादकं वाक्यप्रबन्धं मुक्तेवेत्यर्थः । क्त्वस्तु भावेर्थः
अव्ययकृतो भाव इति वार्तिकात् । 'समानकर्तृकयोः पूर्वकाले' इत्यादिमूत्रैः बोत्थं समानकर्तृ-
कत्वादिकमित्युच्यत इति भूषणे स्थितम् । पूर्वोत्तरभावः सामानाधिकरण्यं च संसर्गः । तथा च तादृ-
शवाक्यप्रबन्धवचनसमानाधिकरणमुत्तरकालिकं कर्तृत्वनिषेधं कुर्यादित्यर्थः । कर्तृन्तरादि-
सत्त्वयेति सगुणादिरूपकर्त्रन्तरेत्यर्थः । यथेत्यादि नैयायिकानां यथा घटादि कर्तृन्तरसत्त्या
प्रत्यक्षसिद्धया जगद्रूपव्याप्यसिद्धौ सर्वं समाप्नोषीति संगतं भवति तथा स्यादित्यर्थः । त्वं तु
निष्कलं निष्क्रियं शान्तमित्यादिभिः निःप्रपञ्चत्वं प्रपञ्चविरहवैशिष्ट्यं कथयन्नेव कर्तृत्वं निषेध-
तीति मन्यसे इति कर्त्रन्तरसत्त्वाऽसिद्धा व्याप्यासिद्धेरिदमसंगतमेव स्यादित्याहुः तव मत
इत्यादि । आसुरत्वेत्यादि 'मृत्युर्लन्तविस्मृतिः' इति वाक्यात् स्वरूपविस्मारकत्वेनासूरत्वं
मृत्युः । तथाकृता इति । भगवन्माहात्म्यनाशकत्वादिति भावः । अत एवेति अनुभव युक्तिप्रमाणा-
तिकमादेवेत्यर्थः । किमपराध्यत इति तादृशवाक्यानां सर्वेषामप्रामाण्यात्कोऽपराध इत्यर्थः ।
सर्वोऽपि वेदो नाङ्गीक्रियत इत्यपराध इत्यत्र माहुः असद्वेत्यादि । यथा अस्थूलादिश्रुतिर्निर्विक्षे-
२६ भा० सू० र० 201